MBh, 17, 3
Select a line for its word-by-word analysis.
स भ्रातॄन् पतितान् दृष्ट्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः । (२।१)
sa bhrātṝn patitān dṛṣṭvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
भ्रातरः पतिता मे ऽत्र आगच्छेयुर् मया सह । (३।१)
bhrātaraḥ patitā me 'tra āgaccheyur mayā saha |
न विना भ्रातृभिः स्वर्गम् इच्छे गन्तुं सुरेश्वर ॥ (३।२)
na vinā bhrātṛbhiḥ svargam icche gantuṃ sureśvara ||
सास्माभिः सह गच्छेत तद् भवान् अनुमन्यताम् ॥ (४।२)
sāsmābhiḥ saha gaccheta tad bhavān anumanyatām ||
भ्रातॄन् द्रक्ष्यसि पुत्रांस्त्वम् अग्रतस् त्रिदिवं गतान् । (५।२)
bhrātṝn drakṣyasi putrāṃstvam agratas tridivaṃ gatān |
कृष्णया सहितान् सर्वान् मा शुचो भरतर्षभ ॥ (५।३)
kṛṣṇayā sahitān sarvān mā śuco bharatarṣabha ||
अनेन त्वं शरीरेण स्वर्गं गन्ता न संशयः ॥ (६।२)
anena tvaṃ śarīreṇa svargaṃ gantā na saṃśayaḥ ||
अयं श्वा भूतभव्येश भक्तो मां नित्यम् एव ह । (७।२)
ayaṃ śvā bhūtabhavyeśa bhakto māṃ nityam eva ha |
स गच्छेत मया सार्धम् आनृशंस्या हि मे मतिः ॥ (७।३)
sa gaccheta mayā sārdham ānṛśaṃsyā hi me matiḥ ||
अमर्त्यत्वं मत्समत्वं च राजञ्श्रियं कृत्स्नां महतीं चैव कीर्तिम् । (८।२)
amartyatvaṃ matsamatvaṃ ca rājañśriyaṃ kṛtsnāṃ mahatīṃ caiva kīrtim |
सम्प्राप्तो ऽद्य स्वर्गसुखानि च त्वं त्यज श्वानं नात्र नृशंसम् अस्ति ॥ (८।३)
samprāpto 'dya svargasukhāni ca tvaṃ tyaja śvānaṃ nātra nṛśaṃsam asti ||
अनार्यम् आर्येण सहस्रनेत्र शक्यं कर्तुं दुष्करम् एतद् आर्य । (९।२)
anāryam āryeṇa sahasranetra śakyaṃ kartuṃ duṣkaram etad ārya |
मा मे श्रिया संगमनं तयास्तु यस्याः कृते भक्तजनं त्यजेयम् ॥ (९।३)
mā me śriyā saṃgamanaṃ tayāstu yasyāḥ kṛte bhaktajanaṃ tyajeyam ||
स्वर्गे लोके श्ववतां नास्ति धिष्ण्यम् इष्टापूर्तं क्रोधवशा हरन्ति । (१०।२)
svarge loke śvavatāṃ nāsti dhiṣṇyam iṣṭāpūrtaṃ krodhavaśā haranti |
ततो विचार्य क्रियतां धर्मराज त्यज श्वानं नात्र नृशंसम् अस्ति ॥ (१०।३)
tato vicārya kriyatāṃ dharmarāja tyaja śvānaṃ nātra nṛśaṃsam asti ||
भक्तत्यागं प्राहुर् अत्यन्तपापं तुल्यं लोके ब्रह्मवध्याकृतेन । (११।२)
bhaktatyāgaṃ prāhur atyantapāpaṃ tulyaṃ loke brahmavadhyākṛtena |
तस्मान् नाहं जातु कथंचनाद्य त्यक्ष्याम्य् एनं स्वसुखार्थी महेन्द्र ॥ (११।३)
tasmān nāhaṃ jātu kathaṃcanādya tyakṣyāmy enaṃ svasukhārthī mahendra ||
शुना दृष्टं क्रोधवशा हरन्ति यद् दत्तम् इष्टं विवृतम् अथो हुतं च । (१२।२)
śunā dṛṣṭaṃ krodhavaśā haranti yad dattam iṣṭaṃ vivṛtam atho hutaṃ ca |
तस्माच्छुनस् त्यागम् इमं कुरुष्व शुनस्त्यागात् प्राप्स्यसे देवलोकम् ॥ (१२।३)
