MBh, 8, 40
Select a line for its word-by-word analysis.
वैकर्तनः स्वयं रुद्ध्वा वारयामास सायकैः ॥ (१।३)
vaikartanaḥ svayaṃ ruddhvā vārayāmāsa sāyakaiḥ ||
ततस् तु चेदिकारूषान् सृञ्जयांश् च महारथान् । (२।१)
tatas tu cedikārūṣān sṛñjayāṃś ca mahārathān |
कर्णो जघान संक्रुद्धो भीमसेनस्य पश्यतः ॥ (२।२)
karṇo jaghāna saṃkruddho bhīmasenasya paśyataḥ ||
प्रययौ कौरवं सैन्यं कक्षम् अग्निर् इव ज्वलन् ॥ (३।२)
prayayau kauravaṃ sainyaṃ kakṣam agnir iva jvalan ||
सूतपुत्रो ऽपि समरे पाञ्चालान् केकयांस् तथा । (४।१)
sūtaputro 'pi samare pāñcālān kekayāṃs tathā |
सृञ्जयांश् च महेष्वासान् निजघान सहस्रशः ॥ (४।२)
sṛñjayāṃś ca maheṣvāsān nijaghāna sahasraśaḥ ||
पाञ्चालेषु तथा कर्णः क्षयं चक्रूर् महारथाः ॥ (५।२)
pāñcāleṣu tathā karṇaḥ kṣayaṃ cakrūr mahārathāḥ ||
ते क्षत्रिया दह्यमानास् त्रिभिस् तैः पावकोपमैः । (६।१)
te kṣatriyā dahyamānās tribhis taiḥ pāvakopamaiḥ |
जग्मुर् विनाशं समरे राजन् दुर्मन्त्रिते तव ॥ (६।२)
jagmur vināśaṃ samare rājan durmantrite tava ||
ततो दुर्योधनः क्रुद्धो नकुलं नवभिः शरैः । (७।१)
tato duryodhanaḥ kruddho nakulaṃ navabhiḥ śaraiḥ |
विव्याध भरतश्रेष्ठ चतुरश् चास्य वाजिनः ॥ (७।२)
vivyādha bharataśreṣṭha caturaś cāsya vājinaḥ ||
नकुलस् तु ततः क्रुद्धस् तव पुत्रं त्रिसप्तभिः । (९।१)
nakulas tu tataḥ kruddhas tava putraṃ trisaptabhiḥ |
ताव् उभौ भरतश्रेष्ठौ श्रेष्ठौ सर्वधनुष्मताम् । (१०।१)
tāv ubhau bharataśreṣṭhau śreṣṭhau sarvadhanuṣmatām |
विव्याधोरसि संक्रुद्धः पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः ॥ (१०।२)
vivyādhorasi saṃkruddhaḥ pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ ||
ततो ऽपराभ्यां भल्लाभ्यां धनुषी समकृन्तत । (११।१)
tato 'parābhyāṃ bhallābhyāṃ dhanuṣī samakṛntata |
यमयोः प्रहसन् राजन् विव्याधैव च सप्तभिः ॥ (११।२)
yamayoḥ prahasan rājan vivyādhaiva ca saptabhiḥ ||
ताव् अन्ये धनुषी श्रेष्ठे शक्रचापनिभे शुभे । (१२।१)
tāv anye dhanuṣī śreṣṭhe śakracāpanibhe śubhe |
प्रगृह्य रेजतुः शूरौ देवपुत्रसमौ युधि ॥ (१२।२)
pragṛhya rejatuḥ śūrau devaputrasamau yudhi ||
ततस् तौ रभसौ युद्धे भ्रातरौ भ्रातरं नृप । (१३।१)
tatas tau rabhasau yuddhe bhrātarau bhrātaraṃ nṛpa |
शरैर् ववर्षतुर् घोरैर् महामेघौ यथाचलम् ॥ (१३।२)
śarair vavarṣatur ghorair mahāmeghau yathācalam ||
पाण्डुपुत्रौ महेष्वासौ वारयामास पत्रिभिः ॥ (१४।२)
pāṇḍuputrau maheṣvāsau vārayāmāsa patribhiḥ ||
सायकाश् चैव दृश्यन्ते निश्चरन्तः समन्ततः ॥ (१५।२)
sāyakāś caiva dṛśyante niścarantaḥ samantataḥ ||
मेघच्छन्नौ यथा व्योम्नि चन्द्रसूर्यौ हतप्रभौ ॥ (१६।२)
meghacchannau yathā vyomni candrasūryau hataprabhau ||
आच्छादयन् दिशः सर्वाः सूर्यस्येवांशवस् तदा ॥ (१७।२)
ācchādayan diśaḥ sarvāḥ sūryasyevāṃśavas tadā ||
बाणभूते ततस् तस्मिन् संछन्ने च नभस्तले । (१८।१)
bāṇabhūte tatas tasmin saṃchanne ca nabhastale |
पराक्रमं तु तं दृष्ट्वा तव सूनोर् महारथाः । (१९।१)
parākramaṃ tu taṃ dṛṣṭvā tava sūnor mahārathāḥ |
मृत्योर् उपान्तिकं प्राप्तौ माद्रीपुत्रौ स्म मेनिरे ॥ (१९।२)
mṛtyor upāntikaṃ prāptau mādrīputrau sma menire ||
पार्षतः प्रययौ तत्र यत्र राजा सुयोधनः ॥ (२०।२)
pārṣataḥ prayayau tatra yatra rājā suyodhanaḥ ||
माद्रीपुत्रौ ततः शूरौ व्यतिक्रम्य महारथौ । (२१।१)
mādrīputrau tataḥ śūrau vyatikramya mahārathau |
धृष्टद्युम्नस् तव सुतं ताडयामास सायकैः ॥ (२१।२)
dhṛṣṭadyumnas tava sutaṃ tāḍayāmāsa sāyakaiḥ ||
तम् अविध्यद् अमेयात्मा तव पुत्रो ऽत्यमर्षणः । (२२।१)
tam avidhyad ameyātmā tava putro 'tyamarṣaṇaḥ |
पाञ्चाल्यं पञ्चविंशत्या प्रहस्य पुरुषर्षभ ॥ (२२।२)
pāñcālyaṃ pañcaviṃśatyā prahasya puruṣarṣabha ||
ततः पुनर् अमेयात्मा पुत्रस् ते पृथिवीपते । (२३।१)
tataḥ punar ameyātmā putras te pṛthivīpate |
विद्ध्वा ननाद पाञ्चाल्यं षष्ट्या पञ्चभिर् एव च ॥ (२३।२)
viddhvā nanāda pāñcālyaṃ ṣaṣṭyā pañcabhir eva ca ||
क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन राजा चिछेद संयुगे ॥ (२४।२)
kṣurapreṇa sutīkṣṇena rājā cicheda saṃyuge ||
तद् अपास्य धनुश् छिन्नं पाञ्चाल्यः शत्रुकर्शनः । (२५।१)
tad apāsya dhanuś chinnaṃ pāñcālyaḥ śatrukarśanaḥ |
प्रज्वलन्न् इव वेगेन संरम्भाद् रुधिरेक्षणः । (२६।१)
prajvalann iva vegena saṃrambhād rudhirekṣaṇaḥ |
अशोभत महेष्वासो धृष्टद्युम्नः कृतव्रणः ॥ (२६।२)
aśobhata maheṣvāso dhṛṣṭadyumnaḥ kṛtavraṇaḥ ||
जिघांसुर् भरतश्रेष्ठं धृष्टद्युम्नो व्यवासृजत् ॥ (२७।२)
jighāṃsur bharataśreṣṭhaṃ dhṛṣṭadyumno vyavāsṛjat ||
ते वर्म हेमविकृतं भित्त्वा राज्ञः शिलाशिताः । (२८।१)
te varma hemavikṛtaṃ bhittvā rājñaḥ śilāśitāḥ |
विविशुर् वसुधां वेगात् कङ्कबर्हिणवाससः ॥ (२८।२)
viviśur vasudhāṃ vegāt kaṅkabarhiṇavāsasaḥ ||
सो ऽतिविद्धो महाराज पुत्रस् ते ऽतिव्यराजत । (२९।१)
so 'tividdho mahārāja putras te 'tivyarājata |
स छिन्नवर्मा नाराचैः प्रहारैर् जर्जरच्छविः । (३०।१)
sa chinnavarmā nārācaiḥ prahārair jarjaracchaviḥ |
धृष्टद्युम्नस्य भल्लेन क्रुद्धश् चिछेद कार्मुकम् ॥ (३०।२)
dhṛṣṭadyumnasya bhallena kruddhaś cicheda kārmukam ||
सायकैर् दशभी राजन् भ्रुवोर् मध्ये समार्दयत् ॥ (३१।२)
sāyakair daśabhī rājan bhruvor madhye samārdayat ||
तस्य ते ऽशोभयन् वक्त्रं कर्मारपरिमार्जिताः । (३२।१)
tasya te 'śobhayan vaktraṃ karmāraparimārjitāḥ |
प्रफुल्लं चम्पकं यद्वद् भ्रमरा मधुलिप्सवः ॥ (३२।२)
praphullaṃ campakaṃ yadvad bhramarā madhulipsavaḥ ||
तद् अपास्य धनुश् छिन्नं धृष्टद्युम्नो महामनाः । (३३।१)
tad apāsya dhanuś chinnaṃ dhṛṣṭadyumno mahāmanāḥ |
अन्यद् आदत्त वेगेन धनुर् भल्लांश् च षोडश ॥ (३३।२)
anyad ādatta vegena dhanur bhallāṃś ca ṣoḍaśa ||
ततो दुर्योधनस्याश्वान् हत्वा सूतं च पञ्चभिः । (३४।१)
tato duryodhanasyāśvān hatvā sūtaṃ ca pañcabhiḥ |
रथं सोपस्करं छत्रं शक्तिं खड्गं गदां ध्वजम् । (३५।१)
rathaṃ sopaskaraṃ chatraṃ śaktiṃ khaḍgaṃ gadāṃ dhvajam |
भल्लैश् चिछेद नवभिः पुत्रस्य तव पार्षतः ॥ (३५।२)
bhallaiś cicheda navabhiḥ putrasya tava pārṣataḥ ||
ध्वजं कुरुपतेश् छिन्नं ददृशुः सर्वपार्थिवाः ॥ (३६।२)
dhvajaṃ kurupateś chinnaṃ dadṛśuḥ sarvapārthivāḥ ||
दुर्योधनं तु विरथं छिन्नसर्वायुधं रणे । (३७।१)
duryodhanaṃ tu virathaṃ chinnasarvāyudhaṃ raṇe |
भ्रातरः पर्यरक्षन्त सोदर्या भरतर्षभ ॥ (३७।२)
bhrātaraḥ paryarakṣanta sodaryā bharatarṣabha ||
तम् आरोप्य रथे राजन् दण्डधारो जनाधिपम् । (३८।१)
tam āropya rathe rājan daṇḍadhāro janādhipam |
अपोवाह च संभ्रान्तो धृष्टद्युम्नस्य पश्यतः ॥ (३८।२)
apovāha ca saṃbhrānto dhṛṣṭadyumnasya paśyataḥ ||
कर्णस् तु सात्यकिं जित्वा राजगृद्धी महाबलः । (३९।१)
karṇas tu sātyakiṃ jitvā rājagṛddhī mahābalaḥ |
द्रोणहन्तारम् उग्रेषुं ससाराभिमुखं रणे ॥ (३९।२)
droṇahantāram ugreṣuṃ sasārābhimukhaṃ raṇe ||
तं पृष्ठतो ऽभ्ययात् तूर्णं शैनेयो वितुदञ् शरैः । (४०।१)
taṃ pṛṣṭhato 'bhyayāt tūrṇaṃ śaineyo vitudañ śaraiḥ |
वारणं जघनोपान्ते विषाणाभ्याम् इव द्विपः ॥ (४०।२)
vāraṇaṃ jaghanopānte viṣāṇābhyām iva dvipaḥ ||
स भारत महान् आसीद् योधानां सुमहात्मनाम् । (४१।१)
sa bhārata mahān āsīd yodhānāṃ sumahātmanām |
कर्णपार्षतयोर् मध्ये त्वदीयानां महारणः ॥ (४१।२)
karṇapārṣatayor madhye tvadīyānāṃ mahāraṇaḥ ||
न पाण्डवानां नास्माकं योधः कश्चित् पराङ्मुखः । (४२।१)
na pāṇḍavānāṃ nāsmākaṃ yodhaḥ kaścit parāṅmukhaḥ |
प्रत्यदृश्यत यत् कर्णः पाञ्चालांस् त्वरितो ययौ ॥ (४२।२)
pratyadṛśyata yat karṇaḥ pāñcālāṃs tvarito yayau ||
प्रादुरासीद् उभयतो राजन् मध्यंगते ऽहनि ॥ (४३।२)
prādurāsīd ubhayato rājan madhyaṃgate 'hani ||
सर्वतो ऽभ्यद्रवन् कर्णं पतत्रिण इव द्रुमम् ॥ (४४।२)
sarvato 'bhyadravan karṇaṃ patatriṇa iva drumam ||
तेषाम् आधिरथिः क्रुद्धो यतमानान् मनस्विनः । (४५।१)
teṣām ādhirathiḥ kruddho yatamānān manasvinaḥ |
विचिन्वन्न् एव बाणाग्रैः समासादयद् अग्रतः ॥ (४५।२)
vicinvann eva bāṇāgraiḥ samāsādayad agrataḥ ||
व्याघ्रकेतुं सुशर्माणं शङ्कुं चोग्रं धनंजयम् । (४६।१)
vyāghraketuṃ suśarmāṇaṃ śaṅkuṃ cograṃ dhanaṃjayam |
शुक्लं च रोचमानं च सिंहसेनं च दुर्जयम् ॥ (४६।२)
śuklaṃ ca rocamānaṃ ca siṃhasenaṃ ca durjayam ||
सृजन्तं सायकान् क्रुद्धं कर्णम् आहवशोभिनम् ॥ (४७।२)
sṛjantaṃ sāyakān kruddhaṃ karṇam āhavaśobhinam ||
युध्यमानांस् तु ताञ् शूरान् मनुजेन्द्रः प्रतापवान् । (४८।१)
yudhyamānāṃs tu tāñ śūrān manujendraḥ pratāpavān |
अष्टाभिर् अष्टौ राधेयो न्यहनन् निशितैः शरैः ॥ (४८।२)
aṣṭābhir aṣṭau rādheyo nyahanan niśitaiḥ śaraiḥ ||
जघान बहुसाहस्रान् योधान् युद्धविशारदः ॥ (४९।२)
jaghāna bahusāhasrān yodhān yuddhaviśāradaḥ ||
विष्णुं च विष्णुकर्माणं देवापिं भद्रम् एव च । (५०।१)
viṣṇuṃ ca viṣṇukarmāṇaṃ devāpiṃ bhadram eva ca |
दण्डं च समरे राजंश् चित्रं चित्रायुधं हरिम् ॥ (५०।२)
daṇḍaṃ ca samare rājaṃś citraṃ citrāyudhaṃ harim ||
निजघान सुसंक्रुद्धश् चेदीनां च महारथान् ॥ (५१।२)
nijaghāna susaṃkruddhaś cedīnāṃ ca mahārathān ||
तेषाम् आददतः प्राणान् आसीद् आधिरथेर् वपुः । (५२।१)
teṣām ādadataḥ prāṇān āsīd ādhirather vapuḥ |
शोणिताभ्युक्षिताङ्गस्य रुद्रस्येवोर्जितं महत् ॥ (५२।२)
śoṇitābhyukṣitāṅgasya rudrasyevorjitaṃ mahat ||
तत्र भारत कर्णेन मातङ्गास् ताडिताः शरैः । (५३।१)
tatra bhārata karṇena mātaṅgās tāḍitāḥ śaraiḥ |
सर्वतो ऽभ्यद्रवन् भीताः कुर्वन्तो महद् आकुलम् ॥ (५३।२)
sarvato 'bhyadravan bhītāḥ kurvanto mahad ākulam ||
कुर्वन्तो विविधान् नादान् वज्रनुन्ना इवाचलाः ॥ (५४।२)
