युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

भवान् एतादृशो लोके वेदवेदाङ्गपारगः । (१।२)

ब्रूहि किं कुर्वतः कर्म भवेद् गतिर् अनुत्तमा ॥ (१।३)

सर्प उवाच । (२।१)

पात्रे दत्त्वा प्रियाण्युक्त्वा सत्यम् उक्त्वा च भारत । (२।२)

अहिंसानिरतः स्वर्गं गच्छेदिति मतिर् मम ॥ (२।३)

युधिष्ठिर उवाच । (३।१)

दानाद् वा सर्प सत्याद् वा किम् अतो गुरु दृश्यते । (३।२)

अहिंसाप्रिययोश्चैव गुरुलाघवम् उच्यताम् ॥ (३।३)

सर्प उवाच । (४।१)

दाने रतत्वं सत्यं च अहिंसा प्रियम् एव च । (४।२)

एषां कार्यगरीयस्त्वाद् दृश्यते गुरुलाघवम् ॥ (४।३)

कस्माच्चिद् दानयोगाद्धि सत्यम् एव विशिष्यते । (५।१)

सत्यवाक्याच्च राजेन्द्र किंचिद् दानं विशिष्यते ॥ (५।२)

एवम् एव महेष्वास प्रियवाक्यान् महीपते । (६।१)

अहिंसा दृश्यते गुर्वी ततश्च प्रियम् इष्यते ॥ (६।२)

एवम् एतद् भवेद् राजन् कार्यापेक्षम् अनन्तरम् । (७।१)

यद् अभिप्रेतम् अन्यत् ते ब्रूहि यावद् ब्रवीम्यहम् ॥ (७।२)

युधिष्ठिर उवाच । (८।१)

कथं स्वर्गे गतिः सर्प कर्मणां च फलं ध्रुवम् । (८।२)

अशरीरस्य दृश्येत विषयांश् च ब्रवीहि मे ॥ (८।३)

सर्प उवाच । (९।१)

तिस्रो वै गतयो राजन् परिदृष्टाः स्वकर्मभिः । (९।२)

मानुष्यं स्वर्गवासश् च तिर्यग्योनिश् च तत् त्रिधा ॥ (९।३)

तत्र वै मानुषाल्लोकाद् दानादिभिर् अतन्द्रितः । (१०।१)

अहिंसार्थसमायुक्तैः कारणैः स्वर्गम् अश्नुते ॥ (१०।२)

विपरीतैश् च राजेन्द्र कारणैर् मानुषो भवेत् । (११।१)

तिर्यग्योनिस् तथा तात विशेषश्चात्र वक्ष्यते ॥ (११।२)

कामक्रोधसमायुक्तो हिंसालोभसमन्वितः । (१२।१)

मनुष्यत्वात् परिभ्रष्टस् तिर्यग्योनौ प्रसूयते ॥ (१२।२)

तिर्यग्योन्यां पृथग्भावो मनुष्यत्वे विधीयते । (१३।१)

गवादिभ्यस् तथाश्वेभ्यो देवत्वम् अपि दृश्यते ॥ (१३।२)

सो ऽयम् एता गतीः सर्वा जन्तुश्चरति कार्यवान् । (१४।१)

नित्ये महति चात्मानम् अवस्थापयते नृप ॥ (१४।२)

जातो जातश् च बलवान् भुङ्क्ते चात्मा स देहवान् । (१५।१)

फलार्थस् तात निष्पृक्तः प्रजालक्षणभावनः ॥ (१५।२)

युधिष्ठिर उवाच । (१६।१)

शब्दे स्पर्शे च रूपे च तथैव रसगन्धयोः । (१६।२)

तस्याधिष्ठानम् अव्यग्रं ब्रूहि सर्प यथातथम् ॥ (१६।३)

किं न गृह्णासि विषयान् युगपत् त्वं महामते । (१७।१)

एतावद् उच्यतां चोक्तं सर्वं पन्नगसत्तम ॥ (१७।२)

सर्प उवाच । (१८।१)

यद् आत्मद्रव्यम् आयुष्मन् देहसंश्रयणान्वितम् । (१८।२)

करणाधिष्ठितं भोगान् उपभुङ्क्ते यथाविधि ॥ (१८।३)

ज्ञानं चैवात्र बुद्धिश्च मनश्च भरतर्षभ । (१९।१)

तस्य भोगाधिकरणे करणानि निबोध मे ॥ (१९।२)

मनसा तात पर्येति क्रमशो विषयान् इमान् । (२०।१)

विषयायतनस्थेन भूतात्मा क्षेत्रनिःसृतः ॥ (२०।२)

अत्र चापि नरव्याघ्र मनो जन्तोर् विधीयते । (२१।१)

तस्माद् युगपद् अस्यात्र ग्रहणं नोपपद्यते ॥ (२१।२)

स आत्मा पुरुषव्याघ्र भ्रुवोर् अन्तरम् आश्रितः । (२२।१)

द्रव्येषु सृजते बुद्धिं विविधेषु परावराम् ॥ (२२।२)

बुद्धेर् उत्तरकालं च वेदना दृश्यते बुधैः । (२३।१)

एष वै राजशार्दूल विधिः क्षेत्रज्ञभावनः ॥ (२३।२)

युधिष्ठिर उवाच । (२४।१)

मनसश्चापि बुद्धेश्च ब्रूहि मे लक्षणं परम् । (२४।२)

एतद् अध्यात्मविदुषां परं कार्यं विधीयते ॥ (२४।३)

सर्प उवाच । (२५।१)

बुद्धिर् आत्मानुगा तात उत्पातेन विधीयते । (२५।२)

