MBh, 14, 27
Select a line for its word-by-word analysis.
तद् अतीत्य महादुर्गं प्रविष्टो ऽस्मि महद् वनम् ॥ (२।२)
tad atītya mahādurgaṃ praviṣṭo 'smi mahad vanam ||
क्व तद् वनं महाप्राज्ञ के वृक्षाः सरितश्च काः । (३।२)
kva tad vanaṃ mahāprājña ke vṛkṣāḥ saritaśca kāḥ |
गिरयः पर्वताश्चैव कियत्यध्वनि तद् वनम् ॥ (३।३)
girayaḥ parvatāścaiva kiyatyadhvani tad vanam ||
न तद् अस्ति पृथग्भावे किंचिद् अन्यत् ततः समम् । (४।२)
na tad asti pṛthagbhāve kiṃcid anyat tataḥ samam |
न तद् अस्त्यपृथग्भावे किंचिद् दूरतरं ततः ॥ (४।३)
na tad astyapṛthagbhāve kiṃcid dūrataraṃ tataḥ ||
तस्माद्ध्रस्वतरं नास्ति न ततो ऽस्ति बृहत्तरम् । (५।१)
tasmāddhrasvataraṃ nāsti na tato 'sti bṛhattaram |
नास्ति तस्माद् दुःखतरं नास्त्यन्यत् तत्समं सुखम् ॥ (५।२)
nāsti tasmād duḥkhataraṃ nāstyanyat tatsamaṃ sukham ||
न तत् प्रविश्य शोचन्ति न प्रहृष्यन्ति च द्विजाः । (६।१)
na tat praviśya śocanti na prahṛṣyanti ca dvijāḥ |
न च बिभ्यति केषांचित् तेभ्यो बिभ्यति केचन ॥ (६।२)
na ca bibhyati keṣāṃcit tebhyo bibhyati kecana ||
तस्मिन् वने सप्त महाद्रुमाश्च फलानि सप्तातिथयश्च सप्त । (७।१)
tasmin vane sapta mahādrumāśca phalāni saptātithayaśca sapta |
सप्ताश्रमाः सप्त समाधयश्च दीक्षाश्च सप्तैतद् अरण्यरूपम् ॥ (७।२)
saptāśramāḥ sapta samādhayaśca dīkṣāśca saptaitad araṇyarūpam ||
सृजन्तः पादपास्तत्र व्याप्य तिष्ठन्ति तद् वनम् ॥ (८।२)
sṛjantaḥ pādapāstatra vyāpya tiṣṭhanti tad vanam ||
सृजन्तः पादपास्तत्र व्याप्य तिष्ठन्ति तद् वनम् ॥ (९।२)
sṛjantaḥ pādapāstatra vyāpya tiṣṭhanti tad vanam ||
चतुर्वर्णानि दिव्यानि पुष्पाणि च फलानि च । (१०।१)
caturvarṇāni divyāni puṣpāṇi ca phalāni ca |
सृजन्तः पादपास्तत्र व्याप्य तिष्ठन्ति तद् वनम् ॥ (१०।२)
sṛjantaḥ pādapāstatra vyāpya tiṣṭhanti tad vanam ||
सृजन्तः पादपास्तत्र व्याप्य तिष्ठन्ति तद् वनम् ॥ (११।२)
sṛjantaḥ pādapāstatra vyāpya tiṣṭhanti tad vanam ||
सृजन्तः पादपास्तत्र व्याप्य तिष्ठन्ति तद् वनम् ॥ (१२।२)
sṛjantaḥ pādapāstatra vyāpya tiṣṭhanti tad vanam ||
विसृजन्तौ महावृक्षौ तद् वनं व्याप्य तिष्ठतः ॥ (१३।२)
visṛjantau mahāvṛkṣau tad vanaṃ vyāpya tiṣṭhataḥ ||
एको ह्यग्निः सुमना ब्राह्मणो ऽत्र पञ्चेन्द्रियाणि समिधश्चात्र सन्ति । (१४।१)
eko hyagniḥ sumanā brāhmaṇo 'tra pañcendriyāṇi samidhaścātra santi |
तेभ्यो मोक्षाः सप्त भवन्ति दीक्षा गुणाः फलान्यतिथयः फलाशाः ॥ (१४।२)
tebhyo mokṣāḥ sapta bhavanti dīkṣā guṇāḥ phalānyatithayaḥ phalāśāḥ ||
आतिथ्यं प्रतिगृह्णन्ति तत्र सप्त महर्षयः । (१५।१)
ātithyaṃ pratigṛhṇanti tatra sapta maharṣayaḥ |
अर्चितेषु प्रलीनेषु तेष्वन्यद् रोचते वनम् ॥ (१५।२)
arciteṣu pralīneṣu teṣvanyad rocate vanam ||
प्रतिज्ञावृक्षम् अफलं शान्तिच्छायासमन्वितम् । (१६।१)
pratijñāvṛkṣam aphalaṃ śānticchāyāsamanvitam |
ज्ञानाश्रयं तृप्तितोयम् अन्तःक्षेत्रज्ञभास्करम् ॥ (१६।२)
jñānāśrayaṃ tṛptitoyam antaḥkṣetrajñabhāskaram ||
ये ऽधिगच्छन्ति तत् सन्तस्तेषां नास्ति भयं पुनः । (१७।१)
ye 'dhigacchanti tat santasteṣāṃ nāsti bhayaṃ punaḥ |
ऊर्ध्वं चावाक् च तिर्यक् च तस्य नान्तो ऽधिगम्यते ॥ (१७।२)
ūrdhvaṃ cāvāk ca tiryak ca tasya nānto 'dhigamyate ||
सप्त स्त्रियस्तत्र वसन्ति सद्यो ऽवाङ्मुखा भानुमत्यो जनित्र्यः । (१८।१)
sapta striyastatra vasanti sadyo 'vāṅmukhā bhānumatyo janitryaḥ |
ऊर्ध्वं रसानां ददते प्रजाभ्यः सर्वान् यथा सर्वम् अनित्यतां च ॥ (१८।२)
ūrdhvaṃ rasānāṃ dadate prajābhyaḥ sarvān yathā sarvam anityatāṃ ca ||
तत्रैव प्रतितिष्ठन्ति पुनस्तत्रोदयन्ति च । (१९।१)
tatraiva pratitiṣṭhanti punastatrodayanti ca |
सप्त सप्तर्षयः सिद्धा वसिष्ठप्रमुखाः सह ॥ (१९।२)
sapta saptarṣayaḥ siddhā vasiṣṭhapramukhāḥ saha ||
एवम् एवानुवर्तन्ते सप्त ज्योतींषि भास्करम् ॥ (२०।२)
evam evānuvartante sapta jyotīṃṣi bhāskaram ||
नद्यश्च सरितो वारि वहन्त्यो ब्रह्मसंभवम् ॥ (२१।२)
nadyaśca sarito vāri vahantyo brahmasaṃbhavam ||
स्वात्मतृप्ता यतो यान्ति साक्षाद् दान्ताः पितामहम् ॥ (२२।२)
svātmatṛptā yato yānti sākṣād dāntāḥ pitāmaham ||
कृशाशाः सुव्रताशाश्च तपसा दग्धकिल्बिषाः । (२३।१)
kṛśāśāḥ suvratāśāśca tapasā dagdhakilbiṣāḥ |
आत्मन्यात्मानम् आवेश्य ब्रह्माणं समुपासते ॥ (२३।२)
ātmanyātmānam āveśya brahmāṇaṃ samupāsate ||
ऋचम् अप्यत्र शंसन्ति विद्यारण्यविदो जनाः । (२४।१)
ṛcam apyatra śaṃsanti vidyāraṇyavido janāḥ |
एतद् एतादृशं दिव्यम् अरण्यं ब्राह्मणा विदुः । (२५।१)
etad etādṛśaṃ divyam araṇyaṃ brāhmaṇā viduḥ |
विदित्वा चान्वतिष्ठन्त क्षेत्रज्ञेनानुदर्शितम् ॥ (२५।२)
viditvā cānvatiṣṭhanta kṣetrajñenānudarśitam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.