संजय उवाच । (१।१)

तस्मिन् प्रवृत्ते संग्रामे नरवाजिगजक्षये । (१।२)

शकुनिः सौबलो राजन् सहदेवं समभ्ययात् ॥ (१।३)

ततो ऽस्यापततस्तूर्णं सहदेवः प्रतापवान् । (२।१)

शरौघान् प्रेषयामास पतंगान् इव शीघ्रगान् । (२।२)

उलूकश्च रणे भीमं विव्याध दशभिः शरैः ॥ (२।३)

शकुनिस्तु महाराज भीमं विद्ध्वा त्रिभिः शरैः । (३।१)

सायकानां नवत्या वै सहदेवम् अवाकिरत् ॥ (३।२)

ते शूराः समरे राजन् समासाद्य परस्परम् । (४।१)

विव्यधुर् निशितैर् बाणैः कङ्कबर्हिणवाजितैः । (४।२)

स्वर्णपुङ्खैः शिलाधौतैर् आ कर्णात् प्रहितैः शरैः ॥ (४।३)

तेषां चापभुजोत्सृष्टा शरवृष्टिर् विशां पते । (५।१)

आच्छादयद् दिशः सर्वा धाराभिर् इव तोयदः ॥ (५।२)

ततः क्रुद्धो रणे भीमः सहदेवश्च भारत । (६।१)

चेरतुः कदनं संख्ये कुर्वन्तौ सुमहाबलौ ॥ (६।२)

ताभ्यां शरशतैश्छन्नं तद् बलं तव भारत । (७।१)

अन्धकारम् इवाकाशम् अभवत् तत्र तत्र ह ॥ (७।२)

अश्वैर् विपरिधावद्भिः शरच्छन्नैर् विशां पते । (८।१)

तत्र तत्र कृतो मार्गो विकर्षद्भिर् हतान् बहून् ॥ (८।२)

निहतानां हयानां च सहैव हययोधिभिः । (९।१)

वर्मभिर् विनिकृत्तैश्च प्रासैश्छिन्नैश्च मारिष । (९।२)

संछन्ना पृथिवी जज्ञे कुसुमैः शबला इव ॥ (९।३)

योधास्तत्र महाराज समासाद्य परस्परम् । (१०।१)

व्यचरन्त रणे क्रुद्धा विनिघ्नन्तः परस्परम् ॥ (१०।२)

उद्वृत्तनयनै रोषात् संदष्टौष्ठपुटैर् मुखैः । (११।१)

सकुण्डलैर् मही छन्ना पद्मकिञ्जल्कसंनिभैः ॥ (११।२)

भुजैश्छिन्नैर् महाराज नागराजकरोपमैः । (१२।१)

साङ्गदैः सतनुत्रैश्च सासिप्रासपरश्वधैः ॥ (१२।२)

कबन्धैर् उत्थितैश्छिन्नैर् नृत्यद्भिश्चापरैर् युधि । (१३।१)

क्रव्यादगणसंकीर्णा घोराभूत् पृथिवी विभो ॥ (१३।२)

अल्पावशिष्टे सैन्ये तु कौरवेयान्महाहवे । (१४।१)

प्रहृष्टाः पाण्डवा भूत्वा निन्यिरे यमसादनम् ॥ (१४।२)

एतस्मिन्न् अन्तरे शूरः सौबलेयः प्रतापवान् । (१५।१)

प्रासेन सहदेवस्य शिरसि प्राहरद् भृशम् । (१५।२)

स विह्वलो महाराज रथोपस्थ उपाविशत् ॥ (१५।३)

सहदेवं तथा दृष्ट्वा भीमसेनः प्रतापवान् । (१६।१)

सर्वसैन्यानि संक्रुद्धो वारयामास भारत ॥ (१६।२)

निर्बिभेद च नाराचैः शतशो ऽथ सहस्रशः । (१७।१)

विनिर्भिद्याकरोच्चैव सिंहनादम् अरिंदम ॥ (१७।२)

तेन शब्देन वित्रस्ताः सर्वे सहयवारणाः । (१८।१)

प्राद्रवन् सहसा भीताः शकुनेश्च पदानुगाः ॥ (१८।२)

प्रभग्नान् अथ तान् दृष्ट्वा राजा दुर्योधनो ऽब्रवीत् । (१९।१)

निवर्तध्वम् अधर्मज्ञा युध्यध्वं किं सृतेन वः ॥ (१९।२)

इह कीर्तिं समाधाय प्रेत्य लोकान् समश्नुते । (२०।१)

प्राणाञ् जहाति यो वीरो युधि पृष्ठम् अदर्शयन् ॥ (२०।२)

एवम् उक्तास्तु ते राज्ञा सौबलस्य पदानुगाः । (२१।१)

पाण्डवान् अभ्यवर्तन्त मृत्युं कृत्वा निवर्तनम् ॥ (२१।२)

