MBh, 8, 52
Select a line for its word-by-word analysis.
स केशवस्य बीभत्सुः श्रुत्वा भारत भाषितम् । (१।२)
sa keśavasya bībhatsuḥ śrutvā bhārata bhāṣitam |
ततो ज्याम् अनुमृज्याशु व्याक्षिपद् गाण्डिवं धनुः । (२।१)
tato jyām anumṛjyāśu vyākṣipad gāṇḍivaṃ dhanuḥ |
प्रसन्नो यस्य मे ऽद्य त्वं भूतभव्यभवत्प्रभुः ॥ (३।२)
prasanno yasya me 'dya tvaṃ bhūtabhavyabhavatprabhuḥ ||
त्वत्सहायो ह्य् अहं कृष्ण त्रींल् लोकान् वै समागतान् । (४।१)
tvatsahāyo hy ahaṃ kṛṣṇa trīṃl lokān vai samāgatān |
पश्यामि द्रवतीं सेनां पाञ्चालानां जनार्दन । (५।१)
paśyāmi dravatīṃ senāṃ pāñcālānāṃ janārdana |
भार्गवास्त्रं च पश्यामि विचरन्तं समन्ततः । (६।१)
bhārgavāstraṃ ca paśyāmi vicarantaṃ samantataḥ |
सृष्टं कर्णेन वार्ष्णेय शक्रेणेव महाशनिम् ॥ (६।२)
sṛṣṭaṃ karṇena vārṣṇeya śakreṇeva mahāśanim ||
अयं खलु स संग्रामो यत्र कृष्ण मया कृतम् । (७।१)
ayaṃ khalu sa saṃgrāmo yatra kṛṣṇa mayā kṛtam |
कथयिष्यन्ति भूतानि यावद् भूमिर् धरिष्यति ॥ (७।२)
kathayiṣyanti bhūtāni yāvad bhūmir dhariṣyati ||
अद्य कृष्ण विकर्णा मे कर्णं नेष्यन्ति मृत्यवे । (८।१)
adya kṛṣṇa vikarṇā me karṇaṃ neṣyanti mṛtyave |
गाण्डीवमुक्ताः क्षिण्वन्तो मम हस्तप्रचोदिताः ॥ (८।२)
gāṇḍīvamuktāḥ kṣiṇvanto mama hastapracoditāḥ ||
अद्य राजा धृतराष्ट्रः स्वां बुद्धिम् अवमंस्यते । (९।१)
adya rājā dhṛtarāṣṭraḥ svāṃ buddhim avamaṃsyate |
दुर्योधनम् अराज्यार्हं यया राज्ये ऽभ्यषेचयत् ॥ (९।२)
duryodhanam arājyārhaṃ yayā rājye 'bhyaṣecayat ||
अद्य राज्यात् सुखाच् चैव श्रियो राष्ट्रात् तथा पुरात् । (१०।१)
adya rājyāt sukhāc caiva śriyo rāṣṭrāt tathā purāt |
पुत्रेभ्यश् च महाबाहो धृतराष्ट्रो वियोक्ष्यते ॥ (१०।२)
putrebhyaś ca mahābāho dhṛtarāṣṭro viyokṣyate ||
भविष्यति हते कर्णे कृष्ण सत्यं ब्रवीमि ते ॥ (११।२)
bhaviṣyati hate karṇe kṛṣṇa satyaṃ bravīmi te ||
अद्य दृष्ट्वा मया कर्णं शरैर् विशकलीकृतम् । (१२।१)
adya dṛṣṭvā mayā karṇaṃ śarair viśakalīkṛtam |
स्मरतां तव वाक्यानि शमं प्रति जनेश्वरः ॥ (१२।२)
smaratāṃ tava vākyāni śamaṃ prati janeśvaraḥ ||
अद्यासौ सौबलः कृष्ण ग्लहं जानातु वै शरान् । (१३।१)
adyāsau saubalaḥ kṛṣṇa glahaṃ jānātu vai śarān |
यो ऽसौ रणे नरं नान्यं पृथिव्याम् अभिमन्यते । (१४।१)
yo 'sau raṇe naraṃ nānyaṃ pṛthivyām abhimanyate |
तस्याद्य सूतपुत्रस्य भूमिः पास्यति शोणितम् । (१४।२)
tasyādya sūtaputrasya bhūmiḥ pāsyati śoṇitam |
