MBh, 14, 73
Select a line for its word-by-word analysis.
त्रिगर्तैर् अभवद् युद्धं कृतवैरैः किरीटिनः । (१।२)
trigartair abhavad yuddhaṃ kṛtavairaiḥ kirīṭinaḥ |
ते समाज्ञाय सम्प्राप्तं यज्ञियं तुरगोत्तमम् । (२।१)
te samājñāya samprāptaṃ yajñiyaṃ turagottamam |
परिवार्य हयं राजन् ग्रहीतुं सम्प्रचक्रमुः ॥ (३।२)
parivārya hayaṃ rājan grahītuṃ sampracakramuḥ ||
ततः किरीटी संचिन्त्य तेषां राज्ञां चिकीर्षितम् । (४।१)
tataḥ kirīṭī saṃcintya teṣāṃ rājñāṃ cikīrṣitam |
वारयामास तान् वीरान् सान्त्वपूर्वम् अरिंदमः ॥ (४।२)
vārayāmāsa tān vīrān sāntvapūrvam ariṃdamaḥ ||
तम् अनादृत्य ते सर्वे शरैर् अभ्यहनंस्तदा । (५।१)
tam anādṛtya te sarve śarair abhyahanaṃstadā |
तमोरजोभ्यां संछन्नांस्तान् किरीटी न्यवारयत् ॥ (५।२)
tamorajobhyāṃ saṃchannāṃstān kirīṭī nyavārayat ||
निवर्तध्वम् अधर्मज्ञाः श्रेयो जीवितम् एव वः ॥ (६।२)
nivartadhvam adharmajñāḥ śreyo jīvitam eva vaḥ ||
स हि वीरः प्रयास्यन् वै धर्मराजेन वारितः । (७।१)
sa hi vīraḥ prayāsyan vai dharmarājena vāritaḥ |
हतबान्धवा न ते पार्थ हन्तव्याः पार्थिवा इति ॥ (७।२)
hatabāndhavā na te pārtha hantavyāḥ pārthivā iti ||
स तदा तद् वचः श्रुत्वा धर्मराजस्य धीमतः । (८।१)
sa tadā tad vacaḥ śrutvā dharmarājasya dhīmataḥ |
तान्निवर्तध्वम् इत्याह न न्यवर्तन्त चापि ते ॥ (८।२)
tānnivartadhvam ityāha na nyavartanta cāpi te ||
पूरयन्तो दिशः सर्वा धनंजयम् उपाद्रवन् ॥ (१०।२)
pūrayanto diśaḥ sarvā dhanaṃjayam upādravan ||
सूर्यवर्मा ततः पार्थे शराणां नतपर्वणाम् । (११।१)
sūryavarmā tataḥ pārthe śarāṇāṃ nataparvaṇām |
शतान्यमुञ्चद् राजेन्द्र लघ्वस्त्रम् अभिदर्शयन् ॥ (११।२)
śatānyamuñcad rājendra laghvastram abhidarśayan ||
स ताञ् ज्यापुङ्खनिर्मुक्तैर् बहुभिः सुबहूञ् शरान् । (१३।१)
sa tāñ jyāpuṅkhanirmuktair bahubhiḥ subahūñ śarān |
चिछेद पाण्डवो राजंस्ते भूमौ न्यपतंस्तदा ॥ (१३।२)
cicheda pāṇḍavo rājaṃste bhūmau nyapataṃstadā ||
युयुधे भ्रातुर् अर्थाय पाण्डवेन महात्मना ॥ (१४।२)
yuyudhe bhrātur arthāya pāṇḍavena mahātmanā ||
तम् आपतन्तं सम्प्रेक्ष्य केतुवर्माणम् आहवे । (१५।१)
tam āpatantaṃ samprekṣya ketuvarmāṇam āhave |
अभ्यघ्नन्निशितैर् बाणैर् बीभत्सुः परवीरहा ॥ (१५।२)
abhyaghnanniśitair bāṇair bībhatsuḥ paravīrahā ||
रथेनाशु समावृत्य शरैर् जिष्णुम् अवाकिरत् ॥ (१६।२)
rathenāśu samāvṛtya śarair jiṣṇum avākirat ||