द्रवद्भिस्तत्र राजेन्द्र कृतः शब्दो ऽतिदारुणः । (२२।१)

क्षुब्धसागरसंकाशः क्षुभितः सर्वतो ऽभवत् ॥ (२२।२)

तांस्तदापततो दृष्ट्वा सौबलस्य पदानुगान् । (२३।१)

प्रत्युद्ययुर् महाराज पाण्डवा विजये वृताः ॥ (२३।२)

प्रत्याश्वस्य च दुर्धर्षः सहदेवो विशां पते । (२४।१)

शकुनिं दशभिर् विद्ध्वा हयांश्चास्य त्रिभिः शरैः । (२४।२)

धनुश्चिछेद च शरैः सौबलस्य हसन्न् इव ॥ (२४।३)

अथान्यद् धनुर् आदाय शकुनिर् युद्धदुर्मदः । (२५।१)

विव्याध नकुलं षष्ट्या भीमसेनं च सप्तभिः ॥ (२५।२)

उलूको ऽपि महाराज भीमं विव्याध सप्तभिः । (२६।१)

सहदेवं च सप्तत्या परीप्सन् पितरं रणे ॥ (२६।२)

तं भीमसेनः समरे विव्याध निशितैः शरैः । (२७।१)

शकुनिं च चतुःषष्ट्या पार्श्वस्थांश्च त्रिभिस्त्रिभिः ॥ (२७।२)

ते हन्यमाना भीमेन नाराचैस्तैलपायितैः । (२८।१)

सहदेवं रणे क्रुद्धाश्छादयञ्शरवृष्टिभिः । (२८।२)

पर्वतं वारिधाराभिः सविद्युत इवाम्बुदाः ॥ (२८।३)

ततो ऽस्यापततः शूरः सहदेवः प्रतापवान् । (२९।१)

उलूकस्य महाराज भल्लेनापाहरच्छिरः ॥ (२९।२)

स जगाम रथाद् भूमिं सहदेवेन पातितः । (३०।१)

रुधिराप्लुतसर्वाङ्गो नन्दयन् पाण्डवान् युधि ॥ (३०।२)

पुत्रं तु निहतं दृष्ट्वा शकुनिस्तत्र भारत । (३१।१)

साश्रुकण्ठो विनिःश्वस्य क्षत्तुर् वाक्यम् अनुस्मरन् ॥ (३१।२)

चिन्तयित्वा मुहूर्तं स बाष्पपूर्णेक्षणः श्वसन् । (३२।१)

सहदेवं समासाद्य त्रिभिर् विव्याध सायकैः ॥ (३२।२)

तान् अपास्य शरान्मुक्ताञ् शरसंघैः प्रतापवान् । (३३।१)

सहदेवो महाराज धनुश्चिछेद संयुगे ॥ (३३।२)

छिन्ने धनुषि राजेन्द्र शकुनिः सौबलस्तदा । (३४।१)

प्रगृह्य विपुलं खड्गं सहदेवाय प्राहिणोत् ॥ (३४।२)

तम् आपतन्तं सहसा घोररूपं विशां पते । (३५।१)

द्विधा चिछेद समरे सौबलस्य हसन्न् इव ॥ (३५।२)

असिं दृष्ट्वा द्विधा छिन्नं प्रगृह्य महतीं गदाम् । (३६।१)

प्राहिणोत् सहदेवाय सा मोघा न्यपतद् भुवि ॥ (३६।२)

ततः शक्तिं महाघोरां कालरात्रिम् इवोद्यताम् । (३७।१)

प्रेषयामास संक्रुद्धः पाण्डवं प्रति सौबलः ॥ (३७।२)

ताम् आपतन्तीं सहसा शरैः काञ्चनभूषणैः । (३८।१)

त्रिधा चिछेद समरे सहदेवो हसन्न् इव ॥ (३८।२)

सा पपात त्रिधा छिन्ना भूमौ कनकभूषणा । (३९।१)

शीर्यमाणा यथा दीप्ता गगनाद् वै शतह्रदा ॥ (३९।२)

शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा सौबलं च भयार्दितम् । (४०।१)

दुद्रुवुस्तावकाः सर्वे भये जाते ससौबलाः ॥ (४०।२)

अथोत्क्रुष्टं महद्ध्यासीत् पाण्डवैर् जितकाशिभिः । (४१।१)

धार्तराष्ट्रास्ततः सर्वे प्रायशो विमुखाभवन् ॥ (४१।२)

तान् वै विमनसो दृष्ट्वा माद्रीपुत्रः प्रतापवान् । (४२।१)

शरैर् अनेकसाहस्रैर् वारयामास संयुगे ॥ (४२।२)

ततो गान्धारकैर् गुप्तं पृष्ठैर् अश्वैर् जये धृतम् । (४३।१)

आससाद रणे यान्तं सहदेवो ऽथ सौबलम् ॥ (४३।२)

स्वम् अंशम् अवशिष्टं स संस्मृत्य शकुनिं नृप । (४४।१)

