युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

धन्या धन्या इति जनाः सर्वे ऽस्मान् प्रवदन्त्युत । (१।२)

न दुःखिततरः कश्चित् पुमान् अस्माभिर् अस्ति ह ॥ (१।३)

लोकसंभावितैर् दुःखं यत् प्राप्तं कुरुसत्तम । (२।१)

प्राप्य जातिं मनुष्येषु देवैर् अपि पितामह ॥ (२।२)

कदा वयं करिष्यामः संन्यासं दुःखसंज्ञकम् । (३।१)

दुःखम् एतच्छरीराणां धारणं कुरुसत्तम ॥ (३।२)

विमुक्ताः सप्तदशभिर् हेतुभूतैश्च पञ्चभिः । (४।१)

इन्द्रियार्थैर् गुणैश्चैव अष्टाभिः प्रपितामह ॥ (४।२)

न गच्छन्ति पुनर्भावं मुनयः संशितव्रताः । (५।१)

कदा वयं भविष्यामो राज्यं हित्वा परंतप ॥ (५।२)

भीष्म उवाच । (६।१)

नास्त्यनन्तं महाराज सर्वं संख्यानगोचरम् । (६।२)

पुनर्भावो ऽपि संख्यातो नास्ति किंचिद् इहाचलम् ॥ (६।३)

न चापि गम्यते राजन्नैष दोषः प्रसङ्गतः । (७।१)

उद्योगाद् एव धर्मज्ञ कालेनैव गमिष्यथ ॥ (७।२)

ईशो ऽयं सततं देही नृपते पुण्यपापयोः । (८।१)

तत एव समुत्थेन तमसा रुध्यते ऽपि च ॥ (८।२)

यथाञ्जनमयो वायुः पुनर् मानःशिलं रजः । (९।१)

अनुप्रविश्य तद्वर्णो दृश्यते रञ्जयन् दिशः ॥ (९।२)

तथा कर्मफलैर् देही रञ्जितस्तमसावृतः । (१०।१)

विवर्णो वर्णम् आश्रित्य देहेषु परिवर्तते ॥ (१०।२)

ज्ञानेन हि यदा जन्तुर् अज्ञानप्रभवं तमः । (११।१)

व्यपोहति तदा ब्रह्म प्रकाशेत सनातनम् ॥ (११।२)

अयत्नसाध्यं मुनयो वदन्ति ये चापि मुक्तास्त उपासितव्याः । (१२।१)

त्वया च लोकेन च सामरेण तस्मान्न शाम्यन्ति महर्षिसंघाः ॥ (१२।२)

अस्मिन्न् अर्थे पुरा गीतं शृणुष्वैकमना नृप । (१३।१)

यथा दैत्येन वृत्रेण भ्रष्टैश्वर्येण चेष्टितम् ॥ (१३।२)

निर्जितेनासहायेन हृतराज्येन भारत । (१४।१)

अशोचता शत्रुमध्ये बुद्धिम् आस्थाय केवलाम् ॥ (१४।२)

भ्रष्टैश्वर्यं पुरा वृत्रम् उशना वाक्यम् अब्रवीत् । (१५।१)

कच्चित् पराजितस्याद्य न व्यथा ते ऽस्ति दानव ॥ (१५।२)

वृत्र उवाच । (१६।१)

सत्येन तपसा चैव विदित्वा संक्षयं ह्यहम् । (१६।२)

न शोचामि न हृष्यामि भूतानाम् आगतिं गतिम् ॥ (१६।३)

कालसंचोदिता जीवा मज्जन्ति नरके ऽवशाः । (१७।१)

परिदृष्टानि सर्वाणि दिव्यान्याहुर् मनीषिणः ॥ (१७।२)

क्षपयित्वा तु तं कालं गणितं कालचोदिताः । (१८।१)

सावशेषेण कालेन सम्भवन्ति पुनः पुनः ॥ (१८।२)

तिर्यग्योनिसहस्राणि गत्वा नरकम् एव च । (१९।१)

निर्गच्छन्त्यवशा जीवाः कालबन्धनबन्धनाः ॥ (१९।२)

एवं संसरमाणानि जीवान्यहम् अदृष्टवान् । (२०।१)

यथा कर्म तथा लाभ इति शास्त्रनिदर्शनम् ॥ (२०।२)

तिर्यग् गच्छन्ति नरकं मानुष्यं दैवम् एव च । (२१।१)

सुखदुःखे प्रियद्वेष्ये चरित्वा पूर्वम् एव च ॥ (२१।२)

कृतान्तविधिसंयुक्तं सर्वलोकः प्रपद्यते । (२२।१)

गतं गच्छन्ति चाध्वानं सर्वभूतानि सर्वदा ॥ (२२।२)

भीष्म उवाच । (२३।१)

कालसंख्यानसंख्यातं सृष्टिस्थितिपरायणम् । (२३।२)

तं भाषमाणं भगवान् उशना प्रत्यभाषत । (२३।३)

भीमान् दुष्टप्रलापांस्त्वं तात कस्मात् प्रभाषसे ॥ (२३।४)

वृत्र उवाच । (२४।१)

प्रत्यक्षम् एतद् भवतस्तथान्येषां मनीषिणाम् । (२४।२)

मया यज्जयलुब्धेन पुरा तप्तं महत् तपः ॥ (२४।३)

गन्धान् आदाय भूतानां रसांश्च विविधान् अपि । (२५।१)

अवर्धं त्रीन् समाक्रम्य लोकान् वै स्वेन तेजसा ॥ (२५।२)

ज्वालामालापरिक्षिप्तो वैहायसचरस्तथा । (२६।१)

अजेयः सर्वभूतानाम् आसं नित्यम् अपेतभीः ॥ (२६।२)

ऐश्वर्यं तपसा प्राप्तं भ्रष्टं तच्च स्वकर्मभिः । (२७।१)

धृतिम् आस्थाय भगवन्न शोचामि ततस्त्वहम् ॥ (२७।२)

युयुत्सता महेन्द्रेण पुरा सार्धं महात्मना । (२८।१)

ततो मे भगवान् दृष्टो हरिर् नारायणः प्रभुः ॥ (२८।२)

वैकुण्ठः पुरुषो विष्णुः शुक्लो ऽनन्तः सनातनः । (२९।१)

मुञ्जकेशो हरिश्मश्रुः सर्वभूतपितामहः ॥ (२९।२)

नूनं तु तस्य तपसः सावशेषं ममास्ति वै । (३०।१)

यद् अहं प्रष्टुम् इच्छामि भवन्तं कर्मणः फलम् ॥ (३०।२)

ऐश्वर्यं वै महद् ब्रह्मन् कस्मिन् वर्णे प्रतिष्ठितम् । (३१।१)

निवर्तते चापि पुनः कथम् ऐश्वर्यम् उत्तमम् ॥ (३१।२)

कस्माद् भूतानि जीवन्ति प्रवर्तन्ते ऽथवा पुनः । (३२।१)

किं वा फलं परं प्राप्य जीवस्तिष्ठति शाश्वतः ॥ (३२।२)

केन वा कर्मणा शक्यम् अथ ज्ञानेन केन वा । (३३।१)

ब्रह्मर्षे तत् फलं प्राप्तुं तन्मे व्याख्यातुम् अर्हसि ॥ (३३।२)

इतीदम् उक्तः स मुनिस्तदानीं प्रत्याह यत् तच्छृणु राजसिंह । (३४।१)

मयोच्यमानं पुरुषर्षभ त्वम् अनन्यचित्तः सह सोदरीयैः ॥ (३४।२)