गाण्डीवसृष्टा दास्यन्ति कर्णस्य परमां गतिम् ॥ (१४।३)
gāṇḍīvasṛṣṭā dāsyanti karṇasya paramāṃ gatim ||
अद्य तप्स्यति राधेयः पाञ्चालीं यत् तदाब्रवीत् । (१५।१)
adya tapsyati rādheyaḥ pāñcālīṃ yat tadābravīt |
सभामध्ये वचः क्रूरं कुत्सयन् पाण्डवान् प्रति ॥ (१५।२)
sabhāmadhye vacaḥ krūraṃ kutsayan pāṇḍavān prati ||
ये वै षण्ढतिलास् तत्र भवितारो ऽद्य ते तिलाः । (१६।१)
ye vai ṣaṇḍhatilās tatra bhavitāro 'dya te tilāḥ |
अहं वः पाण्डुपुत्रेभ्यस् त्रास्यामीति यद् अब्रवीत् । (१७।१)
ahaṃ vaḥ pāṇḍuputrebhyas trāsyāmīti yad abravīt |
अनृतं तत् करिष्यन्ति मामका निशिताः शराः ॥ (१७।२)
anṛtaṃ tat kariṣyanti māmakā niśitāḥ śarāḥ ||
हन्ताहं पाण्डवान् सर्वान् सपुत्रान् इति यो ऽब्रवीत् । (१८।१)
hantāhaṃ pāṇḍavān sarvān saputrān iti yo 'bravīt |
तम् अद्य कर्णं हन्तास्मि मिषतां सर्वधन्विनाम् ॥ (१८।२)
tam adya karṇaṃ hantāsmi miṣatāṃ sarvadhanvinām ||
यस्य वीर्ये समाश्वस्य धार्तराष्ट्रो बृहन्मनाः । (१९।१)
yasya vīrye samāśvasya dhārtarāṣṭro bṛhanmanāḥ |
अवामन्यत दुर्बुद्धिर् नित्यम् अस्मान् दुरात्मवान् । (१९।२)
avāmanyata durbuddhir nityam asmān durātmavān |
तम् अद्य कर्णं राधेयं हन्तास्मि मधुसूदन ॥ (१९।३)
tam adya karṇaṃ rādheyaṃ hantāsmi madhusūdana ||
अद्य कर्णे हते कृष्ण धार्तराष्ट्राः सराजकाः । (२०।१)
adya karṇe hate kṛṣṇa dhārtarāṣṭrāḥ sarājakāḥ |
विद्रवन्तु दिशो भीताः सिंहत्रस्ता मृगा इव ॥ (२०।२)
vidravantu diśo bhītāḥ siṃhatrastā mṛgā iva ||
अद्य दुर्योधनो राजा पृथिवीम् अन्ववेक्षताम् । (२१।१)
adya duryodhano rājā pṛthivīm anvavekṣatām |
हते कर्णे मया संख्ये सपुत्रे ससुहृज्जने ॥ (२१।२)
hate karṇe mayā saṃkhye saputre sasuhṛjjane ||
अद्य कर्णं हतं दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रो ऽत्यमर्षणः । (२२।१)
adya karṇaṃ hataṃ dṛṣṭvā dhārtarāṣṭro 'tyamarṣaṇaḥ |
जानातु मां रणे कृष्ण प्रवरं सर्वधन्विनाम् ॥ (२२।२)
jānātu māṃ raṇe kṛṣṇa pravaraṃ sarvadhanvinām ||
अद्याहम् अनृणः कृष्ण भविष्यामि धनुर्भृताम् । (२३।१)
adyāham anṛṇaḥ kṛṣṇa bhaviṣyāmi dhanurbhṛtām |
क्रोधस्य च कुरूणां च शराणां गाण्डिवस्य च ॥ (२३।२)
krodhasya ca kurūṇāṃ ca śarāṇāṃ gāṇḍivasya ca ||
अद्य दुःखम् अहं मोक्ष्ये त्रयोदशसमार्जितम् । (२४।१)
adya duḥkham ahaṃ mokṣye trayodaśasamārjitam |
हत्वा कर्णं रणे कृष्ण शम्बरं मघवान् इव ॥ (२४।२)
hatvā karṇaṃ raṇe kṛṣṇa śambaraṃ maghavān iva ||
अद्य कर्णे हते युद्धे सोमकानां महारथाः । (२५।१)
adya karṇe hate yuddhe somakānāṃ mahārathāḥ |
कृतं कार्यं च मन्यन्तां मित्रकार्येप्सवो युधि ॥ (२५।२)
kṛtaṃ kāryaṃ ca manyantāṃ mitrakāryepsavo yudhi ||
न जाने च कथं प्रीतिः शैनेयस्याद्य माधव । (२६।१)
na jāne ca kathaṃ prītiḥ śaineyasyādya mādhava |
अहं हत्वा रणे कर्णं पुत्रं चास्य महारथम् । (२७।१)
ahaṃ hatvā raṇe karṇaṃ putraṃ cāsya mahāratham |
प्रीतिं दास्यामि भीमस्य यमयोः सात्यकेर् अपि ॥ (२७।२)
prītiṃ dāsyāmi bhīmasya yamayoḥ sātyaker api ||
धृष्टद्युम्नशिखण्डिभ्यां पाञ्चालानां च माधव । (२८।१)
dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍibhyāṃ pāñcālānāṃ ca mādhava |
अध्यानृण्यं गमिष्यामि हत्वा कर्णं महारणे ॥ (२८।२)
adhyānṛṇyaṃ gamiṣyāmi hatvā karṇaṃ mahāraṇe ||
अद्य पश्यन्तु संग्रामे धनंजयम् अमर्षणम् । (२९।१)
adya paśyantu saṃgrāme dhanaṃjayam amarṣaṇam |
युध्यन्तं कौरवान् संख्ये पातयन्तं च सूतजम् । (२९।२)
yudhyantaṃ kauravān saṃkhye pātayantaṃ ca sūtajam |
भवत्सकाशे वक्ष्ये च पुनर् एवात्मसंस्तवम् ॥ (२९।३)
bhavatsakāśe vakṣye ca punar evātmasaṃstavam ||
धनुर्वेदे मत्समो नास्ति लोके पराक्रमे वा मम को ऽस्ति तुल्यः । (३०।१)
dhanurvede matsamo nāsti loke parākrame vā mama ko 'sti tulyaḥ |
को वाप्य् अन्यो मत्समो ऽस्ति क्षमायां तथा क्रोधे सदृशो ऽन्यो न मे ऽस्ति ॥ (३०।२)
ko vāpy anyo matsamo 'sti kṣamāyāṃ tathā krodhe sadṛśo 'nyo na me 'sti ||
अहं धनुष्मान् असुरान् सुरांश् च सर्वाणि भूतानि च संगतानि । (३१।१)
ahaṃ dhanuṣmān asurān surāṃś ca sarvāṇi bhūtāni ca saṃgatāni |
स्वबाहुवीर्याद् गमये पराभवं मत्पौरुषं विद्धि परः परेभ्यः ॥ (३१।२)
svabāhuvīryād gamaye parābhavaṃ matpauruṣaṃ viddhi paraḥ parebhyaḥ ||
शरार्चिषा गाण्डिवेनाहम् एकः सर्वान् कुरून् बाह्लिकांश् चाभिपत्य । (३२।१)
śarārciṣā gāṇḍivenāham ekaḥ sarvān kurūn bāhlikāṃś cābhipatya |
हिमात्यये कक्षगतो यथाग्निस् तहा दहेयं सगणान् प्रसह्य ॥ (३२।२)
himātyaye kakṣagato yathāgnis tahā daheyaṃ sagaṇān prasahya ||
पाणौ पृषत्का लिखिता ममैते धनुश् च सव्ये निहितं सबाणम् । (३३।१)
pāṇau pṛṣatkā likhitā mamaite dhanuś ca savye nihitaṃ sabāṇam |
पादौ च मे सरथौ सध्वजौ च न मादृशं युद्धगतं जयन्ति ॥ (३३।२)
pādau ca me sarathau sadhvajau ca na mādṛśaṃ yuddhagataṃ jayanti ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.