युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

किम् आहुर् दैवतं विप्रा राजानं भरतर्षभ । (१।२)

मनुष्याणाम् अधिपतिं तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ (१।३)

भीष्म उवाच । (२।१)

अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । (२।२)

बृहस्पतिं वसुमना यथा पप्रच्छ भारत ॥ (२।३)

राजा वसुमना नाम कौसल्यो धीमतां वरः । (३।१)

महर्षिं परिपप्रच्छ कृतप्रज्ञो बृहस्पतिम् ॥ (३।२)

सर्वं वैनयिकं कृत्वा विनयज्ञो बृहस्पतेः । (४।१)

दक्षिणानन्तरो भूत्वा प्रणम्य विधिपूर्वकम् ॥ (४।२)

विधिं पप्रच्छ राज्यस्य सर्वभूतहिते रतः । (५।१)

प्रजानां हितम् अन्विच्छन् धर्ममूलं विशां पते ॥ (५।२)

केन भूतानि वर्धन्ते क्षयं गच्छन्ति केन च । (६।१)

कम् अर्चन्तो महाप्राज्ञ सुखम् अत्यन्तम् आप्नुयुः ॥ (६।२)

इति पृष्टो महाराज्ञा कौसल्येनामितौजसा । (७।१)

राजसत्कारम् अव्यग्रः शशंसास्मै बृहस्पतिः ॥ (७।२)

राजमूलो महाराज धर्मो लोकस्य लक्ष्यते । (८।१)

प्रजा राजभयाद् एव न खादन्ति परस्परम् ॥ (८।२)

राजा ह्येवाखिलं लोकं समुदीर्णं समुत्सुकम् । (९।१)

प्रसादयति धर्मेण प्रसाद्य च विराजते ॥ (९।२)

यथा ह्यनुदये राजन् भूतानि शशिसूर्ययोः । (१०।१)

अन्धे तमसि मज्जेयुर् अपश्यन्तः परस्परम् ॥ (१०।२)

यथा ह्यनुदके मत्स्या निराक्रन्दे विहंगमाः । (११।१)

विहरेयुर् यथाकामम् अभिसृत्य पुनः पुनः ॥ (११।२)

विमथ्यातिक्रमेरंश्च विषह्यापि परस्परम् । (१२।१)

अभावम् अचिरेणैव गच्छेयुर् नात्र संशयः ॥ (१२।२)

एवम् एव विना राज्ञा विनश्येयुर् इमाः प्रजाः । (१३।१)

अन्धे तमसि मज्जेयुर् अगोपाः पशवो यथा ॥ (१३।२)

हरेयुर् बलवन्तो हि दुर्बलानां परिग्रहान् । (१४।१)

हन्युर् व्यायच्छमानांश्च यदि राजा न पालयेत् ॥ (१४।२)

यानं वस्त्रम् अलंकारान् रत्नानि विविधानि च । (१५।१)

हरेयुः सहसा पापा यदि राजा न पालयेत् ॥ (१५।२)

ममेदम् इति लोके ऽस्मिन्न भवेत् संपरिग्रहः । (१६।१)

विश्वलोपः प्रवर्तेत यदि राजा न पालयेत् ॥ (१६।२)

मातरं पितरं वृद्धम् आचार्यम् अतिथिं गुरुम् । (१७।१)

क्लिश्नीयुर् अपि हिंस्युर् वा यदि राजा न पालयेत् ॥ (१७।२)

पतेद् बहुविधं शस्त्रं बहुधा धर्मचारिषु । (१८।१)

अधर्मः प्रगृहीतः स्याद् यदि राजा न पालयेत् ॥ (१८।२)

वधबन्धपरिक्लेशो नित्यम् अर्थवतां भवेत् । (१९।१)

ममत्वं च न विन्देयुर् यदि राजा न पालयेत् ॥ (१९।२)

अन्तश्चाकाशम् एव स्याल् लोको ऽयं दस्युसाद्भवेत् । (२०।१)

पतेच्च नरकं घोरं यदि राजा न पालयेत् ॥ (२०।२)

न योनिपोषो वर्तेत न कृषिर् न वणिक्पथः । (२१।१)

मज्जेद् धर्मस्त्रयी न स्याद् यदि राजा न पालयेत् ॥ (२१।२)

न यज्ञाः सम्प्रवर्तेरन् विधिवत् स्वाप्तदक्षिणाः । (२२।१)