तदाश्रिता हि संज्ञैषा विधिस् तस्यैषणे भवेत् ॥ (२५।३)

बुद्धेर् गुणविधिर् नास्ति मनस् तु गुणवद् भवेत् । (२६।१)

बुद्धिर् उत्पद्यते कार्ये मनस् तूत्पन्नम् एव हि ॥ (२६।२)

एतद् विशेषणं तात मनोबुद्ध्योर् मयेरितम् । (२७।१)

त्वम् अप्यत्राभिसंबुद्धः कथं वा मन्यते भवान् ॥ (२७।२)

युधिष्ठिर उवाच । (२८।१)

अहो बुद्धिमतां श्रेष्ठ शुभा बुद्धिर् इयं तव । (२८।२)

विदितं वेदितव्यं ते कस्मान् माम् अनुपृच्छसि ॥ (२८।३)

सर्वज्ञं त्वां कथं मोह आविशत् स्वर्गवासिनम् । (२९।१)

एवम् अद्भुतकर्माणम् इति मे संशयो महान् ॥ (२९।२)

सर्प उवाच । (३०।१)

सुप्रज्ञम् अपि चेच्छूरम् ऋद्धिर् मोहयते नरम् । (३०।२)

वर्तमानः सुखे सर्वो नावैतीति मतिर् मम ॥ (३०।३)

सो ऽहम् ऐश्वर्यमोहेन मदाविष्टो युधिष्ठिर । (३१।१)

पतितः प्रतिसंबुद्धस् त्वां तु संबोधयाम्यहम् ॥ (३१।२)

कृतं कार्यं महाराज त्वया मम परंतप । (३२।१)

क्षीणः शापः सुकृच्छ्रो मे त्वया सम्भाष्य साधुना ॥ (३२।२)

अहं हि दिवि दिव्येन विमानेन चरन् पुरा । (३३।१)

अभिमानेन मत्तः सन् कंचिन् नान्यम् अचिन्तयम् ॥ (३३।२)

ब्रह्मर्षिदेवगन्धर्वयक्षराक्षसकिंनराः । (३४।१)

करान् मम प्रयच्छन्ति सर्वे त्रैलोक्यवासिनः ॥ (३४।२)

चक्षुषा यं प्रपश्यामि प्राणिनं पृथिवीपते । (३५।१)

तस्य तेजो हराम्याशु तद्धि दृष्टिबलं मम ॥ (३५।२)

ब्रह्मर्षीणां सहस्रं हि उवाह शिबिकां मम । (३६।१)

स माम् अपनयो राजन् भ्रंशयामास वै श्रियः ॥ (३६।२)

तत्र ह्यगस्त्यः पादेन वहन् स्पृष्टो मया मुनिः । (३७।१)

अदृष्टेन ततो ऽस्म्युक्तो ध्वंस सर्पेति वै रुषा ॥ (३७।२)

ततस् तस्माद् विमानाग्रात् प्रच्युतश् च्युतभूषणः । (३८।१)

प्रपतन् बुबुध आत्मानं व्यालीभूतम् अधोमुखम् ॥ (३८।२)

अयाचं तम् अहं विप्रं शापस्यान्तो भवेद् इति । (३९।१)

अज्ञानात् सम्प्रवृत्तस्य भगवन् क्षन्तुम् अर्हसि ॥ (३९।२)

ततः स माम् उवाचेदं प्रपतन्तं कृपान्वितः । (४०।१)

युधिष्ठिरो धर्मराजः शापात् त्वां मोक्षयिष्यति ॥ (४०।२)

अभिमानस्य घोरस्य बलस्य च नराधिप । (४१।१)

फले क्षीणे महाराज फलं पुण्यम् अवाप्स्यसि ॥ (४१।२)

ततो मे विस्मयो जातस् तद् दृष्ट्वा तपसो बलम् । (४२।१)

ब्रह्म च ब्राह्मणत्वं च येन त्वाहम् अचूचुदम् ॥ (४२।२)

सत्यं दमस् तपो योगम् अहिंसा दाननित्यता । (४३।१)

साधकानि सदा पुंसां न जातिर् न कुलं नृप ॥ (४३।२)

अरिष्ट एष ते भ्राता भीमो मुक्तो महाभुजः । (४४।१)

स्वस्ति ते ऽस्तु महाराज गमिष्यामि दिवं पुनः ॥ (४४।२)

वैशम्पायन उवाच । (४५।१)

इत्युक्त्वाजगरं देहं त्यक्त्वा स नहुषो नृपः । (४५।२)

दिव्यं वपुः समास्थाय गतस् त्रिदिवम् एव ह ॥ (४५।३)

युधिष्ठिरो ऽपि धर्मात्मा भ्रात्रा भीमेन संगतः । (४६।१)

धौम्येन सहितः श्रीमान् आश्रमं पुनर् अभ्यगात् ॥ (४६।२)

ततो द्विजेभ्यः सर्वेभ्यः समेतेभ्यो यथातथम् । (४७।१)

कथयामास तत् सर्वं धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ (४७।२)

तच्छ्रुत्वा ते द्विजाः सर्वे भ्रातरश्चास्य ते त्रयः । (४८।१)

आसन् सुव्रीडिता राजन् द्रौपदी च यशस्विनी ॥ (४८।२)

ते तु सर्वे द्विजश्रेष्ठाः पाण्डवानां हितेप्सया । (४९।१)

मैवम् इत्यब्रुवन् भीमं गर्हयन्तो ऽस्य साहसम् ॥ (४९।२)

पाण्डवास् तु भयान् मुक्तं प्रेक्ष्य भीमं महाबलम् । (५०।१)

हर्षम् आहारयांचक्रुर् विजह्रुश् च मुदा युताः ॥ (५०।२)