तस्य तां शीघ्रताम् ईक्ष्य तुतोषातीव वीर्यवान् । (१७।१)
tasya tāṃ śīghratām īkṣya tutoṣātīva vīryavān |
तं पन्नगम् इव क्रुद्धं कुरुवीरः स्मयन्न् इव । (२०।१)
taṃ pannagam iva kruddhaṃ kuruvīraḥ smayann iva |
प्रीतिपूर्वं महाराज प्राणैर् न व्यपरोपयत् ॥ (२०।२)
prītipūrvaṃ mahārāja prāṇair na vyaparopayat ||
धृतवर्मा शरं तीक्ष्णं मुमोच विजये तदा ॥ (२१।२)
dhṛtavarmā śaraṃ tīkṣṇaṃ mumoca vijaye tadā ||
स तेन विजयस्तूर्णम् अस्यन् विद्धः करे भृशम् । (२२।१)
sa tena vijayastūrṇam asyan viddhaḥ kare bhṛśam |
मुमोच गाण्डीवं दुःखात् तत् पपाताथ भूतले ॥ (२२।२)
mumoca gāṇḍīvaṃ duḥkhāt tat papātātha bhūtale ||
ततो रोषान्वितो जिष्णुः प्रमृज्य रुधिरं करात् । (२५।१)
tato roṣānvito jiṣṇuḥ pramṛjya rudhiraṃ karāt |
धनुर् आदत्त तद् दिव्यं शरवर्षं ववर्ष च ॥ (२५।२)
dhanur ādatta tad divyaṃ śaravarṣaṃ vavarṣa ca ||
नानाविधानां भूतानां तत् कर्मातीव शंसताम् ॥ (२६।२)
nānāvidhānāṃ bhūtānāṃ tat karmātīva śaṃsatām ||
ततः सम्प्रेक्ष्य तं क्रुद्धं कालान्तकयमोपमम् । (२७।१)
tataḥ samprekṣya taṃ kruddhaṃ kālāntakayamopamam |
जिष्णुं त्रैगर्तका योधास्त्वरिताः पर्यवारयन् ॥ (२७।२)
jiṣṇuṃ traigartakā yodhāstvaritāḥ paryavārayan ||
अभिसृत्य परीप्सार्थं ततस्ते धृतवर्मणः । (२८।१)
abhisṛtya parīpsārthaṃ tataste dhṛtavarmaṇaḥ |
परिवव्रुर् गुडाकेशं तत्राक्रुध्यद् धनंजयः ॥ (२८।२)
parivavrur guḍākeśaṃ tatrākrudhyad dhanaṃjayaḥ ||
ततो योधाञ् जघानाशु तेषां स दश चाष्ट च । (२९।१)
tato yodhāñ jaghānāśu teṣāṃ sa daśa cāṣṭa ca |
महेन्द्रवज्रप्रतिमैर् आयसैर् निशितैः शरैः ॥ (२९।२)
mahendravajrapratimair āyasair niśitaiḥ śaraiḥ ||
तांस्तु प्रभग्नान् सम्प्रेक्ष्य त्वरमाणो धनंजयः । (३०।१)
tāṃstu prabhagnān samprekṣya tvaramāṇo dhanaṃjayaḥ |
दिशो विदुद्रुवुः सर्वा धनंजयशरार्दिताः ॥ (३१।२)
diśo vidudruvuḥ sarvā dhanaṃjayaśarārditāḥ ||
तव स्म किंकराः सर्वे सर्वे च वशगास्तव ॥ (३२।२)
tava sma kiṃkarāḥ sarve sarve ca vaśagāstava ||
आज्ञापयस्व नः पार्थ प्रह्वान् प्रेष्यान् अवस्थितान् । (३३।१)
ājñāpayasva naḥ pārtha prahvān preṣyān avasthitān |
एतद् आज्ञाय वचनं सर्वांस्तान् अब्रवीत् तदा । (३४।१)
etad ājñāya vacanaṃ sarvāṃstān abravīt tadā |
जीवितं रक्षत नृपाः शासनं गृह्यताम् इति ॥ (३४।२)
jīvitaṃ rakṣata nṛpāḥ śāsanaṃ gṛhyatām iti ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.