न विवाहाः समाजा वा यदि राजा न पालयेत् ॥ (२२।२)

न वृषाः सम्प्रवर्तेरन्न मथ्येरंश्च गर्गराः । (२३।१)

घोषाः प्रणाशं गच्छेयुर् यदि राजा न पालयेत् ॥ (२३।२)

त्रस्तम् उद्विग्नहृदयं हाहाभूतम् अचेतनम् । (२४।१)

क्षणेन विनशेत् सर्वं यदि राजा न पालयेत् ॥ (२४।२)

न संवत्सरसत्राणि तिष्ठेयुर् अकुतोभयाः । (२५।१)

विधिवद् दक्षिणावन्ति यदि राजा न पालयेत् ॥ (२५।२)

ब्राह्मणाश्चतुरो वेदान् नाधीयेरंस् तपस्विनः । (२६।१)

विद्यास्नातास्तपःस्नाता यदि राजा न पालयेत् ॥ (२६।२)

हस्तो हस्तं स मुष्णीयाद् भिद्येरन् सर्वसेतवः । (२७।१)

भयार्तं विद्रवेत् सर्वं यदि राजा न पालयेत् ॥ (२७।२)

न लभेद् धर्मसंश्लेषं हतविप्रहतो जनः । (२८।१)

कर्ता स्वेच्छेन्द्रियो गच्छेद् यदि राजा न पालयेत् ॥ (२८।२)

अनयाः सम्प्रवर्तेरन् भवेद् वै वर्णसंकरः । (२९।१)

दुर्भिक्षम् आविशेद् राष्ट्रं यदि राजा न पालयेत् ॥ (२९।२)

विवृत्य हि यथाकामं गृहद्वाराणि शेरते । (३०।१)

मनुष्या रक्षिता राज्ञा समन्ताद् अकुतोभयाः ॥ (३०।२)

नाक्रुष्टं सहते कश्चित् कुतो हस्तस्य लङ्घनम् । (३१।१)

यदि राजा मनुष्येषु त्राता भवति धार्मिकः ॥ (३१।२)

स्त्रियश्चापुरुषा मार्गं सर्वालंकारभूषिताः । (३२।१)

निर्भयाः प्रतिपद्यन्ते यदा रक्षति भूमिपः ॥ (३२।२)

धर्मम् एव प्रपद्यन्ते न हिंसन्ति परस्परम् । (३३।१)

अनुगृह्णन्ति चान्योन्यं यदा रक्षति भूमिपः ॥ (३३।२)

यजन्ते च त्रयो वर्णा महायज्ञैः पृथग्विधैः । (३४।१)

युक्ताश्चाधीयते शास्त्रं यदा रक्षति भूमिपः ॥ (३४।२)

वार्तामूलो ह्ययं लोकस्त्रय्या वै धार्यते सदा । (३५।१)

तत् सर्वं वर्तते सम्यग् यदा रक्षति भूमिपः ॥ (३५।२)

यदा राजा धुरं श्रेष्ठाम् आदाय वहति प्रजाः । (३६।१)

महता बलयोगेन तदा लोकः प्रसीदति ॥ (३६।२)

यस्याभावे च भूतानाम् अभावः स्यात् समन्ततः । (३७।१)

भावे च भावो नित्यः स्यात् कस्तं न प्रतिपूजयेत् ॥ (३७।२)

तस्य यो वहते भारं सर्वलोकसुखावहम् । (३८।१)

तिष्ठेत् प्रियहिते राज्ञ उभौ लोकौ हि यो जयेत् ॥ (३८।२)

यस्तस्य पुरुषः पापं मनसाप्यनुचिन्तयेत् । (३९।१)

असंशयम् इह क्लिष्टः प्रेत्यापि नरकं पतेत् ॥ (३९।२)

न हि जात्ववमन्तव्यो मनुष्य इति भूमिपः । (४०।१)

महती देवता ह्येषा नररूपेण तिष्ठति ॥ (४०।२)

कुरुते पञ्च रूपाणि कालयुक्तानि यः सदा । (४१।१)

भवत्यग्निस्तथादित्यो मृत्युर् वैश्रवणो यमः ॥ (४१।२)

यदा ह्यासीद् अतः पापान् दहत्युग्रेण तेजसा । (४२।१)

मिथ्योपचरितो राजा तदा भवति पावकः ॥ (४२।२)