tasmācchunas tyāgam imaṃ kuruṣva śunastyāgāt prāpsyase devalokam ||
त्यक्त्वा भ्रातॄन् दयितां चापि कृष्णां प्राप्तो लोकः कर्मणा स्वेन वीर । (१३।१)
tyaktvā bhrātṝn dayitāṃ cāpi kṛṣṇāṃ prāpto lokaḥ karmaṇā svena vīra |
श्वानं चैनं न त्यजसे कथं नु त्यागं कृत्स्नं चास्थितो मुह्यसे ऽद्य ॥ (१३।२)
śvānaṃ cainaṃ na tyajase kathaṃ nu tyāgaṃ kṛtsnaṃ cāsthito muhyase 'dya ||
न विद्यते संधिर् अथापि विग्रहो मृतैर् मर्त्यैर् इति लोकेषु निष्ठा । (१४।२)
na vidyate saṃdhir athāpi vigraho mṛtair martyair iti lokeṣu niṣṭhā |
न ते मया जीवयितुं हि शक्या तस्मात् त्यागस् तेषु कृतो न जीवताम् ॥ (१४।३)
na te mayā jīvayituṃ hi śakyā tasmāt tyāgas teṣu kṛto na jīvatām ||
प्रतिप्रदानं शरणागतस्य स्त्रिया वधो ब्राह्मणस्वापहारः । (१५।१)
pratipradānaṃ śaraṇāgatasya striyā vadho brāhmaṇasvāpahāraḥ |
मित्रद्रोहस् तानि चत्वारि शक्र भक्तत्यागश् चैव समो मतो मे ॥ (१५।२)
mitradrohas tāni catvāri śakra bhaktatyāgaś caiva samo mato me ||
तद् धर्मराजस्य वचो निशम्य धर्मस्वरूपी भगवान् उवाच । (१६।२)
tad dharmarājasya vaco niśamya dharmasvarūpī bhagavān uvāca |
युधिष्ठिरं प्रीतियुक्तो नरेन्द्रं श्लक्ष्णैर् वाक्यैः संस्तवसम्प्रयुक्तैः ॥ (१६।३)
yudhiṣṭhiraṃ prītiyukto narendraṃ ślakṣṇair vākyaiḥ saṃstavasamprayuktaiḥ ||
अभिजातो ऽसि राजेन्द्र पितुर् वृत्तेन मेधया । (१७।१)
abhijāto 'si rājendra pitur vṛttena medhayā |
पानीयार्थे पराक्रान्ता यत्र ते भ्रातरो हताः ॥ (१८।२)
pānīyārthe parākrāntā yatra te bhrātaro hatāḥ ||
भीमार्जुनौ परित्यज्य यत्र त्वं भ्रातराव् उभौ । (१९।१)
bhīmārjunau parityajya yatra tvaṃ bhrātarāv ubhau |
मात्रोः साम्यम् अभीप्सन् वै नकुलं जीवम् इच्छसि ॥ (१९।२)
mātroḥ sāmyam abhīpsan vai nakulaṃ jīvam icchasi ||
अयं श्वा भक्त इत्य् एव त्यक्तो देवरथस्त्वया । (२०।१)
ayaṃ śvā bhakta ity eva tyakto devarathastvayā |
तस्मात् स्वर्गे न ते तुल्यः कश्चिद् अस्ति नराधिप ॥ (२०।२)
tasmāt svarge na te tulyaḥ kaścid asti narādhipa ||
प्राप्तो ऽसि भरतश्रेष्ठ दिव्यां गतिम् अनुत्तमाम् ॥ (२१।२)
prāpto 'si bharataśreṣṭha divyāṃ gatim anuttamām ||
देवा देवर्षयश्चैव रथम् आरोप्य पाण्डवम् ॥ (२२।२)
devā devarṣayaścaiva ratham āropya pāṇḍavam ||
प्रययुः स्वैर् विमानैस् ते सिद्धाः कामविहारिणः । (२३।१)
prayayuḥ svair vimānais te siddhāḥ kāmavihāriṇaḥ |
सर्वे विरजसः पुण्याः पुण्यवाग्बुद्धिकर्मिणः ॥ (२३।२)
sarve virajasaḥ puṇyāḥ puṇyavāgbuddhikarmiṇaḥ ||
ऊर्ध्वम् आचक्रमे शीघ्रं तेजसावृत्य रोदसी ॥ (२४।२)
ūrdhvam ācakrame śīghraṃ tejasāvṛtya rodasī ||
