महाभारतMahābhārata

MBh, 2, 50

276 of 1995 · 58 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

धृतराष्ट्र उवाच । (१।१)

dhṛtarāṣṭra uvāca

1.2१.२

त्वं वै ज्येष्ठो ज्यैष्ठिनेयः पुत्र मा पाण्डवान् द्विषः । (१।२)

tvaṃ vai jyeṣṭho jyaiṣṭhineyaḥ putra mā pāṇḍavān dviṣaḥ |

1.3१.३

द्वेष्टा ह्यसुखम् आदत्ते यथैव निधनं तथा ॥ (१।३)

dveṣṭā hyasukham ādatte yathaiva nidhanaṃ tathā ||

2.1२.१

अव्युत्पन्नं समानार्थं तुल्यमित्रं युधिष्ठिरम् । (२।१)

avyutpannaṃ samānārthaṃ tulyamitraṃ yudhiṣṭhiram |

2.2२.२

अद्विषन्तं कथं द्विष्यात् त्वादृशो भरतर्षभ ॥ (२।२)

adviṣantaṃ kathaṃ dviṣyāt tvādṛśo bharatarṣabha ||

3.1३.१

तुल्याभिजनवीर्यश्च कथं भ्रातुः श्रियं नृप । (३।१)

tulyābhijanavīryaśca kathaṃ bhrātuḥ śriyaṃ nṛpa |

3.2३.२

पुत्र कामयसे मोहान्मैवं भूः शाम्य साध्विह ॥ (३।२)

putra kāmayase mohānmaivaṃ bhūḥ śāmya sādhviha ||

4.1४.१

अथ यज्ञविभूतिं तां काङ्क्षसे भरतर्षभ । (४।१)

atha yajñavibhūtiṃ tāṃ kāṅkṣase bharatarṣabha |

4.2४.२

ऋत्विजस्तव तन्वन्तु सप्ततन्तुं महाध्वरम् ॥ (४।२)

ṛtvijastava tanvantu saptatantuṃ mahādhvaram ||

5.1५.१

आहरिष्यन्ति राजानस्तवापि विपुलं धनम् । (५।१)

āhariṣyanti rājānastavāpi vipulaṃ dhanam |

5.2५.२

प्रीत्या च बहुमानाच्च रत्नान्याभरणानि च ॥ (५।२)

prītyā ca bahumānācca ratnānyābharaṇāni ca ||

6.1६.१

अनर्थाचरितं तात परस्वस्पृहणं भृशम् । (६।१)

anarthācaritaṃ tāta parasvaspṛhaṇaṃ bhṛśam |

6.2६.२

स्वसंतुष्टः स्वधर्मस्थो यः स वै सुखम् एधते ॥ (६।२)

svasaṃtuṣṭaḥ svadharmastho yaḥ sa vai sukham edhate ||

7.1७.१

अव्यापारः परार्थेषु नित्योद्योगः स्वकर्मसु । (७।१)

avyāpāraḥ parārtheṣu nityodyogaḥ svakarmasu |

7.2७.२

उद्यमो रक्षणे स्वेषाम् एतद् वैभवलक्षणम् ॥ (७।२)

udyamo rakṣaṇe sveṣām etad vaibhavalakṣaṇam ||

8.1८.१

विपत्तिष्वव्यथो दक्षो नित्यम् उत्थानवान्नरः । (८।१)

vipattiṣvavyatho dakṣo nityam utthānavānnaraḥ |

8.2८.२

अप्रमत्तो विनीतात्मा नित्यं भद्राणि पश्यति ॥ (८।२)

apramatto vinītātmā nityaṃ bhadrāṇi paśyati ||

9.1९.१

अन्तर्वेद्यां ददद् वित्तं कामान् अनुभवन् प्रियान् । (९।१)

antarvedyāṃ dadad vittaṃ kāmān anubhavan priyān |

9.2९.२

क्रीडन् स्त्रीभिर् निरातङ्कः प्रशाम्य भरतर्षभ ॥ (९।२)

krīḍan strībhir nirātaṅkaḥ praśāmya bharatarṣabha ||

10.1१०.१

दुर्योधन उवाच । (१०।१)

