MBh, 6, 33
Select a line for its word-by-word analysis.
भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया । (२।१)
bhavāpyayau hi bhūtānāṃ śrutau vistaraśo mayā |
त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम् ॥ (२।२)
tvattaḥ kamalapatrākṣa māhātmyamapi cāvyayam ||
द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम ॥ (३।२)
draṣṭumicchāmi te rūpamaiśvaraṃ puruṣottama ||
मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो । (४।१)
manyase yadi tacchakyaṃ mayā draṣṭumiti prabho |
इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम् । (७।१)
ihaikasthaṃ jagatkṛtsnaṃ paśyādya sacarācaram |
न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा । (८।१)
na tu māṃ śakyase draṣṭumanenaiva svacakṣuṣā |
दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम् ॥ (८।२)
divyaṃ dadāmi te cakṣuḥ paśya me yogamaiśvaram ||
सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतोमुखम् ॥ (११।२)
sarvāścaryamayaṃ devamanantaṃ viśvatomukham ||
यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः ॥ (१२।२)
yadi bhāḥ sadṛśī sā syādbhāsastasya mahātmanaḥ ||
तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा । (१३।१)
tatraikasthaṃ jagatkṛtsnaṃ pravibhaktamanekadhā |
पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसंघान् । (१५।२)
paśyāmi devāṃstava deva dehe sarvāṃstathā bhūtaviśeṣasaṃghān |
ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थमृषींश्च सर्वानुरगांश्च दिव्यान् ॥ (१५।३)
brahmāṇamīśaṃ kamalāsanasthamṛṣīṃśca sarvānuragāṃśca divyān ||
अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वा सर्वतो ऽनन्तरूपम् । (१६।१)
anekabāhūdaravaktranetraṃ paśyāmi tvā sarvato 'nantarūpam |
नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप ॥ (१६।२)
nāntaṃ na madhyaṃ na punastavādiṃ paśyāmi viśveśvara viśvarūpa ||
किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम् । (१७।१)
kirīṭinaṃ gadinaṃ cakriṇaṃ ca tejorāśiṃ sarvato dīptimantam |
पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ताद्दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम् ॥ (१७।२)
paśyāmi tvāṃ durnirīkṣyaṃ samantāddīptānalārkadyutimaprameyam ||
त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् । (१८।१)
tvamakṣaraṃ paramaṃ veditavyaṃ tvamasya viśvasya paraṃ nidhānam |
त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता सनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे ॥ (१८।२)
tvamavyayaḥ śāśvatadharmagoptā sanātanastvaṃ puruṣo mato me ||
अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यमनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् । (१९।१)
anādimadhyāntamanantavīryamanantabāhuṃ śaśisūryanetram |
पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम् ॥ (१९।२)
paśyāmi tvāṃ dīptahutāśavaktraṃ svatejasā viśvamidaṃ tapantam ||
द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः । (२०।१)
dyāvāpṛthivyoridamantaraṃ hi vyāptaṃ tvayaikena diśaśca sarvāḥ |
दृष्ट्वाद्भुतं रूपमिदं तवोग्रं लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन् ॥ (२०।२)
dṛṣṭvādbhutaṃ rūpamidaṃ tavograṃ lokatrayaṃ pravyathitaṃ mahātman ||
अमी हि त्वा सुरसंघा विशन्ति केचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति । (२१।१)
amī hi tvā surasaṃghā viśanti kecidbhītāḥ prāñjalayo gṛṇanti |
स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसंघाः स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः ॥ (२१।२)
