संजय उवाच । (१।१)

गतपूर्वाह्णभूयिष्ठे तस्मिन्न् अहनि दारुणे । (१।२)

वर्तमाने महारौद्रे महावीरवरक्षये ॥ (१।३)

दुर्मुखः कृतवर्मा च कृपः शल्यो विविंशतिः । (२।१)

भीष्मं जुगुपुर् आसाद्य तव पुत्रेण चोदिताः ॥ (२।२)

एतैर् अतिरथैर् गुप्तः पञ्चभिर् भरतर्षभ । (३।१)

पाण्डवानाम् अनीकानि विजगाहे महारथः ॥ (३।२)

चेदिकाशिकरूषेषु पाञ्चालेषु च भारत । (४।१)

भीष्मस्य बहुधा तालश्चरन् केतुर् अदृश्यत ॥ (४।२)

शिरांसि च तदा भीष्मो बाहूंश्चापि सहायुधान् । (५।१)

निचकर्त महावेगैर् भल्लैः संनतपर्वभिः ॥ (५।२)

नृत्यतो रथमार्गेषु भीष्मस्य भरतर्षभ । (६।१)

केचिद् आर्तस्वरं चक्रुर् नागा मर्मणि ताडिताः ॥ (६।२)

अभिमन्युः सुसंक्रुद्धः पिशङ्गैस्तुरगोत्तमैः । (७।१)

संयुक्तं रथम् आस्थाय प्रायाद् भीष्मरथं प्रति ॥ (७।२)

जाम्बूनदविचित्रेण कर्णिकारेण केतुना । (८।१)

अभ्यवर्षत भीष्मं च तांश्चैव रथसत्तमान् ॥ (८।२)

स तालकेतोस्तीक्ष्णेन केतुम् आहत्य पत्रिणा । (९।१)

भीष्मेण युयुधे वीरस्तस्य चानुचरैः सह ॥ (९।२)

कृतवर्माणम् एकेन शल्यं पञ्चभिर् आयसैः । (१०।१)

विद्ध्वा नवभिर् आनर्छच्छिताग्रैः प्रपितामहम् ॥ (१०।२)

पूर्णायतविसृष्टेन सम्यक् प्रणिहितेन च । (११।१)

ध्वजम् एकेन विव्याध जाम्बूनदविभूषितम् ॥ (११।२)

दुर्मुखस्य तु भल्लेन सर्वावरणभेदिना । (१२।१)

जहार सारथेः कायाच्छिरः संनतपर्वणा ॥ (१२।२)

धनुश्चिछेद भल्लेन कार्तस्वरविभूषितम् । (१३।१)

कृपस्य निशिताग्रेण तांश्च तीक्ष्णमुखैः शरैः ॥ (१३।२)

जघान परमक्रुद्धो नृत्यन्न् इव महारथः । (१४।१)

तस्य लाघवम् उद्वीक्ष्य तुतुषुर् देवता अपि ॥ (१४।२)

लब्धलक्ष्यतया कार्ष्णेः सर्वे भीष्ममुखा रथाः । (१५।१)

सत्त्ववन्तम् अमन्यन्त साक्षाद् इव धनंजयम् ॥ (१५।२)

तस्य लाघवमार्गस्थम् अलातसदृशप्रभम् । (१६।१)

दिशः पर्यपतच्चापं गाण्डीवम् इव घोषवत् ॥ (१६।२)

तम् आसाद्य महावेगैर् भीष्मो नवभिर् आशुगैः । (१७।१)

विव्याध समरे तूर्णम् आर्जुनिं परवीरहा ॥ (१७।२)

ध्वजं चास्य त्रिभिर् भल्लैश्चिछेद परमौजसः । (१८।१)

सारथिं च त्रिभिर् बाणैर् आजघान यतव्रतः ॥ (१८।२)

तथैव कृतवर्मा च कृपः शल्यश्च मारिष । (१९।१)

विद्ध्वा नाकम्पयत् कार्ष्णिं मैनाकम् इव पर्वतम् ॥ (१९।२)

स तैः परिवृतः शूरो धार्तराष्ट्रैर् महारथैः । (२०।१)

ववर्ष शरवर्षाणि कार्ष्णिः पञ्चरथान् प्रति ॥ (२०।२)

ततस्तेषां महास्त्राणि संवार्य शरवृष्टिभिः । (२१।१)

ननाद बलवान् कार्ष्णिर् भीष्माय विसृजञ् शरान् ॥ (२१।२)

तत्रास्य सुमहद् राजन् बाह्वोर् बलम् अदृश्यत । (२२।१)

