नारद उवाच । (१।१)

पुरा देवयुगे राजन्न् आदित्यो भगवान् दिवः । (१।२)

आगच्छन्मानुषं लोकं दिदृक्षुर् विगतक्लमः । (१।३)

पितामहसभां तात कथ्यमानां निबोध मे । (१।४)

शक्यते या न निर्देष्टुम् एवंरूपेति भारत ॥ (१।५)

चरन्मानुषरूपेण सभां दृष्ट्वा स्वयंभुवः । (२।१)

सभाम् अकथयन्मह्यं ब्राह्मीं तत्त्वेन पाण्डव ॥ (२।२)

अप्रमेयप्रभां दिव्यां मानसीं भरतर्षभ । (३।१)

अनिर्देश्यां प्रभावेन सर्वभूतमनोरमाम् ॥ (३।२)

श्रुत्वा गुणान् अहं तस्याः सभायाः पाण्डुनन्दन । (४।१)

दर्शनेप्सुस्तथा राजन्न् आदित्यम् अहम् अब्रुवम् ॥ (४।२)

भगवन् द्रष्टुम् इच्छामि पितामहसभाम् अहम् । (५।१)

येन सा तपसा शक्या कर्मणा वापि गोपते ॥ (५।२)

औषधैर् वा तथा युक्तैर् उत वा मायया यया । (६।१)

तन्ममाचक्ष्व भगवन् पश्येयं तां सभां कथम् । (६।२)

स तन्मम वचः श्रुत्वा सहस्रांशुर् दिवाकरः । (६।३)

प्रोवाच भरतश्रेष्ठ व्रतं वर्षसहस्रिकम् । (६।४)

ब्रह्मव्रतम् उपास्स्व त्वं प्रयतेनान्तरात्मना । (६।५)

ततो ऽहं हिमवत्पृष्ठे समारब्धो महाव्रतम् ॥ (६।६)

ततः स भगवान् सूर्यो माम् उपादाय वीर्यवान् । (७।१)

अगच्छत् तां सभां ब्राह्मीं विपापां विगतक्लमाम् ॥ (७।२)

एवंरूपेति सा शक्या न निर्देष्टुं जनाधिप । (८।१)

क्षणेन हि बिभर्त्यन्यद् अनिर्देश्यं वपुस्तथा ॥ (८।२)

न वेद परिमाणं वा संस्थानं वापि भारत । (९।१)

न च रूपं मया तादृग् दृष्टपूर्वं कदाचन ॥ (९।२)

सुसुखा सा सभा राजन्न शीता न च घर्मदा । (१०।१)

न क्षुत्पिपासे न ग्लानिं प्राप्य तां प्राप्नुवन्त्युत ॥ (१०।२)

नानारूपैर् इव कृता सुविचित्रैः सुभास्वरैः । (११।१)

स्तम्भैर् न च धृता सा तु शाश्वती न च सा क्षरा । (११।२)

दिव्यैर् नानाविधैर् भावैर् भासद्भिर् अमितप्रभैः ॥ (११।३)

अति चन्द्रं च सूर्यं च शिखिनं च स्वयंप्रभा । (१२।१)

दीप्यते नाकपृष्ठस्था भासयन्तीव भास्करम् ॥ (१२।२)

तस्यां स भगवान् आस्ते विदधद् देवमायया । (१३।१)

स्वयम् एको ऽनिशं राजंल् लोकांल् लोकपितामहः ॥ (१३।२)

उपतिष्ठन्ति चाप्येनं प्रजानां पतयः प्रभुम् । (१४।१)

दक्षः प्रचेताः पुलहो मरीचिः कश्यपस्तथा । (१४।२)

आदित्याश्च तथा राजन् रुद्राश्च वसवो ऽश्विनौ ॥ (१४।३)

भृगुर् अत्रिर् वसिष्ठश्च गौतमश्च तथाङ्गिराः । (१५।१)

पुलस्त्यश्च क्रतुश्चैव प्रह्रादः कर्दमस्तथा । (१५।२)

अथर्वाङ्गिरसश्चैव वालखिल्या मरीचिपाः । (१५।३)

ऋषयश्च महाभागाः पितामहम् उपासते । (१५।४)

मनो ऽन्तरिक्षं विद्याश्च वायुस्तेजो जलं मही ॥ (१५।५)

शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धश्च भारत । (१६।१)

प्रकृतिश्च विकारश्च यच्चान्यत् कारणं भुवः । (१६।२)

क्षमा धृतिः शुचिश्चैव प्रज्ञा बुद्धिः स्मृतिर् यशः । (१६।३)