duryodhana uvāca

10.2१०.२

जानन् वै मोहयसि मां नावि नौर् इव संयता । (१०।२)

jānan vai mohayasi māṃ nāvi naur iva saṃyatā |

10.3१०.३

स्वार्थे किं नावधानं ते उताहो द्वेष्टि मां भवान् ॥ (१०।३)

svārthe kiṃ nāvadhānaṃ te utāho dveṣṭi māṃ bhavān ||

11.1११.१

न सन्तीमे धार्तराष्ट्रा येषां त्वम् अनुशासिता । (११।१)

na santīme dhārtarāṣṭrā yeṣāṃ tvam anuśāsitā |

11.2११.२

भविष्यम् अर्थम् आख्यासि सदा त्वं कृत्यम् आत्मनः ॥ (११।२)

bhaviṣyam artham ākhyāsi sadā tvaṃ kṛtyam ātmanaḥ ||

12.1१२.१

परप्रणेयो ऽग्रणीर् हि यश्च मार्गात् प्रमुह्यति । (१२।१)

parapraṇeyo 'graṇīr hi yaśca mārgāt pramuhyati |

12.2१२.२

पन्थानम् अनुगच्छेयुः कथं तस्य पदानुगाः ॥ (१२।२)

panthānam anugaccheyuḥ kathaṃ tasya padānugāḥ ||

13.1१३.१

राजन् परिगतप्रज्ञो वृद्धसेवी जितेन्द्रियः । (१३।१)

rājan parigataprajño vṛddhasevī jitendriyaḥ |

13.2१३.२

प्रतिपन्नान् स्वकार्येषु संमोहयसि नो भृशम् ॥ (१३।२)

pratipannān svakāryeṣu saṃmohayasi no bhṛśam ||

14.1१४.१

लोकवृत्ताद् राजवृत्तम् अन्यद् आह बृहस्पतिः । (१४।१)

lokavṛttād rājavṛttam anyad āha bṛhaspatiḥ |

14.2१४.२

तस्माद् राज्ञा प्रयत्नेन स्वार्थश्चिन्त्यः सदैव हि ॥ (१४।२)

tasmād rājñā prayatnena svārthaścintyaḥ sadaiva hi ||

15.1१५.१

क्षत्रियस्य महाराज जये वृत्तिः समाहिता । (१५।१)

kṣatriyasya mahārāja jaye vṛttiḥ samāhitā |

15.2१५.२

स वै धर्मो ऽस्त्वधर्मो वा स्ववृत्तौ भरतर्षभ ॥ (१५।२)

sa vai dharmo 'stvadharmo vā svavṛttau bharatarṣabha ||

16.1१६.१

प्रकालयेद् दिशः सर्वाः प्रतोदेनेव सारथिः । (१६।१)

prakālayed diśaḥ sarvāḥ pratodeneva sārathiḥ |

16.2१६.२

प्रत्यमित्रश्रियं दीप्तां बुभूषुर् भरतर्षभ ॥ (१६।२)

pratyamitraśriyaṃ dīptāṃ bubhūṣur bharatarṣabha ||

17.1१७.१

प्रच्छन्नो वा प्रकाशो वा यो योगो रिपुबान्धनः । (१७।१)

pracchanno vā prakāśo vā yo yogo ripubāndhanaḥ |

17.2१७.२

तद् वै शस्त्रं शस्त्रविदां न शस्त्रं छेदनं स्मृतम् ॥ (१७।२)

tad vai śastraṃ śastravidāṃ na śastraṃ chedanaṃ smṛtam ||

18.1१८.१

असंतोषः श्रियो मूलं तस्मात् तं कामयाम्यहम् । (१८।१)

asaṃtoṣaḥ śriyo mūlaṃ tasmāt taṃ kāmayāmyaham |

18.2१८.२

समुच्छ्रये यो यतते स राजन् परमो नयी ॥ (१८।२)

samucchraye yo yatate sa rājan paramo nayī ||

19.1१९.१

ममत्वं हि न कर्तव्यम् ऐश्वर्ये वा धने ऽपि वा । (१९।१)