kurvanto vividhān nādān vajranunnā ivācalāḥ ||
रथैश् चावगतैर् मार्गे पर्यस्तीर्यत मेदिनी ॥ (५५।२)
rathaiś cāvagatair mārge paryastīryata medinī ||
नैव भीष्मो न च द्रोणो नाप्य् अन्ये युधि तावकाः । (५६।१)
naiva bhīṣmo na ca droṇo nāpy anye yudhi tāvakāḥ |
चक्रुः स्म तादृशं कर्म यादृशं वै कृतं रणे ॥ (५६।२)
cakruḥ sma tādṛśaṃ karma yādṛśaṃ vai kṛtaṃ raṇe ||
नरेषु च नरव्याघ्र कृतं स्म कदनं महत् ॥ (५७।२)
nareṣu ca naravyāghra kṛtaṃ sma kadanaṃ mahat ||
मृगमध्ये यथा सिंहो दृश्यते निर्भयश् चरन् । (५८।१)
mṛgamadhye yathā siṃho dṛśyate nirbhayaś caran |
पाञ्चालानां तथा मध्ये कर्णो ऽचरद् अभीतवत् ॥ (५८।२)
pāñcālānāṃ tathā madhye karṇo 'carad abhītavat ||
यथा मृगगणांस् त्रस्तान् सिंहो द्रावयते दिशः । (५९।१)
yathā mṛgagaṇāṃs trastān siṃho drāvayate diśaḥ |
पाञ्चालानां रथव्रातान् कर्णो द्रावयते तथा ॥ (५९।२)
pāñcālānāṃ rathavrātān karṇo drāvayate tathā ||
सिंहास्यं च यथा प्राप्य न जीवन्ति मृगाः क्वचित् । (६०।१)
siṃhāsyaṃ ca yathā prāpya na jīvanti mṛgāḥ kvacit |
तथा कर्णम् अनुप्राप्य न जीवन्ति महारथाः ॥ (६०।२)
tathā karṇam anuprāpya na jīvanti mahārathāḥ ||
वैश्वानरं यथा दीप्तं दह्यन्ते प्राप्य वै जनाः । (६१।१)
vaiśvānaraṃ yathā dīptaṃ dahyante prāpya vai janāḥ |
कर्णाग्निना रणे तद्वद् दग्धा भारत सृञ्जयाः ॥ (६१।२)
karṇāgninā raṇe tadvad dagdhā bhārata sṛñjayāḥ ||
मम चासीन् मनुष्येन्द्र दृष्ट्वा कर्णस्य विक्रमम् । (६३।१)
mama cāsīn manuṣyendra dṛṣṭvā karṇasya vikramam |
नैको ऽप्य् आधिरथेर् जीवन् पाञ्चाल्यो मोक्ष्यते युधि ॥ (६३।२)
naiko 'py ādhirather jīvan pāñcālyo mokṣyate yudhi ||
पाञ्चालान् विधमन् संख्ये सूतपुत्रः प्रतापवान् । (६४।१)
pāñcālān vidhaman saṃkhye sūtaputraḥ pratāpavān |
अभ्यधावत संक्रुद्धो धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥ (६४।२)
abhyadhāvata saṃkruddho dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram ||
धृष्टद्युम्नश् च राजानं द्रौपदेयाश् च मारिष । (६५।१)
dhṛṣṭadyumnaś ca rājānaṃ draupadeyāś ca māriṣa |
परिवव्रुर् अमित्रघ्नं शतशश् चापरे जनाः ॥ (६५।२)
parivavrur amitraghnaṃ śataśaś cāpare janāḥ ||
जनमेजयः शिनेर् नप्ता बहवश् च प्रभद्रकाः ॥ (६६।२)
janamejayaḥ śiner naptā bahavaś ca prabhadrakāḥ ||
एते पुरोगमा भूत्वा धृष्टद्युम्नस्य संयुगे । (६७।१)
ete purogamā bhūtvā dhṛṣṭadyumnasya saṃyuge |
कर्णम् अस्यन्तम् इष्वस्त्रैर् विचेरुर् अमितौजसः ॥ (६७।२)
karṇam asyantam iṣvastrair vicerur amitaujasaḥ ||
तांस् तत्राधिरथिः संख्ये चेदिपाञ्चालपाण्डवान् । (६८।१)
tāṃs tatrādhirathiḥ saṃkhye cedipāñcālapāṇḍavān |
एको बहून् अभ्यपतद् गरुत्मन् पन्नगान् इव ॥ (६८।२)
eko bahūn abhyapatad garutman pannagān iva ||
भीमसेनस् तु संक्रुद्धः कुरून् मद्रान् सकेकयान् । (६९।१)
bhīmasenas tu saṃkruddhaḥ kurūn madrān sakekayān |
एकः संख्ये महेष्वासो योधयन् बह्व् अशोभत ॥ (६९।२)
ekaḥ saṃkhye maheṣvāso yodhayan bahv aśobhata ||
तत्र मर्मसु भीमेन नाराचैस् ताडिता गजाः । (७०।१)
tatra marmasu bhīmena nārācais tāḍitā gajāḥ |
प्रपतन्तो हतारोहाः कम्पयन्ति स्म मेदिनीम् ॥ (७०।२)
prapatanto hatārohāḥ kampayanti sma medinīm ||
शेरते युधि निर्भिन्ना वमन्तो रुधिरं बहु ॥ (७१।२)
śerate yudhi nirbhinnā vamanto rudhiraṃ bahu ||
अक्षताः समदृश्यन्त भीमाद् भीता गतासवः ॥ (७२।२)
akṣatāḥ samadṛśyanta bhīmād bhītā gatāsavaḥ ||
रथिभिर् वाजिभिः सूतैः पत्तिभिश् च तथा गजैः । (७३।१)
rathibhir vājibhiḥ sūtaiḥ pattibhiś ca tathā gajaiḥ |
भीमसेनशरच्छिन्नैर् आस्तीर्णा वसुधाभवत् ॥ (७३।२)
bhīmasenaśaracchinnair āstīrṇā vasudhābhavat ||
तत् स्तम्भितम् इवातिष्ठद् भीमसेनबलार्दितम् । (७४।१)
tat stambhitam ivātiṣṭhad bhīmasenabalārditam |
दुर्योधनबलं राजन् निरुत्साहं कृतव्रणम् ॥ (७४।२)
duryodhanabalaṃ rājan nirutsāhaṃ kṛtavraṇam ||
निश्चेष्टं तुमुले दीनं बभौ तस्मिन् महारणे । (७५।१)
niśceṣṭaṃ tumule dīnaṃ babhau tasmin mahāraṇe |
प्रसन्नसलिलः काले यथा स्यात् सागरो नृप ॥ (७५।२)
prasannasalilaḥ kāle yathā syāt sāgaro nṛpa ||
अभवत् तव पुत्रस्य तत् सैन्यम् इषुभिस् तदा । (७६।२)
abhavat tava putrasya tat sainyam iṣubhis tadā |
रुधिरौघपरिक्लिन्नं रुधिरार्द्रं बभूव ह ॥ (७६।३)
rudhiraughapariklinnaṃ rudhirārdraṃ babhūva ha ||
सूतपुत्रो रणे क्रुद्धः पाण्डवानाम् अनीकिनीम् । (७७।१)
sūtaputro raṇe kruddhaḥ pāṇḍavānām anīkinīm |
भीमसेनः कुरूंश् चापि द्रावयन् बह्व् अशोभत ॥ (७७।२)
bhīmasenaḥ kurūṃś cāpi drāvayan bahv aśobhata ||
वर्तमाने तथा रौद्रे संग्रामे ऽद्भुतदर्शने । (७८।१)
vartamāne tathā raudre saṃgrāme 'dbhutadarśane |
अर्जुनो जयतां श्रेष्ठो वासुदेवम् अथाब्रवीत् । (७९।१)
arjuno jayatāṃ śreṣṭho vāsudevam athābravīt |
प्रभग्नं बलम् एतद्धि योत्स्यमानं जनार्दन ॥ (७९।२)
prabhagnaṃ balam etaddhi yotsyamānaṃ janārdana ||
दीर्यते च महत् सैन्यं सृञ्जयानां महारणे । (८१।१)
dīryate ca mahat sainyaṃ sṛñjayānāṃ mahāraṇe |
हस्तिकक्ष्यो ह्य् असौ कृष्ण केतुः कर्णस्य धीमतः । (८१।२)
hastikakṣyo hy asau kṛṣṇa ketuḥ karṇasya dhīmataḥ |
दृश्यते राजसैन्यस्य मध्ये विचरतो मुहुः ॥ (८१।३)
dṛśyate rājasainyasya madhye vicarato muhuḥ ||
न च कर्णं रणे शक्ता जेतुम् अन्ये महारथाः । (८२।१)
na ca karṇaṃ raṇe śaktā jetum anye mahārathāḥ |
जानीते हि भवान् कर्णं वीर्यवन्तं पराक्रमे ॥ (८२।२)
jānīte hi bhavān karṇaṃ vīryavantaṃ parākrame ||
तत्र याहि यतः कर्णो द्रावयत्य् एष नो बलम् ॥ (८३।१)
tatra yāhi yataḥ karṇo drāvayaty eṣa no balam ||
एतच्छ्रुत्वा महाराज गोविन्दः प्रहसन्न् इव । (८५।१)
etacchrutvā mahārāja govindaḥ prahasann iva |
अब्रवीद् अर्जुनं तूर्णं कौरवाञ् जहि पाण्डव ॥ (८५।२)
abravīd arjunaṃ tūrṇaṃ kauravāñ jahi pāṇḍava ||
ततस् तव महत् सैन्यं गोविन्दप्रेरिता हयाः । (८६।१)
tatas tava mahat sainyaṃ govindapreritā hayāḥ |
हंसवर्णाः प्रविविशुर् वहन्तः कृष्णपाण्डवौ ॥ (८६।२)
haṃsavarṇāḥ praviviśur vahantaḥ kṛṣṇapāṇḍavau ||
केशवप्रहितैर् अश्वैः श्वेतैः काञ्चनभूषणैः । (८७।१)
keśavaprahitair aśvaiḥ śvetaiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ |
प्रविशद्भिस् तव बलं चतुर्दिशम् अभिद्यत ॥ (८७।२)
praviśadbhis tava balaṃ caturdiśam abhidyata ||
तौ विदार्य महासेनां प्रविष्टौ केशवार्जुनौ । (८८।१)
tau vidārya mahāsenāṃ praviṣṭau keśavārjunau |
क्रुद्धौ संरम्भरक्ताक्षौ व्यभ्राजेतां महाद्युती ॥ (८८।२)
kruddhau saṃrambharaktākṣau vyabhrājetāṃ mahādyutī ||
युद्धशौण्डौ समाहूताव् अरिभिस् तौ रणाध्वरम् । (८९।१)
yuddhaśauṇḍau samāhūtāv aribhis tau raṇādhvaram |
यज्वभिर् विधिनाहूतौ मखे देवाव् इवाश्विनौ ॥ (८९।२)
yajvabhir vidhināhūtau makhe devāv ivāśvinau ||
क्रुद्धौ तौ तु नरव्याघ्रौ वेगवन्तौ बभूवतुः । (९०।१)
kruddhau tau tu naravyāghrau vegavantau babhūvatuḥ |
विगाहन् स रथानीकम् अश्वसंघांश् च फल्गुनः । (९१।१)
vigāhan sa rathānīkam aśvasaṃghāṃś ca phalgunaḥ |
तं दृष्ट्वा युधि विक्रान्तं सेनायां तव भारत । (९२।१)
taṃ dṛṣṭvā yudhi vikrāntaṃ senāyāṃ tava bhārata |
संशप्तकगणान् भूयः पुत्रस् ते समचोदयत् ॥ (९२।२)
saṃśaptakagaṇān bhūyaḥ putras te samacodayat ||
ततो रथसहस्रेण द्विरदानां त्रिभिः शतैः । (९३।१)
tato rathasahasreṇa dviradānāṃ tribhiḥ śataiḥ |
द्वाभ्यां शतसहस्राभ्यां पदातीनां च धन्विनाम् । (९४।१)
dvābhyāṃ śatasahasrābhyāṃ padātīnāṃ ca dhanvinām |
अभ्यवर्तन्त तौ वीरौ छादयन्तो महारथाः ॥ (९४।३)
abhyavartanta tau vīrau chādayanto mahārathāḥ ||
दर्शयन् रौद्रम् आत्मानं पाशहस्त इवान्तकः । (९५।२)
darśayan raudram ātmānaṃ pāśahasta ivāntakaḥ |
निघ्नन् संशप्तकान् पार्थः प्रेक्षणीयतरो ऽभवत् ॥ (९५।३)
nighnan saṃśaptakān pārthaḥ prekṣaṇīyataro 'bhavat ||
ततो विद्युत्प्रभैर् बाणैः कार्तस्वरविभूषितैः । (९६।१)
tato vidyutprabhair bāṇaiḥ kārtasvaravibhūṣitaiḥ |
निरन्तरम् इवाकाशम् आसीन् नुन्नैः किरीटिना ॥ (९६।२)
nirantaram ivākāśam āsīn nunnaiḥ kirīṭinā ||
किरीटिभुजनिर्मुक्तैः संपतद्भिर् महाशरैः । (९७।१)
kirīṭibhujanirmuktaiḥ saṃpatadbhir mahāśaraiḥ |
समाच्छन्नं बभौ सर्वं काद्रवेयैर् इव प्रभो ॥ (९७।२)
samācchannaṃ babhau sarvaṃ kādraveyair iva prabho ||
रुक्मपुङ्खान् प्रसन्नाग्राञ् शरान् संनतपर्वणः । (९८।१)
rukmapuṅkhān prasannāgrāñ śarān saṃnataparvaṇaḥ |
अदर्शयद् अमेयात्मा दिक्षु सर्वासु पाण्डवः ॥ (९८।२)
adarśayad ameyātmā dikṣu sarvāsu pāṇḍavaḥ ||
संशप्तकानां कौन्तेयः प्रपक्षं त्वरितो ऽभ्ययात् ॥ (९९।२)
saṃśaptakānāṃ kaunteyaḥ prapakṣaṃ tvarito 'bhyayāt ||
प्रपक्षं स समासाद्य पार्थः काम्बोजरक्षितम् । (१००।१)
prapakṣaṃ sa samāsādya pārthaḥ kāmbojarakṣitam |
प्रममाथ बलाद् बाणैर् दानवान् इव वासवः ॥ (१००।२)
pramamātha balād bāṇair dānavān iva vāsavaḥ ||
प्रचिछेदाशु भल्लैश् च द्विषताम् आततायिनाम् । (१०१।१)
pracichedāśu bhallaiś ca dviṣatām ātatāyinām |
शस्त्रपाणींस् तथा बाहूंस् तथापि च शिरांस्य् उत ॥ (१०१।२)
śastrapāṇīṃs tathā bāhūṃs tathāpi ca śirāṃsy uta ||
अङ्गाङ्गावयवैश् छिन्नैर् व्यायुधास् ते ऽपतन् क्षितौ । (१०२।१)
aṅgāṅgāvayavaiś chinnair vyāyudhās te 'patan kṣitau |
विष्वग्वाताभिसंभग्ना बहुशाखा इव द्रुमाः ॥ (१०२।२)
viṣvagvātābhisaṃbhagnā bahuśākhā iva drumāḥ ||
हस्त्यश्वरथपत्तीनां व्रातान् निघ्नन्तम् अर्जुनम् । (१०३।१)
hastyaśvarathapattīnāṃ vrātān nighnantam arjunam |
सुदक्षिणाद् अवरजः शरवृष्ट्याभ्यवीवृषत् ॥ (१०३।२)
sudakṣiṇād avarajaḥ śaravṛṣṭyābhyavīvṛṣat ||
अस्यास्यतो ऽर्धचन्द्राभ्यां स बाहू परिघोपमौ । (१०४।१)
asyāsyato 'rdhacandrābhyāṃ sa bāhū parighopamau |
पूर्णचन्द्राभवक्त्रं च क्षुरेणाभ्यहनच्छिरः ॥ (१०४।२)
pūrṇacandrābhavaktraṃ ca kṣureṇābhyahanacchiraḥ ||
मनःशिलागिरेः शृङ्गं वज्रेणेवावदारितम् ॥ (१०५।२)
manaḥśilāgireḥ śṛṅgaṃ vajreṇevāvadāritam ||
सुदक्षिणाद् अवरजं काम्बोजं ददृशुर् हतम् । (१०६।१)
sudakṣiṇād avarajaṃ kāmbojaṃ dadṛśur hatam |
प्रांशुं कमलपत्राक्षम् अत्यर्थं प्रियदर्शनम् । (१०६।२)
prāṃśuṃ kamalapatrākṣam atyarthaṃ priyadarśanam |
काञ्चनस्तम्भसंकाशं भिन्नं हेमगिरिं यथा ॥ (१०६।३)
kāñcanastambhasaṃkāśaṃ bhinnaṃ hemagiriṃ yathā ||
ततो ऽभवत् पुनर् युद्धं घोरम् अद्भुतदर्शनम् । (१०७।१)
tato 'bhavat punar yuddhaṃ ghoram adbhutadarśanam |
नानावस्थाश् च योधानां बभूवुस् तत्र युध्यताम् ॥ (१०७।२)
nānāvasthāś ca yodhānāṃ babhūvus tatra yudhyatām ||
एतेष्व् आवर्जितैर् अश्वैः काम्बोजैर् यवनैः शकैः । (१०८।१)
eteṣv āvarjitair aśvaiḥ kāmbojair yavanaiḥ śakaiḥ |
शोणिताक्तैस् तदा रक्तं सर्वम् आसीद् विशां पते ॥ (१०८।२)
śoṇitāktais tadā raktaṃ sarvam āsīd viśāṃ pate ||
रथै रथाश्वसूतैश् च हतारोहैश् च वाजिभिः । (१०९।१)
rathai rathāśvasūtaiś ca hatārohaiś ca vājibhiḥ |
द्विरदैश् च हतारोहैर् महामात्रैर् हतद्विपैः । (१०९।२)
dviradaiś ca hatārohair mahāmātrair hatadvipaiḥ |
तस्मिन् प्रपक्षे पक्षे च वध्यमाने महात्मना । (११०।१)
tasmin prapakṣe pakṣe ca vadhyamāne mahātmanā |
अर्जुनं जयतां श्रेष्ठं त्वरितो द्रौणिर् आययौ ॥ (११०।२)
arjunaṃ jayatāṃ śreṣṭhaṃ tvarito drauṇir āyayau ||
विधुन्वानो महच् चापं कार्तस्वरविभूषितम् । (१११।१)
vidhunvāno mahac cāpaṃ kārtasvaravibhūṣitam |
आददानः शरान् घोरान् स्वरश्मीन् इव भास्करः ॥ (१११।२)
ādadānaḥ śarān ghorān svaraśmīn iva bhāskaraḥ ||
तैः पतद्भिर् महाराज द्रौणिमुक्तैः समन्ततः । (११२।१)
taiḥ patadbhir mahārāja drauṇimuktaiḥ samantataḥ |
संछादितौ रथस्थौ ताव् उभौ कृष्णधनंजयौ ॥ (११२।२)
saṃchāditau rathasthau tāv ubhau kṛṣṇadhanaṃjayau ||
ततः शरशतैस् तीक्ष्णैर् भारद्वाजः प्रतापवान् । (११३।१)
tataḥ śaraśatais tīkṣṇair bhāradvājaḥ pratāpavān |
निश्चेष्टौ ताव् उभौ चक्रे युद्धे माधवपाण्डवौ ॥ (११३।२)
niśceṣṭau tāv ubhau cakre yuddhe mādhavapāṇḍavau ||
हाहाकृतम् अभूत् सर्वं जङ्गमं स्थावरं तथा । (११४।१)
hāhākṛtam abhūt sarvaṃ jaṅgamaṃ sthāvaraṃ tathā |
चराचरस्य गोप्तारौ दृष्ट्वा संछादितौ शरैः ॥ (११४।२)
carācarasya goptārau dṛṣṭvā saṃchāditau śaraiḥ ||
सिद्धचारणसंघाश् च संपेतुर् वै समन्ततः । (११५।१)
siddhacāraṇasaṃghāś ca saṃpetur vai samantataḥ |
चिन्तयन्तो भवेद् अद्य लोकानां स्वस्त्य् अपीत्य् अह ॥ (११५।२)
cintayanto bhaved adya lokānāṃ svasty apīty aha ||
न मया तादृशो राजन् दृष्टपूर्वः पराक्रमः । (११६।१)
na mayā tādṛśo rājan dṛṣṭapūrvaḥ parākramaḥ |
संजज्ञे यादृशो द्रौणेः कृष्णौ संछादयिष्यतः ॥ (११६।२)
saṃjajñe yādṛśo drauṇeḥ kṛṣṇau saṃchādayiṣyataḥ ||
द्रौणेस् तु धनुषः शब्दम् अहितत्रासनं रणे । (११७।१)
drauṇes tu dhanuṣaḥ śabdam ahitatrāsanaṃ raṇe |
अश्रौषं बहुशो राजन् सिंहस्य नदतो यथा ॥ (११७।२)
aśrauṣaṃ bahuśo rājan siṃhasya nadato yathā ||
