MBh, 2, 49
Select a line for its word-by-word analysis.
आर्यास्तु ये वै राजानः सत्यसंधा महाव्रताः । (१।२)
āryāstu ye vai rājānaḥ satyasaṃdhā mahāvratāḥ |
पर्याप्तविद्या वक्तारो वेदान्तावभृथाप्लुताः ॥ (१।३)
paryāptavidyā vaktāro vedāntāvabhṛthāplutāḥ ||
धृतिमन्तो ह्रीनिषेधा धर्मात्मानो यशस्विनः । (२।१)
dhṛtimanto hrīniṣedhā dharmātmāno yaśasvinaḥ |
मूर्धाभिषिक्तास्ते चैनं राजानः पर्युपासते ॥ (२।२)
mūrdhābhiṣiktāste cainaṃ rājānaḥ paryupāsate ||
आजह्रुस्तत्र सत्कृत्य स्वयम् उद्यम्य भारत । (४।१)
ājahrustatra satkṛtya svayam udyamya bhārata |
अभिषेकार्थम् अव्यग्रा भाण्डम् उच्चावचं नृपाः ॥ (४।२)
abhiṣekārtham avyagrā bhāṇḍam uccāvacaṃ nṛpāḥ ||
सुदक्षिणस्तं युयुजे श्वेतैः काम्बोजजैर् हयैः ॥ (५।२)
sudakṣiṇastaṃ yuyuje śvetaiḥ kāmbojajair hayaiḥ ||
ध्वजं चेदिपतिः क्षिप्रम् अहार्षीत् स्वयम् उद्यतम् ॥ (६।२)
dhvajaṃ cedipatiḥ kṣipram ahārṣīt svayam udyatam ||
दाक्षिणात्यः संनहनं स्रगुष्णीषे च मागधः । (७।१)
dākṣiṇātyaḥ saṃnahanaṃ sraguṣṇīṣe ca māgadhaḥ |
मत्स्यस्त्वक्षान् अवाबध्नाद् एकलव्य उपानहौ । (८।१)
matsyastvakṣān avābadhnād ekalavya upānahau |
आवन्त्यस्त्वभिषेकार्थम् आपो बहुविधास्तथा ॥ (८।२)
āvantyastvabhiṣekārtham āpo bahuvidhāstathā ||
असिं रुक्मत्सरुं शल्यः शैक्यं काञ्चनभूषणम् ॥ (९।२)
asiṃ rukmatsaruṃ śalyaḥ śaikyaṃ kāñcanabhūṣaṇam ||
अभ्यषिञ्चत् ततो धौम्यो व्यासश्च सुमहातपाः । (१०।१)
abhyaṣiñcat tato dhaumyo vyāsaśca sumahātapāḥ |
नारदं वै पुरस्कृत्य देवलं चासितं मुनिम् ॥ (१०।२)
nāradaṃ vai puraskṛtya devalaṃ cāsitaṃ munim ||
प्रीतिमन्त उपातिष्ठन्न् अभिषेकं महर्षयः । (११।१)
prītimanta upātiṣṭhann abhiṣekaṃ maharṣayaḥ |
अभिजग्मुर् महात्मानं मन्त्रवद् भूरिदक्षिणम् । (१२।१)
abhijagmur mahātmānaṃ mantravad bhūridakṣiṇam |
महेन्द्रम् इव देवेन्द्रं दिवि सप्तर्षयो यथा ॥ (१२।२)
mahendram iva devendraṃ divi saptarṣayo yathā ||
अधारयच्छत्रम् अस्य सात्यकिः सत्यविक्रमः । (१३।१)
adhārayacchatram asya sātyakiḥ satyavikramaḥ |
उपागृह्णाद् यम् इन्द्राय पुराकल्पे प्रजापतिः । (१४।१)
upāgṛhṇād yam indrāya purākalpe prajāpatiḥ |
तम् अस्मै शङ्खम् आहार्षीद् वारुणं कलशोदधिः ॥ (१४।२)
tam asmai śaṅkham āhārṣīd vāruṇaṃ kalaśodadhiḥ ||
