युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

उक्तं पितामहेनेदं गवां दानम् अनुत्तमम् । (१।२)

विशेषेण नरेन्द्राणाम् इति धर्मम् अवेक्षताम् ॥ (१।३)

राज्यं हि सततं दुःखम् आश्रमाश्च सुदुर्विदाः । (२।१)

परिवारेण वै दुःखं दुर्धरं चाकृतात्मभिः । (२।२)

भूयिष्ठं च नरेन्द्राणां विद्यते न शुभा गतिः ॥ (२।३)

पूयन्ते ते ऽत्र नियतं प्रयच्छन्तो वसुंधराम् । (३।१)

पूर्वं च कथिता धर्मास्त्वया मे कुरुनन्दन ॥ (३।२)

एवम् एव गवाम् उक्तं प्रदानं ते नृगेण ह । (४।१)

ऋषिणा नाचिकेतेन पूर्वम् एव निदर्शितम् ॥ (४।२)

वेदोपनिषदे चैव सर्वकर्मसु दक्षिणा । (५।१)

सर्वक्रतुषु चोद्दिष्टं भूमिर् गावो ऽथ काञ्चनम् ॥ (५।२)

तत्र श्रुतिस्तु परमा सुवर्णं दक्षिणेति वै । (६।१)

एतद् इच्छाम्यहं श्रोतुं पितामह यथातथम् ॥ (६।२)

किं सुवर्णं कथं जातं कस्मिन् काले किमात्मकम् । (७।१)

किं दानं किं फलं चैव कस्माच्च परम् उच्यते ॥ (७।२)

कस्माद् दानं सुवर्णस्य पूजयन्ति मनीषिणः । (८।१)

कस्माच्च दक्षिणार्थं तद् यज्ञकर्मसु शस्यते ॥ (८।२)

कस्माच्च पावनं श्रेष्ठं भूमेर् गोभ्यश्च काञ्चनम् । (९।१)

परमं दक्षिणार्थे च तद् ब्रवीहि पितामह ॥ (९।२)

भीष्म उवाच । (१०।१)

शृणु राजन्न् अवहितो बहुकारणविस्तरम् । (१०।२)

जातरूपसमुत्पत्तिम् अनुभूतं च यन्मया ॥ (१०।३)

पिता मम महातेजाः शंतनुर् निधनं गतः । (११।१)

तस्य दित्सुर् अहं श्राद्धं गङ्गाद्वारम् उपागमम् ॥ (११।२)

तत्रागम्य पितुः पुत्र श्राद्धकर्म समारभम् । (१२।१)

माता मे जाह्नवी चैव साहाय्यम् अकरोत् तदा ॥ (१२।२)

ततो ऽग्रतस्तपःसिद्धान् उपवेश्य बहून् ऋषीन् । (१३।१)

तोयप्रदानात् प्रभृति कार्याण्यहम् अथारभम् ॥ (१३।२)

तत् समाप्य यथोद्दिष्टं पूर्वकर्म समाहितः । (१४।१)

दातुं निर्वपणं सम्यग् यथावद् अहम् आरभम् ॥ (१४।२)

ततस्तं दर्भविन्यासं भित्त्वा सुरुचिराङ्गदः । (१५।१)

प्रलम्बाभरणो बाहुर् उदतिष्ठद् विशां पते ॥ (१५।२)

तम् उत्थितम् अहं दृष्ट्वा परं विस्मयम् आगमम् । (१६।१)

प्रतिग्रहीता साक्षान्मे पितेति भरतर्षभ ॥ (१६।२)

ततो मे पुनर् एवासीत् संज्ञा संचिन्त्य शास्त्रतः । (१७।१)

नायं वेदेषु विहितो विधिर् हस्त इति प्रभो । (१७।२)

पिण्डो देयो नरेणेह ततो मतिर् अभून्मम ॥ (१७।३)

साक्षान्नेह मनुष्यस्य पितरो ऽन्तर्हिताः क्वचित् । (१८।१)

गृह्णन्ति विहितं त्वेवं पिण्डो देयः कुशेष्विति ॥ (१८।२)

ततो ऽहं तद् अनादृत्य पितुर् हस्तनिदर्शनम् । (१९।१)