mamatvaṃ hi na kartavyam aiśvarye vā dhane 'pi vā |

19.2१९.२

पूर्वावाप्तं हरन्त्यन्ये राजधर्मं हि तं विदुः ॥ (१९।२)

pūrvāvāptaṃ harantyanye rājadharmaṃ hi taṃ viduḥ ||

20.1२०.१

अद्रोहे समयं कृत्वा चिछेद नमुचेः शिरः । (२०।१)

adrohe samayaṃ kṛtvā cicheda namuceḥ śiraḥ |

20.2२०.२

शक्रः सा हि मता तस्य रिपौ वृत्तिः सनातनी ॥ (२०।२)

śakraḥ sā hi matā tasya ripau vṛttiḥ sanātanī ||

21.1२१.१

द्वावेतौ ग्रसते भूमिः सर्पो बिलशयान् इव । (२१।१)

dvāvetau grasate bhūmiḥ sarpo bilaśayān iva |

21.2२१.२

राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम् ॥ (२१।२)

rājānaṃ cāviroddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam ||

22.1२२.१

नास्ति वै जातितः शत्रुः पुरुषस्य विशां पते । (२२।१)

nāsti vai jātitaḥ śatruḥ puruṣasya viśāṃ pate |

22.2२२.२

येन साधारणी वृत्तिः स शत्रुर् नेतरो जनः ॥ (२२।२)

yena sādhāraṇī vṛttiḥ sa śatrur netaro janaḥ ||

23.1२३.१

शत्रुपक्षं समृध्यन्तं यो मोहात् समुपेक्षते । (२३।१)

śatrupakṣaṃ samṛdhyantaṃ yo mohāt samupekṣate |

23.2२३.२

व्याधिर् आप्यायित इव तस्य मूलं छिनत्ति सः ॥ (२३।२)

vyādhir āpyāyita iva tasya mūlaṃ chinatti saḥ ||

24.1२४.१

अल्पो ऽपि ह्यरिर् अत्यन्तं वर्धमानपराक्रमः । (२४।१)

alpo 'pi hyarir atyantaṃ vardhamānaparākramaḥ |

24.2२४.२

वल्मीको मूलज इव ग्रसते वृक्षम् अन्तिकात् ॥ (२४।२)

valmīko mūlaja iva grasate vṛkṣam antikāt ||

25.1२५.१

आजमीढ रिपोर् लक्ष्मीर् मा ते रोचिष्ट भारत । (२५।१)

ājamīḍha ripor lakṣmīr mā te rociṣṭa bhārata |

25.2२५.२

एष भारः सत्त्ववतां नयः शिरसि धिष्ठितः ॥ (२५।२)

eṣa bhāraḥ sattvavatāṃ nayaḥ śirasi dhiṣṭhitaḥ ||

26.1२६.१

जन्मवृद्धिम् इवार्थानां यो वृद्धिम् अभिकाङ्क्षते । (२६।१)

janmavṛddhim ivārthānāṃ yo vṛddhim abhikāṅkṣate |

26.2२६.२

एधते ज्ञातिषु स वै सद्योवृद्धिर् हि विक्रमः ॥ (२६।२)

edhate jñātiṣu sa vai sadyovṛddhir hi vikramaḥ ||

27.1२७.१

नाप्राप्य पाण्डवैश्वर्यं संशयो मे भविष्यति । (२७।१)

nāprāpya pāṇḍavaiśvaryaṃ saṃśayo me bhaviṣyati |

27.2२७.२

अवाप्स्ये वा श्रियं तां हि शेष्ये वा निहतो युधि ॥ (२७।२)

avāpsye vā śriyaṃ tāṃ hi śeṣye vā nihato yudhi ||

28.1२८.१

अतादृशस्य किं मे ऽद्य जीवितेन विशां पते । (२८।१)

atādṛśasya kiṃ me 'dya jīvitena viśāṃ pate |

28.2२८.२

वर्धन्ते पाण्डवा नित्यं वयं तु स्थिरवृद्धयः ॥ (२८।२)

vardhante pāṇḍavā nityaṃ vayaṃ tu sthiravṛddhayaḥ ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MBh, 2, 50

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit