MBh, 2, 50
Select a line for its word-by-word analysis.
त्वं वै ज्येष्ठो ज्यैष्ठिनेयः पुत्र मा पाण्डवान् द्विषः । (१।२)
tvaṃ vai jyeṣṭho jyaiṣṭhineyaḥ putra mā pāṇḍavān dviṣaḥ |
द्वेष्टा ह्यसुखम् आदत्ते यथैव निधनं तथा ॥ (१।३)
dveṣṭā hyasukham ādatte yathaiva nidhanaṃ tathā ||
अव्युत्पन्नं समानार्थं तुल्यमित्रं युधिष्ठिरम् । (२।१)
avyutpannaṃ samānārthaṃ tulyamitraṃ yudhiṣṭhiram |
अद्विषन्तं कथं द्विष्यात् त्वादृशो भरतर्षभ ॥ (२।२)
adviṣantaṃ kathaṃ dviṣyāt tvādṛśo bharatarṣabha ||
तुल्याभिजनवीर्यश्च कथं भ्रातुः श्रियं नृप । (३।१)
tulyābhijanavīryaśca kathaṃ bhrātuḥ śriyaṃ nṛpa |
पुत्र कामयसे मोहान्मैवं भूः शाम्य साध्विह ॥ (३।२)
putra kāmayase mohānmaivaṃ bhūḥ śāmya sādhviha ||
ऋत्विजस्तव तन्वन्तु सप्ततन्तुं महाध्वरम् ॥ (४।२)
ṛtvijastava tanvantu saptatantuṃ mahādhvaram ||
स्वसंतुष्टः स्वधर्मस्थो यः स वै सुखम् एधते ॥ (६।२)
svasaṃtuṣṭaḥ svadharmastho yaḥ sa vai sukham edhate ||
अव्यापारः परार्थेषु नित्योद्योगः स्वकर्मसु । (७।१)
avyāpāraḥ parārtheṣu nityodyogaḥ svakarmasu |
विपत्तिष्वव्यथो दक्षो नित्यम् उत्थानवान्नरः । (८।१)
vipattiṣvavyatho dakṣo nityam utthānavānnaraḥ |
अप्रमत्तो विनीतात्मा नित्यं भद्राणि पश्यति ॥ (८।२)
apramatto vinītātmā nityaṃ bhadrāṇi paśyati ||
अन्तर्वेद्यां ददद् वित्तं कामान् अनुभवन् प्रियान् । (९।१)
antarvedyāṃ dadad vittaṃ kāmān anubhavan priyān |
क्रीडन् स्त्रीभिर् निरातङ्कः प्रशाम्य भरतर्षभ ॥ (९।२)
krīḍan strībhir nirātaṅkaḥ praśāmya bharatarṣabha ||
जानन् वै मोहयसि मां नावि नौर् इव संयता । (१०।२)
jānan vai mohayasi māṃ nāvi naur iva saṃyatā |
स्वार्थे किं नावधानं ते उताहो द्वेष्टि मां भवान् ॥ (१०।३)
svārthe kiṃ nāvadhānaṃ te utāho dveṣṭi māṃ bhavān ||
न सन्तीमे धार्तराष्ट्रा येषां त्वम् अनुशासिता । (११।१)
na santīme dhārtarāṣṭrā yeṣāṃ tvam anuśāsitā |
भविष्यम् अर्थम् आख्यासि सदा त्वं कृत्यम् आत्मनः ॥ (११।२)
bhaviṣyam artham ākhyāsi sadā tvaṃ kṛtyam ātmanaḥ ||
परप्रणेयो ऽग्रणीर् हि यश्च मार्गात् प्रमुह्यति । (१२।१)
parapraṇeyo 'graṇīr hi yaśca mārgāt pramuhyati |
पन्थानम् अनुगच्छेयुः कथं तस्य पदानुगाः ॥ (१२।२)
panthānam anugaccheyuḥ kathaṃ tasya padānugāḥ ||
राजन् परिगतप्रज्ञो वृद्धसेवी जितेन्द्रियः । (१३।१)
rājan parigataprajño vṛddhasevī jitendriyaḥ |
प्रतिपन्नान् स्वकार्येषु संमोहयसि नो भृशम् ॥ (१३।२)
pratipannān svakāryeṣu saṃmohayasi no bhṛśam ||
लोकवृत्ताद् राजवृत्तम् अन्यद् आह बृहस्पतिः । (१४।१)
lokavṛttād rājavṛttam anyad āha bṛhaspatiḥ |
तस्माद् राज्ञा प्रयत्नेन स्वार्थश्चिन्त्यः सदैव हि ॥ (१४।२)
tasmād rājñā prayatnena svārthaścintyaḥ sadaiva hi ||
स वै धर्मो ऽस्त्वधर्मो वा स्ववृत्तौ भरतर्षभ ॥ (१५।२)
sa vai dharmo 'stvadharmo vā svavṛttau bharatarṣabha ||