भाष्याणि तर्कयुक्तानि देहवन्ति च भारत । (१६।४)

अगस्त्यश्च महातेजा मार्कण्डेयश्च वीर्यवान् । (१६।५)

जमदग्निर् भरद्वाजः संवर्तश्च्यवनस्तथा । (१६।६)

दुर्वासाश्च महाभाग ऋष्यशृङ्गश्च धार्मिकः । (१६।७)

सनत्कुमारो भगवान् योगाचार्यो महातपाः । (१६।८)

असितो देवलश्चैव जैगीषव्यश्च तत्त्ववित् । (१६।९)

ऋषभो जितशत्रुश्च महावीर्यस्तथा मणिः । (१६।१०)

आयुर्वेदस्तथाष्टाङ्गो देहवांस्तत्र भारत । (१६।११)

कृष्णद्वैपायनश्चैव सह शिष्यैर् महामुनिः ॥ (१६।१२)

चन्द्रमाः सह नक्षत्रैर् आदित्यश्च गभस्तिमान् । (१७।१)

वायवः क्रतवश्चैव संकल्पः प्राण एव च । (१७।२)

मूर्तिमन्तो महात्मानो महाव्रतपरायणाः ॥ (१७।३)

एते चान्ये च बहवः स्वयंभुवम् उपस्थिताः । (१८।१)

अर्थो धर्मश्च कामश्च हर्षो द्वेषस्तपो दमः ॥ (१८।२)

आयान्ति तस्यां सहिता गन्धर्वाप्सरसस्तथा । (१९।१)

कालिका सुरभी देवी सरमा चैव गौतमी । (१९।२)

प्रपा कद्रूश्च ता देवीस्तत्र देवाः समातरः । (१९।३)

विंशतिः सप्त चैवान्ये लोकपालाश्च सर्वशः ॥ (१९।४)

शुक्रो बृहस्पतिश्चैव बुधो ऽङ्गारक एव च । (२०।१)

शनैश्चरश्च राहुश्च ग्रहाः सर्वे तथैव च ॥ (२०।२)

मन्त्रो रथंतरश्चैव हरिमान् वसुमान् अपि । (२१।१)

आदित्याः साधिराजानो नानाद्वंद्वैर् उदाहृताः ॥ (२१।२)

मरुतो विश्वकर्मा च वसवश्चैव भारत । (२२।१)

सर्वे च कामप्रचुराः सभायां तत्र नित्यशः । (२२।२)

तथा पितृगणाः सर्वे सर्वाणि च हवींष्यथ ॥ (२२।३)

ऋग्वेदः सामवेदश्च यजुर्वेदश्च पाण्डव । (२३।१)

अथर्ववेदश्च तथा पर्वाणि च विशां पते ॥ (२३।२)

इतिहासोपवेदाश्च वेदाङ्गानि च सर्वशः । (२४।१)

ग्रहा यज्ञाश्च सोमश्च दैवतानि च सर्वशः ॥ (२४।२)

सावित्री दुर्गतरणी वाणी सप्तविधा तथा । (२५।१)

मेधा धृतिः श्रुतिश्चैव प्रज्ञा बुद्धिर् यशः क्षमा ॥ (२५।२)

सामानि स्तुतिशस्त्राणि गाथाश्च विविधास्तथा । (२६।१)

भाष्याणि तर्कयुक्तानि देहवन्ति विशां पते । (२६।२)

नाटका विविधाः काव्याः कथाख्यायिककारिकाः । (२६।३)

तत्र तिष्ठन्ति ते पुण्या ये चान्ये गुरुपूजकाः ॥ (२६।४)

क्षणा लवा मुहूर्ताश्च दिवा रात्रिस्तथैव च । (२७।१)

अर्धमासाश्च मासाश्च ऋतवः षट् च भारत ॥ (२७।२)

संवत्सराः पञ्चयुगम् अहोरात्राश्चतुर्विधाः । (२८।१)

कालचक्रं च यद् दिव्यं नित्यम् अक्षयम् अव्ययम् । (२८।२)

धर्मचक्रं तथा चापि नित्यम् आस्ते युधिष्ठिर ॥ (२८।३)

अदितिर् दितिर् दनुश्चैव सुरसा विनता इरा । (२९।१)

कालका सुरभिर् देवी सरमा चाथ गौतमी । (२९।२)

प्राधा कद्रूश्च वै देव्यौ देवतानां च मातरः । (२९।३)

रुद्राणी श्रीश्च लक्ष्मीश्च भद्रा षष्ठी तथापरा । (२९।४)