शास्त्रप्रमाणात् सूक्ष्मं तु विधिं पार्थिव संस्मरन् ॥ (१९।२)

ततो दर्भेषु तत् सर्वम् अददं भरतर्षभ । (२०।१)

शास्त्रमार्गानुसारेण तद् विद्धि मनुजर्षभ ॥ (२०।२)

ततः सो ऽन्तर्हितो बाहुः पितुर् मम नराधिप । (२१।१)

ततो मां दर्शयामासुः स्वप्नान्ते पितरस्तदा ॥ (२१।२)

प्रीयमाणास्तु माम् ऊचुः प्रीताः स्म भरतर्षभ । (२२।१)

विज्ञानेन तवानेन यन्न मुह्यसि धर्मतः ॥ (२२।२)

त्वया हि कुर्वता शास्त्रं प्रमाणम् इह पार्थिव । (२३।१)

आत्मा धर्मः श्रुतं वेदाः पितरश्च महर्षिभिः ॥ (२३।२)

साक्षात् पितामहो ब्रह्मा गुरवो ऽथ प्रजापतिः । (२४।१)

प्रमाणम् उपनीता वै स्थितिश्च न विचालिता ॥ (२४।२)

तद् इदं सम्यग् आरब्धं त्वयाद्य भरतर्षभ । (२५।१)

किं तु भूमेर् गवां चार्थे सुवर्णं दीयताम् इति ॥ (२५।२)

एवं वयं च धर्मश्च सर्वे चास्मत्पितामहाः । (२६।१)

पाविता वै भविष्यन्ति पावनं परमं हि तत् ॥ (२६।२)

दश पूर्वान् दश परांस्तथा संतारयन्ति ते । (२७।१)

सुवर्णं ये प्रयच्छन्ति एवं मे पितरो ऽब्रुवन् ॥ (२७।२)

ततो ऽहं विस्मितो राजन् प्रतिबुद्धो विशां पते । (२८।१)

सुवर्णदाने ऽकरवं मतिं भरतसत्तम ॥ (२८।२)

इतिहासम् इमं चापि शृणु राजन् पुरातनम् । (२९।१)

जामदग्न्यं प्रति विभो धन्यम् आयुष्यम् एव च ॥ (२९।२)

जामदग्न्येन रामेण तीव्ररोषान्वितेन वै । (३०।१)

त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवी कृता निःक्षत्रिया पुरा ॥ (३०।२)

ततो जित्वा महीं कृत्स्नां रामो राजीवलोचनः । (३१।१)

आजहार क्रतुं वीरो ब्रह्मक्षत्रेण पूजितम् ॥ (३१।२)

वाजिमेधं महाराज सर्वकामसमन्वितम् । (३२।१)

पावनं सर्वभूतानां तेजोद्युतिविवर्धनम् ॥ (३२।२)

विपाप्मापि स तेजस्वी तेन क्रतुफलेन वै । (३३।१)

नैवात्मनो ऽथ लघुतां जामदग्न्यो ऽभ्यगच्छत ॥ (३३।२)

स तु क्रतुवरेणेष्ट्वा महात्मा दक्षिणावता । (३४।१)

पप्रच्छागमसम्पन्नान् ऋषीन् देवांश्च भार्गवः ॥ (३४।२)

पावनं यत् परं नॄणाम् उग्रे कर्मणि वर्तताम् । (३५।१)

तद् उच्यतां महाभागा इति जातघृणो ऽब्रवीत् ॥ (३५।२)

वसिष्ठ उवाच । (३६।१)

देवतास्ते प्रयच्छन्ति सुवर्णं ये ददत्युत । (३६।२)

अग्निर् हि देवताः सर्वाः सुवर्णं च तदात्मकम् ॥ (३६।३)

तस्मात् सुवर्णं ददता दत्ताः सर्वाश्च देवताः । (३७।१)

भवन्ति पुरुषव्याघ्र न ह्यतः परमं विदुः ॥ (३७।२)

भूय एव च माहात्म्यं सुवर्णस्य निबोध मे । (३८।१)

गदतो मम विप्रर्षे सर्वशस्त्रभृतां वर ॥ (३८।२)

मया श्रुतम् इदं पूर्वं पुराणे भृगुनन्दन । (३९।१)