प्रकालयेद् दिशः सर्वाः प्रतोदेनेव सारथिः । (१६।१)
prakālayed diśaḥ sarvāḥ pratodeneva sārathiḥ |
प्रत्यमित्रश्रियं दीप्तां बुभूषुर् भरतर्षभ ॥ (१६।२)
pratyamitraśriyaṃ dīptāṃ bubhūṣur bharatarṣabha ||
प्रच्छन्नो वा प्रकाशो वा यो योगो रिपुबान्धनः । (१७।१)
pracchanno vā prakāśo vā yo yogo ripubāndhanaḥ |
तद् वै शस्त्रं शस्त्रविदां न शस्त्रं छेदनं स्मृतम् ॥ (१७।२)
tad vai śastraṃ śastravidāṃ na śastraṃ chedanaṃ smṛtam ||
असंतोषः श्रियो मूलं तस्मात् तं कामयाम्यहम् । (१८।१)
asaṃtoṣaḥ śriyo mūlaṃ tasmāt taṃ kāmayāmyaham |
ममत्वं हि न कर्तव्यम् ऐश्वर्ये वा धने ऽपि वा । (१९।१)
mamatvaṃ hi na kartavyam aiśvarye vā dhane 'pi vā |
पूर्वावाप्तं हरन्त्यन्ये राजधर्मं हि तं विदुः ॥ (१९।२)
pūrvāvāptaṃ harantyanye rājadharmaṃ hi taṃ viduḥ ||
शक्रः सा हि मता तस्य रिपौ वृत्तिः सनातनी ॥ (२०।२)
śakraḥ sā hi matā tasya ripau vṛttiḥ sanātanī ||
द्वावेतौ ग्रसते भूमिः सर्पो बिलशयान् इव । (२१।१)
dvāvetau grasate bhūmiḥ sarpo bilaśayān iva |
राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम् ॥ (२१।२)
rājānaṃ cāviroddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam ||
नास्ति वै जातितः शत्रुः पुरुषस्य विशां पते । (२२।१)
nāsti vai jātitaḥ śatruḥ puruṣasya viśāṃ pate |
येन साधारणी वृत्तिः स शत्रुर् नेतरो जनः ॥ (२२।२)
yena sādhāraṇī vṛttiḥ sa śatrur netaro janaḥ ||
शत्रुपक्षं समृध्यन्तं यो मोहात् समुपेक्षते । (२३।१)
śatrupakṣaṃ samṛdhyantaṃ yo mohāt samupekṣate |
व्याधिर् आप्यायित इव तस्य मूलं छिनत्ति सः ॥ (२३।२)
vyādhir āpyāyita iva tasya mūlaṃ chinatti saḥ ||
अल्पो ऽपि ह्यरिर् अत्यन्तं वर्धमानपराक्रमः । (२४।१)
alpo 'pi hyarir atyantaṃ vardhamānaparākramaḥ |
वल्मीको मूलज इव ग्रसते वृक्षम् अन्तिकात् ॥ (२४।२)
valmīko mūlaja iva grasate vṛkṣam antikāt ||
आजमीढ रिपोर् लक्ष्मीर् मा ते रोचिष्ट भारत । (२५।१)
ājamīḍha ripor lakṣmīr mā te rociṣṭa bhārata |
एष भारः सत्त्ववतां नयः शिरसि धिष्ठितः ॥ (२५।२)
eṣa bhāraḥ sattvavatāṃ nayaḥ śirasi dhiṣṭhitaḥ ||
जन्मवृद्धिम् इवार्थानां यो वृद्धिम् अभिकाङ्क्षते । (२६।१)
janmavṛddhim ivārthānāṃ yo vṛddhim abhikāṅkṣate |
एधते ज्ञातिषु स वै सद्योवृद्धिर् हि विक्रमः ॥ (२६।२)
edhate jñātiṣu sa vai sadyovṛddhir hi vikramaḥ ||
नाप्राप्य पाण्डवैश्वर्यं संशयो मे भविष्यति । (२७।१)
nāprāpya pāṇḍavaiśvaryaṃ saṃśayo me bhaviṣyati |
अवाप्स्ये वा श्रियं तां हि शेष्ये वा निहतो युधि ॥ (२७।२)
avāpsye vā śriyaṃ tāṃ hi śeṣye vā nihato yudhi ||
अतादृशस्य किं मे ऽद्य जीवितेन विशां पते । (२८।१)
atādṛśasya kiṃ me 'dya jīvitena viśāṃ pate |
वर्धन्ते पाण्डवा नित्यं वयं तु स्थिरवृद्धयः ॥ (२८।२)
vardhante pāṇḍavā nityaṃ vayaṃ tu sthiravṛddhayaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.