पृथिवी गां गता देवी ह्रीः स्वाहा कीर्तिर् एव च । (२९।५)

सुरा देवी शची चैव तथा पुष्टिर् अरुन्धती । (२९।६)

संवृत्तिर् आशा नियतिः सृष्टिर् देवी रतिस्तथा । (२९।७)

एताश्चान्याश्च वै देव्य उपतस्थुः प्रजापतिम् ॥ (२९।८)

आदित्या वसवो रुद्रा मरुतश्चाश्विनावपि । (३०।१)

विश्वेदेवाश्च साध्याश्च पितरश्च मनोजवाः । (३०।२)

पितॄणां च गणान् विद्धि सप्तैव पुरुषर्षभ । (३०।३)

चत्वारो मूर्तिमन्तो वै त्रयश्चाप्यशरीरिणः । (३०।४)

वैराजाश्च महाभागा अग्निष्वात्ताश्च भारत । (३०।५)

गार्हपत्या नाकचराः पितरो लोकविश्रुताः । (३०।६)

सोमपा एकशृङ्गाश्च चतुर्वेदाः कलास्तथा । (३०।७)

एते चतुर्षु वर्णेषु पूज्यन्ते पितरो नृप । (३०।८)

एतैर् आप्यायितैः पूर्वं सोमश्चाप्याय्यते पुनः । (३०।९)

त एते पितरः सर्वे प्रजापतिम् उपस्थिताः । (३०।१०)

उपासते च संहृष्टा ब्रह्माणम् अमितौजसम् ॥ (३०।११)

राक्षसाश्च पिशाचाश्च दानवा गुह्यकास्तथा । (३१।१)

सुपर्णनागपशवः पितामहम् उपासते । (३१।२)

स्थावरा जङ्गमाश्चैव महाभूतास्तथापरे । (३१।३)

पुरंदरश्च देवेन्द्रो वरुणो धनदो यमः । (३१।४)

महादेवः सहोमो ऽत्र सदागच्छति सर्वशः । (३१।५)

महासेनश्च राजेन्द्र सदोपास्ते पितामहम् ॥ (३१।६)

देवो नारायणस्तस्यां तथा देवर्षयश्च ये । (३२।१)

ऋषयो वालखिल्याश्च योनिजायोनिजास्तथा ॥ (३२।२)

यच्च किंचित् त्रिलोके ऽस्मिन् दृश्यते स्थाणुजङ्गमम् । (३३।१)

सर्वं तस्यां मया दृष्टं तद् विद्धि मनुजाधिप ॥ (३३।२)

अष्टाशीतिसहस्राणि यतीनाम् ऊर्ध्वरेतसाम् । (३४।१)

प्रजावतां च पञ्चाशद् ऋषीणाम् अपि पाण्डव ॥ (३४।२)

ते स्म तत्र यथाकामं दृष्ट्वा सर्वे दिवौकसः । (३५।१)

प्रणम्य शिरसा तस्मै प्रतियान्ति यथागतम् ॥ (३५।२)

अतिथीन् आगतान् देवान् दैत्यान्नागान्मुनींस्तथा । (३६।१)

यक्षान् सुपर्णान् कालेयान् गन्धर्वाप्सरसस्तथा ॥ (३६।२)

महाभागान् अमितधीर् ब्रह्मा लोकपितामहः । (३७।१)

दयावान् सर्वभूतेषु यथार्हं प्रतिपद्यते ॥ (३७।२)

प्रतिगृह्य च विश्वात्मा स्वयंभूर् अमितप्रभः । (३८।१)

मधुरेण साम्ना भगवान् प्रतिगृह्णाति नित्यशः । (३८।२)

सान्त्वमानार्थसंभोगैर् युनक्ति मनुजाधिप ॥ (३८।३)

तथा तैर् उपयातैश्च प्रतियातैश्च भारत । (३९।१)

आकुला सा सभा तात भवति स्म सुखप्रदा ॥ (३९।२)

सर्वतेजोमयी दिव्या ब्रह्मर्षिगणसेविता । (४०।१)

ब्राह्म्या श्रिया दीप्यमाना शुशुभे विगतक्लमा ॥ (४०।२)

सा सभा तादृशी दृष्टा सर्वलोकेषु दुर्लभा । (४१।१)

सभेयं राजशार्दूल मनुष्येषु यथा तव ॥ (४१।२)

एता मया दृष्टपूर्वाः सभा देवेषु पाण्डव । (४२।१)

तवेयं मानुषे लोके सर्वश्रेष्ठतमा सभा ॥ (४२।२)