उवाचोच्चैस् तदा वाक्यं बृहद्वादी बृहत्तपाः ॥ (२५।२)
uvācoccais tadā vākyaṃ bṛhadvādī bṛhattapāḥ ||
ये ऽपि राजर्षयः सर्वे ते चापि समुपस्थिताः । (२६।१)
ye 'pi rājarṣayaḥ sarve te cāpi samupasthitāḥ |
कीर्तिं प्रच्छाद्य तेषां वै कुरुराजो ऽधितिष्ठति ॥ (२६।२)
kīrtiṃ pracchādya teṣāṃ vai kururājo 'dhitiṣṭhati ||
स्वशरीरेण सम्प्राप्तं नान्यं शुश्रुम पाण्डवात् ॥ (२७।२)
svaśarīreṇa samprāptaṃ nānyaṃ śuśruma pāṇḍavāt ||
नारदस्य वचः श्रुत्वा राजा वचनम् अब्रवीत् । (२८।१)
nāradasya vacaḥ śrutvā rājā vacanam abravīt |
देवान् आमन्त्र्य धर्मात्मा स्वपक्षांश्चैव पार्थिवान् ॥ (२८।२)
devān āmantrya dharmātmā svapakṣāṃścaiva pārthivān ||
शुभं वा यदि वा पापं भ्रातॄणां स्थानम् अद्य मे । (२९।१)
śubhaṃ vā yadi vā pāpaṃ bhrātṝṇāṃ sthānam adya me |
तद् एव प्राप्तुम् इच्छामि लोकान् अन्यान् न कामये ॥ (२९।२)
tad eva prāptum icchāmi lokān anyān na kāmaye ||
राज्ञस् तु वचनं श्रुत्वा देवराजः पुरंदरः । (३०।१)
rājñas tu vacanaṃ śrutvā devarājaḥ puraṃdaraḥ |
आनृशंस्यसमायुक्तं प्रत्युवाच युधिष्ठिरम् ॥ (३०।२)
ānṛśaṃsyasamāyuktaṃ pratyuvāca yudhiṣṭhiram ||
स्थाने ऽस्मिन् वस राजेन्द्र कर्मभिर् निर्जिते शुभैः । (३१।१)
sthāne 'smin vasa rājendra karmabhir nirjite śubhaiḥ |
किं त्वं मानुष्यकं स्नेहम् अद्यापि परिकर्षसि ॥ (३१।२)
kiṃ tvaṃ mānuṣyakaṃ sneham adyāpi parikarṣasi ||
सिद्धिं प्राप्तो ऽसि परमां यथा नान्यः पुमान् क्वचित् । (३२।१)
siddhiṃ prāpto 'si paramāṃ yathā nānyaḥ pumān kvacit |
नैव ते भ्रातरः स्थानं सम्प्राप्ताः कुरुनन्दन ॥ (३२।२)
naiva te bhrātaraḥ sthānaṃ samprāptāḥ kurunandana ||
अद्यापि मानुषो भावः स्पृशते त्वां नराधिप । (३३।१)
adyāpi mānuṣo bhāvaḥ spṛśate tvāṃ narādhipa |
स्वर्गो ऽयं पश्य देवर्षीन् सिद्धांश् च त्रिदिवालयान् ॥ (३३।२)
svargo 'yaṃ paśya devarṣīn siddhāṃś ca tridivālayān ||
युधिष्ठिरस् तु देवेन्द्रम् एवंवादिनम् ईश्वरम् । (३४।१)
yudhiṣṭhiras tu devendram evaṃvādinam īśvaram |
पुनर् एवाब्रवीद्धीमान् इदं वचनम् अर्थवत् ॥ (३४।२)
punar evābravīddhīmān idaṃ vacanam arthavat ||
तैर् विना नोत्सहे वस्तुम् इह दैत्यनिबर्हण । (३५।१)
tair vinā notsahe vastum iha daityanibarhaṇa |
गन्तुम् इच्छामि तत्राहं यत्र मे भ्रातरो गताः ॥ (३५।२)
gantum icchāmi tatrāhaṃ yatra me bhrātaro gatāḥ ||
यत्र सा बृहती श्यामा बुद्धिसत्त्वगुणान्विता । (३६।१)
yatra sā bṛhatī śyāmā buddhisattvaguṇānvitā |
द्रौपदी योषितां श्रेष्ठा यत्र चैव प्रिया मम ॥ (३६।२)
draupadī yoṣitāṃ śreṣṭhā yatra caiva priyā mama ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.