यतमानस्य समरे भीष्मम् अर्दयतः शरैः ॥ (२२।२)

पराक्रान्तस्य तस्यैव भीष्मो ऽपि प्राहिणोच्छरान् । (२३।१)

स तांश्चिछेद समरे भीष्मचापच्युताञ् शरान् ॥ (२३।२)

ततो ध्वजम् अमोघेषुर् भीष्मस्य नवभिः शरैः । (२४।१)

चिछेद समरे वीरस् तत उच्चुक्रुशुर् जनाः ॥ (२४।२)

स राजतो महास्कन्धस्तालो हेमविभूषितः । (२५।१)

सौभद्रविशिखैश्छिन्नः पपात भुवि भारत ॥ (२५।२)

ध्वजं सौभद्रविशिखैः पतितं भरतर्षभ । (२६।१)

दृष्ट्वा भीमो ऽनदद्धृष्टः सौभद्रम् अभिहर्षयन् ॥ (२६।२)

अथ भीष्मो महास्त्राणि दिव्यानि च बहूनि च । (२७।१)

प्रादुश्चक्रे महारौद्रः क्षणे तस्मिन्महाबलः ॥ (२७।२)

ततः शतसहस्रेण सौभद्रं प्रपितामहः । (२८।१)

अवाकिरद् अमेयात्मा शराणां नतपर्वणाम् ॥ (२८।२)

ततो दश महेष्वासाः पाण्डवानां महारथाः । (२९।१)

रक्षार्थम् अभ्यधावन्त सौभद्रं त्वरिता रथैः ॥ (२९।२)

विराटः सह पुत्रेण धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः । (३०।१)

भीमश्च केकयाश्चैव सात्यकिश्च विशां पते ॥ (३०।२)

जवेनापततां तेषां भीष्मः शांतनवो रणे । (३१।१)

पाञ्चाल्यं त्रिभिर् आनर्छत् सात्यकिं निशितैः शरैः ॥ (३१।२)

पूर्णायतविसृष्टेन क्षुरेण निशितेन च । (३२।१)

ध्वजम् एकेन चिछेद भीमसेनस्य पत्रिणा ॥ (३२।२)

जाम्बूनदमयः केतुः केसरी नरसत्तम । (३३।१)

पपात भीमसेनस्य भीष्मेण मथितो रथात् ॥ (३३।२)

भीमसेनस्त्रिभिर् विद्ध्वा भीष्मं शांतनवं रणे । (३४।१)

कृपम् एकेन विव्याध कृतवर्माणम् अष्टभिः ॥ (३४।२)

प्रगृहीताग्रहस्तेन वैराटिर् अपि दन्तिना । (३५।१)

अभ्यद्रवत राजानं मद्राधिपतिम् उत्तरः ॥ (३५।२)

तस्य वारणराजस्य जवेनापततो रथी । (३६।१)

शल्यो निवारयामास वेगम् अप्रतिमं रणे ॥ (३६।२)

तस्य क्रुद्धः स नागेन्द्रो बृहतः साधुवाहिनः । (३७।१)

पदा युगम् अधिष्ठाय जघान चतुरो हयान् ॥ (३७।२)

स हताश्वे रथे तिष्ठन्मद्राधिपतिर् आयसीम् । (३८।१)

उत्तरान्तकरीं शक्तिं चिक्षेप भुजगोपमाम् ॥ (३८।२)

तया भिन्नतनुत्राणः प्रविश्य विपुलं तमः । (३९।१)

स पपात गजस्कन्धात् प्रमुक्ताङ्कुशतोमरः ॥ (३९।२)

समादाय च शल्यो ऽसिम् अवप्लुत्य रथोत्तमात् । (४०।१)

वारणेन्द्रस्य विक्रम्य चिछेदाथ महाकरम् ॥ (४०।२)

भिन्नमर्मा शरव्रातैश्छिन्नहस्तः स वारणः । (४१।१)

भीमम् आर्तस्वरं कृत्वा पपात च ममार च ॥ (४१।२)

एतद् ईदृशकं कृत्वा मद्रराजो महारथः । (४२।१)

आरुरोह रथं तूर्णं भास्वरं कृतवर्मणः ॥ (४२।२)

उत्तरं निहतं दृष्ट्वा वैराटिर् भ्रातरं शुभम् । (४३।१)

कृतवर्मणा च सहितं दृष्ट्वा शल्यम् अवस्थितम् । (४३।२)

शङ्खः क्रोधात् प्रजज्वाल हविषा हव्यवाड् इव ॥ (४३।३)