युधिष्ठिर उवाच । (४३।१)

प्रायशो राजलोकस्ते कथितो वदतां वर । (४३।२)

वैवस्वतसभायां तु यथा वदसि वै प्रभो ॥ (४३।३)

वरुणस्य सभायां तु नागास्ते कथिता विभो । (४४।१)

दैत्येन्द्राश्चैव भूयिष्ठाः सरितः सागरास्तथा ॥ (४४।२)

तथा धनपतेर् यक्षा गुह्यका राक्षसास्तथा । (४५।१)

गन्धर्वाप्सरसश्चैव भगवांश्च वृषध्वजः ॥ (४५।२)

पितामहसभायां तु कथितास्ते महर्षयः । (४६।१)

सर्वदेवनिकायाश्च सर्वशास्त्राणि चैव हि ॥ (४६।२)

शतक्रतुसभायां तु देवाः संकीर्तिता मुने । (४७।१)

उद्देशतश्च गन्धर्वा विविधाश्च महर्षयः ॥ (४७।२)

एक एव तु राजर्षिर् हरिश्चन्द्रो महामुने । (४८।१)

कथितस्ते सभानित्यो देवेन्द्रस्य महात्मनः । (४८।२)

केन कर्मविपाकेन हरिश्चन्द्रो द्विजर्षभ । (४८।३)

तेषु राजसहस्रेषु प्रभयाप्यतिरोचते ॥ (४८।४)

किं कर्म तेनाचरितं तपो वा नियतव्रतम् । (४९।१)

किंचिद् दत्तं हुतं तेन इष्टं वापि महामुने । (४९।२)

येनासौ सह शक्रेण स्पर्धते स्म महायशाः ॥ (४९।३)

पितृलोकगतश् चापि त्वया विप्र पिता मम । (५०।१)

दृष्टः पाण्डुर् महाभागः कथं चासि समागतः ॥ (५०।२)

किम् उक्तवांश्च भगवन्न् एतद् इच्छामि वेदितुम् । (५१।१)

अनागतम् अतिक्रान्तं तत् सर्वं त्वयि निष्ठितम् । (५१।२)

त्वत्तः श्रोतुम् अहं सर्वं परं कौतूहलं हि मे ॥ (५१।३)

नारद उवाच । (५२।१)

यन्मां पृच्छसि राजेन्द्र हरिश्चन्द्रं प्रति प्रभो । (५२।२)

तत् ते ऽहं सम्प्रवक्ष्यामि माहात्म्यं तस्य धीमतः । (५२।३)

इक्ष्वाकूणां कुले जातस्त्रिशङ्कुर् नाम पार्थिवः । (५२।४)

अयोध्याधिपतिर् वीरो विश्वामित्रेण संस्थितः । (५२।५)

तस्य सत्यवती नाम पत्नी केकयवंशजा । (५२।६)

तस्यां गर्भः समभवद् धर्मेण कुरुनन्दन । (५२।७)

सा च काले महाभागा जन्ममासं प्रविश्य वै । (५२।८)

कुमारं जनयामास हरिश्चन्द्रम् अकल्मषम् । (५२।९)

स वै राजा हरिश्चन्द्रस्त्रैशङ्कव इति स्मृतः ॥ (५२।१०)

स राजा बलवान् आसीत् सम्राट् सर्वमहीक्षिताम् । (५३।१)

तस्य सर्वे महीपालाः शासनावनताः स्थिताः ॥ (५३।२)

तेनैकं रथम् आस्थाय जैत्रं हेमविभूषितम् । (५४।१)

शस्त्रप्रतापेन जिता द्वीपाः सप्त नरेश्वर ॥ (५४।२)

स विजित्य महीं सर्वां सशैलवनकाननाम् । (५५।१)

आजहार महाराज राजसूयं महाक्रतुम् ॥ (५५।२)

तस्य सर्वे महीपाला धनान्याजह्रुर् आज्ञया । (५६।१)

द्विजानां परिवेष्टारस्तस्मिन् यज्ञे च ते ऽभवन् ॥ (५६।२)

प्रादाच्च द्रविणं प्रीत्या याजकानां नरेश्वरः । (५७।१)

यथोक्तं तत्र तैस्तस्मिंस्ततः पञ्चगुणाधिकम् ॥ (५७।२)

अतर्पयच्च विविधैर् वसुभिर् ब्राह्मणांस्तथा । (५८।१)

प्रासर्पकाले सम्प्राप्ते नानादिग्भ्यः समागतान् ॥ (५८।२)