यदा पश्यति चारेण सर्वभूतानि भूमिपः । (४३।१)

क्षेमं च कृत्वा व्रजति तदा भवति भास्करः ॥ (४३।२)

अशुचींश्च यदा क्रुद्धः क्षिणोति शतशो नरान् । (४४।१)

सपुत्रपौत्रान् सामात्यांस्तदा भवति सो ऽन्तकः ॥ (४४।२)

यदा त्वधार्मिकान् सर्वांस्तीक्ष्णैर् दण्डैर् नियच्छति । (४५।१)

धार्मिकांश्चानुगृह्णाति भवत्यथ यमस्तदा ॥ (४५।२)

यदा तु धनधाराभिस्तर्पयत्युपकारिणः । (४६।१)

आच्छिनत्ति च रत्नानि विविधान्यपकारिणाम् ॥ (४६।२)

श्रियं ददाति कस्मैचित् कस्माच्चिद् अपकर्षति । (४७।१)

तदा वैश्रवणो राजंल् लोके भवति भूमिपः ॥ (४७।२)

नास्यापवादे स्थातव्यं दक्षेणाक्लिष्टकर्मणा । (४८।१)

धर्म्यम् आकाङ्क्षता लाभम् ईश्वरस्यानसूयता ॥ (४८।२)

न हि राज्ञः प्रतीपानि कुर्वन् सुखम् अवाप्नुयात् । (४९।१)

पुत्रो भ्राता वयस्यो वा यद्यप्यात्मसमो भवेत् ॥ (४९।२)

कुर्यात् कृष्णगतिः शेषं ज्वलितो ऽनिलसारथिः । (५०।१)

न तु राज्ञाभिपन्नस्य शेषं क्वचन विद्यते ॥ (५०।२)

तस्य सर्वाणि रक्ष्याणि दूरतः परिवर्जयेत् । (५१।१)

मृत्योर् इव जुगुप्सेत राजस्वहरणान्नरः ॥ (५१।२)

नश्येद् अभिमृशन् सद्यो मृगः कूटम् इव स्पृशन् । (५२।१)

आत्मस्वम् इव संरक्षेद् राजस्वम् इह बुद्धिमान् ॥ (५२।२)

महान्तं नरकं घोरम् अप्रतिष्ठम् अचेतसः । (५३।१)

पतन्ति चिररात्राय राजवित्तापहारिणः ॥ (५३।२)

राजा भोजो विराट् सम्राट् क्षत्रियो भूपतिर् नृपः । (५४।१)

य एवं स्तूयते शब्दैः कस्तं नार्चितुम् इच्छति ॥ (५४।२)

तस्माद् बुभूषुर् नियतो जितात्मा संयतेन्द्रियः । (५५।१)

मेधावी स्मृतिमान् दक्षः संश्रयेत महीपतिम् ॥ (५५।२)

कृतज्ञं प्राज्ञम् अक्षुद्रं दृढभक्तिं जितेन्द्रियम् । (५६।१)

धर्मनित्यं स्थितं स्थित्यां मन्त्रिणं पूजयेन्नृपः ॥ (५६।२)

दृढभक्तिं कृतप्रज्ञं धर्मज्ञं संयतेन्द्रियम् । (५७।१)

शूरम् अक्षुद्रकर्माणं निषिद्धजनम् आश्रयेत् ॥ (५७।२)

राजा प्रगल्भं पुरुषं करोति राजा कृशं बृंहयते मनुष्यम् । (५८।१)

राजाभिपन्नस्य कुतः सुखानि राजाभ्युपेतं सुखिनं करोति ॥ (५८।२)

राजा प्रजानां हृदयं गरीयो गतिः प्रतिष्ठा सुखम् उत्तमं च । (५९।१)

यम् आश्रिता लोकम् इमं परं च जयन्ति सम्यक् पुरुषा नरेन्द्रम् ॥ (५९।२)

नराधिपश्चाप्यनुशिष्य मेदिनीं दमेन सत्येन च सौहृदेन । (६०।१)

महद्भिर् इष्ट्वा क्रतुभिर् महायशास् त्रिविष्टपे स्थानम् उपैति सत्कृतम् ॥ (६०।२)

स एवम् उक्तो गुरुणा कौसल्यो राजसत्तमः । (६१।१)

प्रयत्नात् कृतवान् वीरः प्रजानां परिपालनम् ॥ (६१।२)