रथेन काञ्चनाङ्गेन सहदेवः समभ्ययात् । (४४।२)

अधिज्यं बलवत् कृत्वा व्याक्षिपन् सुमहद् धनुः ॥ (४४।३)

स सौबलम् अभिद्रुत्य गृध्रपत्रैः शिलाशितैः । (४५।१)

भृशम् अभ्यहनत् क्रुद्धस्तोत्त्रैर् इव महाद्विपम् ॥ (४५।२)

उवाच चैनं मेधावी निगृह्य स्मारयन्न् इव । (४६।१)

क्षत्रधर्मे स्थितो भूत्वा युध्यस्व पुरुषो भव ॥ (४६।२)

यत् तदा हृष्यसे मूढ ग्लहन्न् अक्षैः सभातले । (४७।१)

फलम् अद्य प्रपद्यस्व कर्मणस्तस्य दुर्मते ॥ (४७।२)

निहतास्ते दुरात्मानो ये ऽस्मान् अवहसन् पुरा । (४८।१)

दुर्योधनः कुलाङ्गारः शिष्टस्त्वं तस्य मातुलः ॥ (४८।२)

अद्य ते विहनिष्यामि क्षुरेणोन्मथितं शिरः । (४९।१)

वृक्षात् फलम् इवोद्धृत्य लगुडेन प्रमाथिना ॥ (४९।२)

एवम् उक्त्वा महाराज सहदेवो महाबलः । (५०।१)

संक्रुद्धो नरशार्दूलो वेगेनाभिजगाम ह ॥ (५०।२)

अभिगम्य तु दुर्धर्षः सहदेवो युधां पतिः । (५१।१)

विकृष्य बलवच्चापं क्रोधेन प्रहसन्न् इव ॥ (५१।२)

शकुनिं दशभिर् विद्ध्वा चतुर्भिश्चास्य वाजिनः । (५२।१)

छत्रं ध्वजं धनुश्चास्य छित्त्वा सिंह इवानदत् ॥ (५२।२)

छिन्नध्वजधनुश्छत्रः सहदेवेन सौबलः । (५३।१)

ततो विद्धश्च बहुभिः सर्वमर्मसु सायकैः ॥ (५३।२)

ततो भूयो महाराज सहदेवः प्रतापवान् । (५४।१)

शकुनेः प्रेषयामास शरवृष्टिं दुरासदाम् ॥ (५४।२)

ततस्तु क्रुद्धः सुबलस्य पुत्रो माद्रीसुतं सहदेवं विमर्दे । (५५।१)

प्रासेन जाम्बूनदभूषणेन जिघांसुर् एको ऽभिपपात शीघ्रम् ॥ (५५।२)

माद्रीसुतस्तस्य समुद्यतं तं प्रासं सुवृत्तौ च भुजौ रणाग्रे । (५६।१)

भल्लैस्त्रिभिर् युगपत् संचकर्त ननाद चोच्चैस्तरसाजिमध्ये ॥ (५६।२)

तस्याशुकारी सुसमाहितेन सुवर्णपुङ्खेन दृढायसेन । (५७।१)

भल्लेन सर्वावरणातिगेन शिरः शरीरात् प्रममाथ भूयः ॥ (५७।२)

शरेण कार्तस्वरभूषितेन दिवाकराभेन सुसंशितेन । (५८।१)

हृतोत्तमाङ्गो युधि पाण्डवेन पपात भूमौ सुबलस्य पुत्रः ॥ (५८।२)

स तच्छिरो वेगवता शरेण सुवर्णपुङ्खेन शिलाशितेन । (५९।१)

प्रावेरयत् कुपितः पाण्डुपुत्रो यत् तत् कुरूणाम् अनयस्य मूलम् ॥ (५९।२)

हृतोत्तमाङ्गं शकुनिं समीक्ष्य भूमौ शयानं रुधिरार्द्रगात्रम् । (६०।१)

योधास्त्वदीया भयनष्टसत्त्वा दिशः प्रजग्मुः प्रगृहीतशस्त्राः ॥ (६०।२)

विप्रद्रुताः शुष्कमुखा विसंज्ञा गाण्डीवघोषेण समाहताश्च । (६१।१)

भयार्दिता भग्नरथाश्वनागाः पदातयश्चैव सधार्तराष्ट्राः ॥ (६१।२)

ततो रथाच्छकुनिं पातयित्वा मुदान्विता भारत पाण्डवेयाः । (६२।१)

शङ्खान् प्रदध्मुः समरे प्रहृष्टाः सकेशवाः सैनिकान् हर्षयन्तः ॥ (६२।२)

तं चापि सर्वे प्रतिपूजयन्तो हृष्टा ब्रुवाणाः सहदेवम् आजौ । (६३।१)

दिष्ट्या हतो नैकृतिको दुरात्मा सहात्मजो वीर रणे त्वयेति ॥ (६३।२)