भक्ष्यैर् भोज्यैश्च विविधैर् यथाकामपुरस्कृतैः । (५९।१)

रत्नौघतर्पितैस्तुष्टैर् द्विजैश्च समुदाहृतम् । (५९।२)

तेजस्वी च यशस्वी च नृपेभ्यो ऽभ्यधिको ऽभवत् ॥ (५९।३)

एतस्मात् कारणात् पार्थ हरिश्चन्द्रो विराजते । (६०।१)

तेभ्यो राजसहस्रेभ्यस्तद् विद्धि भरतर्षभ ॥ (६०।२)

समाप्य च हरिश्चन्द्रो महायज्ञं प्रतापवान् । (६१।१)

अभिषिक्तः स शुशुभे साम्राज्येन नराधिप । (६१।२)

राजसूये ऽभिषिक्तस्तु समाप्तवरदक्षिणे ॥ (६१।३)

ये चान्ये ऽपि महीपाला राजसूयं महाक्रतुम् । (६२।१)

यजन्ते ते महेन्द्रेण मोदन्ते सह भारत ॥ (६२।२)

ये चापि निधनं प्राप्ताः संग्रामेष्वपलायिनः । (६३।१)

ते तत्सदः समासाद्य मोदन्ते भरतर्षभ ॥ (६३।२)

तपसा ये च तीव्रेण त्यजन्तीह कलेवरम् । (६४।१)

ते ऽपि तत् स्थानम् आसाद्य श्रीमन्तो भान्ति नित्यशः ॥ (६४।२)

पिता च त्वाह कौन्तेय पाण्डुः कौरवनन्दनः । (६५।१)

हरिश्चन्द्रे श्रियं दृष्ट्वा नृपतौ जातविस्मयः । (६५।२)

विज्ञाय मानुषं लोकम् आयान्तं मां नराधिप । (६५।३)

प्रोवाच प्रणतो भूत्वा वदेथास्त्वं युधिष्ठिरम् ॥ (६५।४)

समर्थो ऽसि महीं जेतुं भ्रातरस्ते वशे स्थिताः । (६६।१)

राजसूयं क्रतुश्रेष्ठम् आहरस्वेति भारत । (६६।२)

त्वयीष्टवति पुत्रे ऽहं हरिश्चन्द्रवद् आशु वै । (६६।३)

मोदिष्ये बहुलाः शश्वत् समाः शक्रस्य संसदि । (६६।४)

एवं भवतु वक्ष्ये ऽहं तव पुत्रं नराधिपम् । (६६।५)

भूर्लोकं यदि गच्छेयम् इति पाण्डुम् अथाब्रुवम् ॥ (६६।६)

तस्य त्वं पुरुषव्याघ्र संकल्पं कुरु पाण्डव । (६७।१)

गन्तारस्ते महेन्द्रस्य पूर्वे सर्वे पितामहाः । (६७।२)

सलोकतां सुरेन्द्रस्य त्रैलोक्याधिपतेर् नृप । (६७।३)

गन्तारस्ते महेन्द्रस्य पूर्वैः सह सलोकताम् ॥ (६७।४)

बहुविघ्नश्च नृपते क्रतुर् एष स्मृतो महान् । (६८।१)

छिद्राण्यत्र हि वाञ्छन्ति यज्ञघ्ना ब्रह्मराक्षसाः ॥ (६८।२)

युद्धं च पृष्ठगमनं पृथिवीक्षयकारकम् । (६९।१)

किंचिद् एव निमित्तं च भवत्यत्र क्षयावहम् । (६९।२)

एतत् ते सर्वम् आख्यातं किं भूयः करवाणि ते ॥ (६९।३)

एतत् संचिन्त्य राजेन्द्र यत् क्षमं तत् समाचर । (७०।१)

अप्रमत्तोत्थितो नित्यं चातुर्वर्ण्यस्य रक्षणे । (७०।२)

भव एधस्व मोदस्व दानैस्तर्पय च द्विजान् ॥ (७०।३)

एतत् ते विस्तरेणोक्तं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । (७१।१)

आपृच्छे त्वां गमिष्यामि दाशार्हनगरीं प्रति ॥ (७१।२)

वैशंपायन उवाच । (७२।१)

एवम् आख्याय पार्थेभ्यो नारदो जनमेजय । (७२।२)

जगाम तैर् वृतो राजन्न् ऋषिभिर् यैः समागतः ॥ (७२।३)

गते तु नारदे पार्थो भ्रातृभिः सह कौरव । (७३।१)

राजसूयं क्रतुश्रेष्ठं चिन्तयामास भारत ॥ (७३।२)