ज्या चास्य चरतो युद्धे सव्यदक्षिणम् अस्यतः । (११८।१)
jyā cāsya carato yuddhe savyadakṣiṇam asyataḥ |
विद्युद् अम्बुदमध्यस्था भ्राजमानेव साभवत् ॥ (११८।२)
vidyud ambudamadhyasthā bhrājamāneva sābhavat ||
स तथा क्षिप्रकारी च दृढहस्तश् च पाण्डवः । (११९।१)
sa tathā kṣiprakārī ca dṛḍhahastaś ca pāṇḍavaḥ |
संमोहं परमं गत्वा प्रैक्षत द्रोणजं ततः ॥ (११९।२)
saṃmohaṃ paramaṃ gatvā praikṣata droṇajaṃ tataḥ ||
स विक्रमं हृतं मेने आत्मनः सुमहात्मना । (१२०।१)
sa vikramaṃ hṛtaṃ mene ātmanaḥ sumahātmanā |
तथास्य समरे राजन् वपुर् आसीत् सुदुर्दृशम् ॥ (१२०।२)
tathāsya samare rājan vapur āsīt sudurdṛśam ||
वर्धमाने च राजेन्द्र द्रोणपुत्रे महाबले । (१२१।२)
vardhamāne ca rājendra droṇaputre mahābale |
हीयमाने च कौन्तेये कृष्णं रोषः समभ्ययात् ॥ (१२१।३)
hīyamāne ca kaunteye kṛṣṇaṃ roṣaḥ samabhyayāt ||
स रोषान् निःश्वसन् राजन् निर्दहन्न् इव चक्षुषा । (१२२।१)
sa roṣān niḥśvasan rājan nirdahann iva cakṣuṣā |
द्रौणिं ह्य् अपश्यत् संग्रामे फल्गुनं च मुहुर् मुहुः ॥ (१२२।२)
drauṇiṃ hy apaśyat saṃgrāme phalgunaṃ ca muhur muhuḥ ||
ततः क्रुद्धो ऽब्रवीत् कृष्णः पार्थं सप्रणयं तदा । (१२३।१)
tataḥ kruddho 'bravīt kṛṣṇaḥ pārthaṃ sapraṇayaṃ tadā |
अत्यद्भुतम् इदं पार्थ तव पश्यामि संयुगे । (१२३।२)
atyadbhutam idaṃ pārtha tava paśyāmi saṃyuge |
अतिशेते हि यत्र त्वा द्रोणपुत्रो ऽद्य भारत ॥ (१२३।३)
atiśete hi yatra tvā droṇaputro 'dya bhārata ||
कच्चित् ते गाण्डिवं हस्ते रथे तिष्ठसि चार्जुन । (१२४।१)
kaccit te gāṇḍivaṃ haste rathe tiṣṭhasi cārjuna |
कच्चित् कुशलिनौ बाहू कच्चिद् वीर्यं तद् एव ते ॥ (१२४।२)
kaccit kuśalinau bāhū kaccid vīryaṃ tad eva te ||
एवम् उक्तस् तु कृष्णेन क्षिप्त्वा भल्लांश् चतुर्दश । (१२५।१)
evam uktas tu kṛṣṇena kṣiptvā bhallāṃś caturdaśa |
त्वरमाणस् त्वराकाले द्रौणेर् धनुर् अथाछिनत् । (१२५।२)
tvaramāṇas tvarākāle drauṇer dhanur athāchinat |
ध्वजं छत्रं पताकां च रथं शक्तिं गदां तथा ॥ (१२५।३)
dhvajaṃ chatraṃ patākāṃ ca rathaṃ śaktiṃ gadāṃ tathā ||
जत्रुदेशे च सुभृशं वत्सदन्तैर् अताडयत् । (१२६।१)
jatrudeśe ca subhṛśaṃ vatsadantair atāḍayat |
स मूर्च्छां परमां गत्वा ध्वजयष्टिं समाश्रितः ॥ (१२६।२)
sa mūrcchāṃ paramāṃ gatvā dhvajayaṣṭiṃ samāśritaḥ ||
एतस्मिन्न् एव काले तु विजयः शत्रुतापनः । (१२८।१)
etasminn eva kāle tu vijayaḥ śatrutāpanaḥ |
न्यवधीत् तावकं सैन्यं शतशो ऽथ सहस्रशः । (१२८।२)
nyavadhīt tāvakaṃ sainyaṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ |
पश्यतस् तव पुत्रस्य तस्य वीरस्य भारत ॥ (१२८।३)
paśyatas tava putrasya tasya vīrasya bhārata ||
एवम् एष क्षयो वृत्तस् तावकानां परैः सह । (१२९।१)
evam eṣa kṣayo vṛttas tāvakānāṃ paraiḥ saha |
क्रूरो विशसनो घोरो राजन् दुर्मन्त्रिते तव ॥ (१२९।२)
krūro viśasano ghoro rājan durmantrite tava ||
संशप्तकांश् च कौन्तेयः कुरूंश् चापि वृकोदरः । (१३०।१)
saṃśaptakāṃś ca kaunteyaḥ kurūṃś cāpi vṛkodaraḥ |
वसुषेणं च पाञ्चालः कृत्स्नेन व्यधमद् रणे ॥ (१३०।२)
vasuṣeṇaṃ ca pāñcālaḥ kṛtsnena vyadhamad raṇe ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.