तेनाभिषिक्तः कृष्णेन तत्र मे कश्मलो ऽभवत् ॥ (१५।२)
tenābhiṣiktaḥ kṛṣṇena tatra me kaśmalo 'bhavat ||
गच्छन्ति पूर्वाद् अपरं समुद्रं चापि दक्षिणम् । (१६।१)
gacchanti pūrvād aparaṃ samudraṃ cāpi dakṣiṇam |
उत्तरं तु न गच्छन्ति विना तात पतत्रिभिः ॥ (१६।२)
uttaraṃ tu na gacchanti vinā tāta patatribhiḥ ||
तत्र स्म दध्मुः शतशः शङ्खान्मङ्गल्यकारणात् । (१७।१)
tatra sma dadhmuḥ śataśaḥ śaṅkhānmaṅgalyakāraṇāt |
प्राणदंस्ते समाध्मातास्तत्र रोमाणि मे ऽहृषन् ॥ (१७।२)
prāṇadaṃste samādhmātāstatra romāṇi me 'hṛṣan ||
प्रणता भूमिपाश्चापि पेतुर् हीनाः स्वतेजसा । (१८।१)
praṇatā bhūmipāścāpi petur hīnāḥ svatejasā |
धृष्टद्युम्नः पाण्डवाश्च सात्यकिः केशवो ऽष्टमः ॥ (१८।२)
dhṛṣṭadyumnaḥ pāṇḍavāśca sātyakiḥ keśavo 'ṣṭamaḥ ||
सत्त्वस्थाः शौर्यसम्पन्ना अन्योन्यप्रियकारिणः । (१९।१)
sattvasthāḥ śauryasampannā anyonyapriyakāriṇaḥ |
विसंज्ञान् भूमिपान् दृष्ट्वा मां च ते प्राहसंस्तदा ॥ (१९।२)
visaṃjñān bhūmipān dṛṣṭvā māṃ ca te prāhasaṃstadā ||
ततः प्रहृष्टो बीभत्सुः प्रादाद्धेमविषाणिनाम् । (२०।१)
tataḥ prahṛṣṭo bībhatsuḥ prādāddhemaviṣāṇinām |
नैवं शम्बरहन्ताभूद् यौवनाश्वो मनुर् न च । (२१।१)
naivaṃ śambarahantābhūd yauvanāśvo manur na ca |
न च राजा पृथुर् वैन्यो न चाप्यासीद् भगीरथः ॥ (२१।२)
na ca rājā pṛthur vainyo na cāpyāsīd bhagīrathaḥ ||
यथातिमात्रं कौन्तेयः श्रिया परमया युतः । (२२।१)
yathātimātraṃ kaunteyaḥ śriyā paramayā yutaḥ |
राजसूयम् अवाप्यैवं हरिश्चन्द्र इव प्रभुः ॥ (२२।२)
rājasūyam avāpyaivaṃ hariścandra iva prabhuḥ ||
एतां दृष्ट्वा श्रियं पार्थे हरिश्चन्द्रे यथा विभो । (२३।१)
etāṃ dṛṣṭvā śriyaṃ pārthe hariścandre yathā vibho |
अन्धेनेव युगं नद्धं विपर्यस्तं नराधिप । (२४।१)
andheneva yugaṃ naddhaṃ viparyastaṃ narādhipa |
कनीयांसो विवर्धन्ते ज्येष्ठा हीयन्ति भारत ॥ (२४।२)
kanīyāṃso vivardhante jyeṣṭhā hīyanti bhārata ||
एवं दृष्ट्वा नाभिविन्दामि शर्म परीक्षमाणो ऽपि कुरुप्रवीर । (२५।१)
evaṃ dṛṣṭvā nābhivindāmi śarma parīkṣamāṇo 'pi kurupravīra |
तेनाहम् एवं कृशतां गतश्च विवर्णतां चैव सशोकतां च ॥ (२५।२)
tenāham evaṃ kṛśatāṃ gataśca vivarṇatāṃ caiva saśokatāṃ ca ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.