svastītyuktvā maharṣisiddhasaṃghāḥ stuvanti tvāṃ stutibhiḥ puṣkalābhiḥ ||
रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वे ऽश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च । (२२।१)
rudrādityā vasavo ye ca sādhyā viśve 'śvinau marutaścoṣmapāśca |
गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसंघा वीक्षन्ते त्वा विस्मिताश्चैव सर्वे ॥ (२२।२)
gandharvayakṣāsurasiddhasaṃghā vīkṣante tvā vismitāścaiva sarve ||
रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं महाबाहो बहुबाहूरुपादम् । (२३।१)
rūpaṃ mahatte bahuvaktranetraṃ mahābāho bahubāhūrupādam |
बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाहम् ॥ (२३।२)
bahūdaraṃ bahudaṃṣṭrākarālaṃ dṛṣṭvā lokāḥ pravyathitāstathāham ||
नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम् । (२४।१)
nabhaḥspṛśaṃ dīptamanekavarṇaṃ vyāttānanaṃ dīptaviśālanetram |
दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो ॥ (२४।२)
dṛṣṭvā hi tvāṃ pravyathitāntarātmā dhṛtiṃ na vindāmi śamaṃ ca viṣṇo ||
दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि दृष्ट्वैव कालानलसंनिभानि । (२५।१)
daṃṣṭrākarālāni ca te mukhāni dṛṣṭvaiva kālānalasaṃnibhāni |
दिशो न जाने न लभे च शर्म प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥ (२५।२)
diśo na jāne na labhe ca śarma prasīda deveśa jagannivāsa ||
अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः सर्वे सहैवावनिपालसंघैः । (२६।१)
amī ca tvāṃ dhṛtarāṣṭrasya putrāḥ sarve sahaivāvanipālasaṃghaiḥ |
भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौ सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः ॥ (२६।२)
bhīṣmo droṇaḥ sūtaputrastathāsau sahāsmadīyairapi yodhamukhyaiḥ ||
वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानि । (२७।१)
vaktrāṇi te tvaramāṇā viśanti daṃṣṭrākarālāni bhayānakāni |
केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु संदृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः ॥ (२७।२)
kecidvilagnā daśanāntareṣu saṃdṛśyante cūrṇitairuttamāṅgaiḥ ||
यथा नदीनां बहवो ऽम्बुवेगाः समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति । (२८।१)
yathā nadīnāṃ bahavo 'mbuvegāḥ samudramevābhimukhā dravanti |
तथा तवामी नरलोकवीरा विशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति ॥ (२८।२)
tathā tavāmī naralokavīrā viśanti vaktrāṇyabhivijvalanti ||
यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतंगा विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः । (२९।१)
yathā pradīptaṃ jvalanaṃ pataṃgā viśanti nāśāya samṛddhavegāḥ |
तथैव नाशाय विशन्ति लोकास्तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः ॥ (२९।२)
tathaiva nāśāya viśanti lokāstavāpi vaktrāṇi samṛddhavegāḥ ||
लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्ताल्लोकान्समग्रान्वदनैर्ज्वलद्भिः । (३०।१)
lelihyase grasamānaḥ samantāllokānsamagrānvadanairjvaladbhiḥ |
तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रं भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो ॥ (३०।२)
tejobhirāpūrya jagatsamagraṃ bhāsastavogrāḥ pratapanti viṣṇo ||
आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो नमो ऽस्तु ते देववर प्रसीद । (३१।१)
ākhyāhi me ko bhavānugrarūpo namo 'stu te devavara prasīda |
विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यं न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम् ॥ (३१।२)
vijñātumicchāmi bhavantamādyaṃ na hi prajānāmi tava pravṛttim ||
कालो ऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः । (३२।२)
kālo 'smi lokakṣayakṛtpravṛddho lokānsamāhartumiha pravṛttaḥ |
ऋते ऽपि त्वा न भविष्यन्ति सर्वे ये ऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः ॥ (३२।३)
ṛte 'pi tvā na bhaviṣyanti sarve ye 'vasthitāḥ pratyanīkeṣu yodhāḥ ||
तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व जित्वा शत्रून्भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम् । (३३।१)
tasmāttvamuttiṣṭha yaśo labhasva jitvā śatrūnbhuṅkṣva rājyaṃ samṛddham |
मयैवैते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन् ॥ (३३।२)
mayaivaite nihatāḥ pūrvameva nimittamātraṃ bhava savyasācin ||
द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च कर्णं तथान्यानपि योधवीरान् । (३४।१)
droṇaṃ ca bhīṣmaṃ ca jayadrathaṃ ca karṇaṃ tathānyānapi yodhavīrān |
मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठा युध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान् ॥ (३४।२)
mayā hatāṃstvaṃ jahi mā vyathiṣṭhā yudhyasva jetāsi raṇe sapatnān ||
एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी । (३५।२)
etacchrutvā vacanaṃ keśavasya kṛtāñjalirvepamānaḥ kirīṭī |
नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णं सगद्गदं भीतभीतः प्रणम्य ॥ (३५।३)
namaskṛtvā bhūya evāha kṛṣṇaṃ sagadgadaṃ bhītabhītaḥ praṇamya ||
स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या जगत्प्रहृष्यत्यनुरज्यते च । (३६।२)
sthāne hṛṣīkeśa tava prakīrtyā jagatprahṛṣyatyanurajyate ca |
रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसंघाः ॥ (३६।३)
rakṣāṃsi bhītāni diśo dravanti sarve namasyanti ca siddhasaṃghāḥ ||
कस्माच्च ते न नमेरन्महात्मन्गरीयसे ब्रह्मणो ऽप्यादिकर्त्रे । (३७।१)
kasmācca te na nameranmahātmangarīyase brahmaṇo 'pyādikartre |
अनन्त देवेश जगन्निवास त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत् ॥ (३७।२)
ananta deveśa jagannivāsa tvamakṣaraṃ sadasattatparaṃ yat ||
त्वमादिदेवः पुरुषः पुराणस्त्वम् अस्य विश्वस्य परं निधानम् । (३८।१)
tvamādidevaḥ puruṣaḥ purāṇastvam asya viśvasya paraṃ nidhānam |
वेत्तासि वेद्यं च परं च धाम त्वया ततं विश्वमनन्तरूप ॥ (३८।२)
vettāsi vedyaṃ ca paraṃ ca dhāma tvayā tataṃ viśvamanantarūpa ||
वायुर्यमो ऽग्निर्वरुणः शशाङ्कः प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च । (३९।१)
vāyuryamo 'gnirvaruṇaḥ śaśāṅkaḥ prajāpatistvaṃ prapitāmahaśca |
नमो नमस्ते ऽस्तु सहस्रकृत्वः पुनश्च भूयो ऽपि नमो नमस्ते ॥ (३९।२)
namo namaste 'stu sahasrakṛtvaḥ punaśca bhūyo 'pi namo namaste ||
नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नमो ऽस्तु ते सर्वत एव सर्व । (४०।१)
namaḥ purastādatha pṛṣṭhataste namo 'stu te sarvata eva sarva |
अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं सर्वं समाप्नोषि ततो ऽसि सर्वः ॥ (४०।२)
anantavīryāmitavikramastvaṃ sarvaṃ samāpnoṣi tato 'si sarvaḥ ||
सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखेति । (४१।१)
sakheti matvā prasabhaṃ yaduktaṃ he kṛṣṇa he yādava he sakheti |
अजानता महिमानं तवेदं मया प्रमादात्प्रणयेन वापि ॥ (४१।२)
ajānatā mahimānaṃ tavedaṃ mayā pramādātpraṇayena vāpi ||
यच्चावहासार्थमसत्कृतो ऽसि विहारशय्यासनभोजनेषु । (४२।१)
yaccāvahāsārthamasatkṛto 'si vihāraśayyāsanabhojaneṣu |
एको ऽथ वाप्यच्युत तत्समक्षं तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम् ॥ (४२।२)
eko 'tha vāpyacyuta tatsamakṣaṃ tatkṣāmaye tvāmahamaprameyam ||
पितासि लोकस्य चराचरस्य त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान् । (४३।१)
pitāsi lokasya carācarasya tvamasya pūjyaśca gururgarīyān |
न त्वत्समो ऽस्त्यभ्यधिकः कुतो ऽन्यो लोकत्रये ऽप्यप्रतिमप्रभाव ॥ (४३।२)
na tvatsamo 'styabhyadhikaḥ kuto 'nyo lokatraye 'pyapratimaprabhāva ||
तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रसादये त्वामहमीशमीड्यम् । (४४।१)
tasmātpraṇamya praṇidhāya kāyaṃ prasādaye tvāmahamīśamīḍyam |
पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः प्रियः प्रियायार्हसि देव सोढुम् ॥ (४४।२)
piteva putrasya sakheva sakhyuḥ priyaḥ priyāyārhasi deva soḍhum ||
अदृष्टपूर्वं हृषितो ऽस्मि दृष्ट्वा भयेन च प्रव्यथितं मनो मे । (४५।१)
adṛṣṭapūrvaṃ hṛṣito 'smi dṛṣṭvā bhayena ca pravyathitaṃ mano me |
तदेव मे दर्शय देव रूपं प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥ (४५।२)
tadeva me darśaya deva rūpaṃ prasīda deveśa jagannivāsa ||
किरीटिनं गदिनं चक्रहस्तमिच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव । (४६।१)
kirīṭinaṃ gadinaṃ cakrahastamicchāmi tvāṃ draṣṭumahaṃ tathaiva |
तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते ॥ (४६।२)
tenaiva rūpeṇa caturbhujena sahasrabāho bhava viśvamūrte ||
मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं रूपं परं दर्शितमात्मयोगात् । (४७।२)
mayā prasannena tavārjunedaṃ rūpaṃ paraṃ darśitamātmayogāt |
तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम् ॥ (४७।३)
tejomayaṃ viśvamanantamādyaṃ yanme tvadanyena na dṛṣṭapūrvam ||
न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानैर्न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः । (४८।१)
na vedayajñādhyayanairna dānairna ca kriyābhirna tapobhirugraiḥ |
एवंरूपः शक्य अहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर ॥ (४८।२)
evaṃrūpaḥ śakya ahaṃ nṛloke draṣṭuṃ tvadanyena kurupravīra ||
मा ते व्यथा मा च विमूढभावो दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ्ममेदम् । (४९।१)
mā te vyathā mā ca vimūḍhabhāvo dṛṣṭvā rūpaṃ ghoramīdṛṅmamedam |
व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य ॥ (४९।२)
vyapetabhīḥ prītamanāḥ punastvaṃ tadeva me rūpamidaṃ prapaśya ||
इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः । (५०।२)
ityarjunaṃ vāsudevastathoktvā svakaṃ rūpaṃ darśayāmāsa bhūyaḥ |
आश्वासयामास च भीतमेनं भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा ॥ (५०।३)
āśvāsayāmāsa ca bhītamenaṃ bhūtvā punaḥ saumyavapurmahātmā ||
दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन । (५१।२)
dṛṣṭvedaṃ mānuṣaṃ rūpaṃ tava saumyaṃ janārdana |
इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः ॥ (५१।३)
idānīmasmi saṃvṛttaḥ sacetāḥ prakṛtiṃ gataḥ ||
देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः ॥ (५२।३)
devā apyasya rūpasya nityaṃ darśanakāṅkṣiṇaḥ ||
शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा ॥ (५३।२)
śakya evaṃvidho draṣṭuṃ dṛṣṭavānasi māṃ yathā ||
भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधो ऽर्जुन । (५४।१)
bhaktyā tvananyayā śakya ahamevaṃvidho 'rjuna |
ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परंतप ॥ (५४।२)
jñātuṃ draṣṭuṃ ca tattvena praveṣṭuṃ ca paraṃtapa ||
मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः । (५५।१)
matkarmakṛnmatparamo madbhaktaḥ saṅgavarjitaḥ |
निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव ॥ (५५।२)
nirvairaḥ sarvabhūteṣu yaḥ sa māmeti pāṇḍava ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.