प्रजापतेः कथयतो मनोः स्वायंभुवस्य वै ॥ (३९।२)

शूलपाणेर् भगवतो रुद्रस्य च महात्मनः । (४०।१)

गिरौ हिमवति श्रेष्ठे तदा भृगुकुलोद्वह ॥ (४०।२)

देव्या विवाहे निर्वृत्ते रुद्राण्या भृगुनन्दन । (४१।१)

समागमे भगवतो देव्या सह महात्मनः । (४१।२)

ततः सर्वे समुद्विग्ना भगवन्तम् उपागमन् ॥ (४१।३)

ते महादेवम् आसीनं देवीं च वरदाम् उमाम् । (४२।१)

प्रसाद्य शिरसा सर्वे रुद्रम् ऊचुर् भृगूद्वह ॥ (४२।२)

अयं समागमो देव देव्या सह तवानघ । (४३।१)

तपस्विनस्तपस्विन्या तेजस्विन्यातितेजसः । (४३।२)

अमोघतेजास्त्वं देव देवी चेयम् उमा तथा ॥ (४३।३)

अपत्यं युवयोर् देव बलवद् भविता प्रभो । (४४।१)

तन्नूनं त्रिषु लोकेषु न किंचिच्छेषयिष्यति ॥ (४४।२)

तद् एभ्यः प्रणतेभ्यस्त्वं देवेभ्यः पृथुलोचन । (४५।१)

वरं प्रयच्छ लोकेश त्रैलोक्यहितकाम्यया । (४५।२)

अपत्यार्थं निगृह्णीष्व तेजो ज्वलितम् उत्तमम् ॥ (४५।३)

इति तेषां कथयतां भगवान् गोवृषध्वजः । (४६।१)

एवम् अस्त्विति देवांस्तान् विप्रर्षे प्रत्यभाषत ॥ (४६।२)

इत्युक्त्वा चोर्ध्वम् अनयत् तद् रेतो वृषवाहनः । (४७।१)

ऊर्ध्वरेताः समभवत् ततःप्रभृति चापि सः ॥ (४७।२)

रुद्राणी तु ततः क्रुद्धा प्रजोच्छेदे तथा कृते । (४८।१)

देवान् अथाब्रवीत् तत्र स्त्रीभावात् परुषं वचः ॥ (४८।२)

यस्माद् अपत्यकामो वै भर्ता मे विनिवर्तितः । (४९।१)

तस्मात् सर्वे सुरा यूयम् अनपत्या भविष्यथ ॥ (४९।२)

प्रजोच्छेदो मम कृतो यस्माद् युष्माभिर् अद्य वै । (५०।१)

तस्मात् प्रजा वः खगमाः सर्वेषां न भविष्यति ॥ (५०।२)

पावकस्तु न तत्रासीच्छापकाले भृगूद्वह । (५१।१)

देवा देव्यास्तथा शापाद् अनपत्यास्तदाभवन् ॥ (५१।२)

रुद्रस्तु तेजो ऽप्रतिमं धारयामास तत् तदा । (५२।१)

प्रस्कन्नं तु ततस्तस्मात् किंचित् तत्रापतद् भुवि ॥ (५२।२)

तत् पपात तदा चाग्नौ ववृधे चाद्भुतोपमम् । (५३।१)

तेजस्तेजसि संपृक्तम् एकयोनित्वम् आगतम् ॥ (५३।२)

एतस्मिन्न् एव काले तु देवाः शक्रपुरोगमाः । (५४।१)

असुरस्तारको नाम तेन संतापिता भृशम् ॥ (५४।२)

आदित्या वसवो रुद्रा मरुतो ऽथाश्विनावपि । (५५।१)

साध्याश्च सर्वे संत्रस्ता दैतेयस्य पराक्रमात् ॥ (५५।२)

स्थानानि देवतानां हि विमानानि पुराणि च । (५६।१)

ऋषीणाम् आश्रमाश्चैव बभूवुर् असुरैर् हृताः ॥ (५६।२)

ते दीनमनसः सर्वे देवाश्च ऋषयश्च ह । (५७।१)

प्रजग्मुः शरणं देवं ब्रह्माणम् अजरं प्रभुम् ॥ (५७।२)