स विस्फार्य महच्चापं कार्तस्वरविभूषितम् । (४४।१)

अभ्यधावज्जिघांसन् वै शल्यं मद्राधिपं बली ॥ (४४।२)

महता रथवंशेन समन्तात् परिवारितः । (४५।१)

सृजन् बाणमयं वर्षं प्रायाच्छल्यरथं प्रति ॥ (४५।२)

तम् आपतन्तं सम्प्रेक्ष्य मत्तवारणविक्रमम् । (४६।१)

तावकानां रथाः सप्त समन्तात् पर्यवारयन् । (४६।२)

मद्रराजं परीप्सन्तो मृत्योर् दंष्ट्रान्तरं गतम् ॥ (४६।३)

ततो भीष्मो महाबाहुर् विनद्य जलदो यथा । (४७।१)

तालमात्रं धनुर् गृह्य शङ्खम् अभ्यद्रवद् रणे ॥ (४७।२)

तम् उद्यतम् उदीक्ष्याथ महेष्वासं महाबलम् । (४८।१)

संत्रस्ता पाण्डवी सेना वातवेगहतेव नौः ॥ (४८।२)

तत्रार्जुनः संत्वरितः शङ्खस्यासीत् पुरःसरः । (४९।१)

भीष्माद् रक्ष्यो ऽयम् अद्येति ततो युद्धम् अवर्तत ॥ (४९।२)

हाहाकारो महान् आसीद् योधानां युधि युध्यताम् । (५०।१)

तेजस्तेजसि संपृक्तम् इत्येवं विस्मयं ययुः ॥ (५०।२)

अथ शल्यो गदापाणिर् अवतीर्य महारथात् । (५१।१)

शङ्खस्य चतुरो वाहान् अहनद् भरतर्षभ ॥ (५१।२)

स हताश्वाद् रथात् तूर्णं खड्गम् आदाय विद्रुतः । (५२।१)

बीभत्सोः स्यन्दनं प्राप्य ततः शान्तिम् अविन्दत ॥ (५२।२)

ततो भीष्मरथात् तूर्णम् उत्पतन्ति पतत्रिणः । (५३।१)

यैर् अन्तरिक्षं भूमिश्च सर्वतः समवस्तृतम् ॥ (५३।२)

पाञ्चालान् अथ मत्स्यांश्च केकयांश्च प्रभद्रकान् । (५४।१)

भीष्मः प्रहरतां श्रेष्ठः पातयामास मार्गणैः ॥ (५४।२)

उत्सृज्य समरे तूर्णं पाण्डवं सव्यसाचिनम् । (५५।१)

अभ्यद्रवत पाञ्चाल्यं द्रुपदं सेनया वृतम् । (५५।२)

प्रियं संबन्धिनं राजञ् शरान् अवकिरन् बहून् ॥ (५५।३)

अग्निनेव प्रदग्धानि वनानि शिशिरात्यये । (५६।१)

शरदग्धान्यदृश्यन्त सैन्यानि द्रुपदस्य ह । (५६।२)

अतिष्ठत रणे भीष्मो विधूम इव पावकः ॥ (५६।३)

मध्यंदिने यथादित्यं तपन्तम् इव तेजसा । (५७।१)

न शेकुः पाण्डवेयस्य योधा भीष्मं निरीक्षितुम् ॥ (५७।२)

वीक्षांचक्रुः समन्तात् ते पाण्डवा भयपीडिताः । (५८।१)

त्रातारं नाध्यगच्छन्त गावः शीतार्दिता इव ॥ (५८।२)

हतविप्रद्रुते सैन्ये निरुत्साहे विमर्दिते । (५९।१)

हाहाकारो महान् आसीत् पाण्डुसैन्येषु भारत ॥ (५९।२)

ततो भीष्मः शांतनवो नित्यं मण्डलकार्मुकः । (६०।१)

मुमोच बाणान् दीप्ताग्रान् अहीन् आशीविषान् इव ॥ (६०।२)

शरैर् एकायनीकुर्वन् दिशः सर्वा यतव्रतः । (६१।१)

जघान पाण्डवरथान् आदिश्यादिश्य भारत ॥ (६१।२)

ततः सैन्येषु भग्नेषु मथितेषु च सर्वशः । (६२।१)

प्राप्ते चास्तं दिनकरे न प्राज्ञायत किंचन ॥ (६२।२)

भीष्मं च समुदीर्यन्तं दृष्ट्वा पार्था महाहवे । (६३।१)

अवहारम् अकुर्वन्त सैन्यानां भरतर्षभ ॥ (६३।२)