वैशंपायन उवाच । (१।१)

ततो गाण्डीवभृच्छूरो युद्धाय समवस्थितः । (१।२)

विबभौ युधि दुर्धर्षो हिमवान् अचलो यथा ॥ (१।३)

ततः सैन्धवयोधास्ते पुनर् एव व्यवस्थिताः । (२।१)

विमुञ्चन्तः सुसंरब्धाः शरवर्षाणि भारत ॥ (२।२)

तान् प्रसह्य महावीर्यः पुनर् एव व्यवस्थितान् । (३।१)

ततः प्रोवाच कौन्तेयो मुमूर्षूञ् श्लक्ष्णया गिरा ॥ (३।२)

युध्यध्वं परया शक्त्या यतध्वं च वधे मम । (४।१)

कुरुध्वं सर्वकार्याणि महद् वो भयम् आगतम् ॥ (४।२)

एष योत्स्यामि वः सर्वान्निवार्य शरवागुराम् । (५।१)

तिष्ठध्वं युद्धमनसो दर्पं विनयितास्मि वः ॥ (५।२)

एतावद् उक्त्वा कौरव्यो रुषा गाण्डीवभृत् तदा । (६।१)

ततो ऽथ वचनं स्मृत्वा भ्रातुर् ज्येष्ठस्य भारत ॥ (६।२)

न हन्तव्या रणे तात क्षत्रिया विजिगीषवः । (७।१)

जेतव्याश्चेति यत् प्रोक्तं धर्मराज्ञा महात्मना । (७।२)

चिन्तयामास च तदा फल्गुनः पुरुषर्षभः ॥ (७।३)

इत्युक्तो ऽहं नरेन्द्रेण न हन्तव्या नृपा इति । (८।१)

कथं तन्न मृषेह स्याद् धर्मराजवचः शुभम् ॥ (८।२)

न हन्येरंश्च राजानो राज्ञश्चाज्ञा कृता भवेत् । (९।१)

इति संचिन्त्य स तदा भ्रातुः प्रियहिते रतः । (९।२)

प्रोवाच वाक्यं धर्मज्ञः सैन्धवान् युद्धदुर्मदान् ॥ (९।३)

बालान् स्त्रियो वा युष्माकं न हनिष्ये व्यवस्थितान् । (१०।१)

यश्च वक्ष्यति संग्रामे तवास्मीति पराजितः ॥ (१०।२)

एतच्छ्रुत्वा वचो मह्यं कुरुध्वं हितम् आत्मनः । (११।१)

अतो ऽन्यथा कृच्छ्रगता भविष्यथ मयार्दिताः ॥ (११।२)

एवम् उक्त्वा तु तान् वीरान् युयुधे कुरुपुंगवः । (१२।१)

अत्वरावान् असंरब्धः संरब्धैर् विजिगीषुभिः ॥ (१२।२)

ततः शतसहस्राणि शराणां नतपर्वणाम् । (१३।१)

मुमुचुः सैन्धवा राजंस्तदा गाण्डीवधन्वनि ॥ (१३।२)

स तान् आपततः क्रूरान् आशीविषविषोपमान् । (१४।१)

चिछेद निशितैर् बाणैर् अन्तरैव धनंजयः ॥ (१४।२)

छित्त्वा तु तान् आशुगमान् कङ्कपत्राञ् शिलाशितान् । (१५।१)

एकैकम् एष दशभिर् बिभेद समरे शरैः ॥ (१५।२)

ततः प्रासांश्च शक्तीश्च पुनर् एव धनंजये । (१६।१)

जयद्रथं हतं स्मृत्वा चिक्षिपुः सैन्धवा नृपाः ॥ (१६।२)

तेषां किरीटी संकल्पं मोघं चक्रे महामनाः । (१७।१)

सर्वांस्तान् अन्तरा छित्त्वा मुदा चुक्रोश पाण्डवः ॥ (१७।२)

तथैवापततां तेषां योधानां जयगृद्धिनाम् । (१८।१)

शिरांसि पातयामास भल्लैः संनतपर्वभिः ॥ (१८।२)

तेषां प्रद्रवतां चैव पुनर् एव च धावताम् । (१९।१)

निवर्ततां च शब्दो ऽभूत् पूर्णस्येव महोदधेः ॥ (१९।२)

ते वध्यमानास्तु तदा पार्थेनामिततेजसा । (२०।१)

यथाप्राणं यथोत्साहं योधयामासुर् अर्जुनम् ॥ (२०।२)

ततस्ते फल्गुनेनाजौ शरैः संनतपर्वभिः । (२१।१)

कृता विसंज्ञा भूयिष्ठाः क्लान्तवाहनसैनिकाः ॥ (२१।२)

तांस्तु सर्वान् परिग्लानान् विदित्वा धृतराष्ट्रजा । (२२।१)

दुःशला बालम् आदाय नप्तारं प्रययौ तदा । (२२।२)

सुरथस्य सुतं वीरं रथेनानागसं तदा ॥ (२२।३)

शान्त्यर्थं सर्वयोधानाम् अभ्यगच्छत पाण्डवम् । (२३।१)

सा धनंजयम् आसाद्य मुमोचार्तस्वरं तदा । (२३।२)

धनंजयो ऽपि तां दृष्ट्वा धनुर् विससृजे प्रभुः ॥ (२३।३)

समुत्सृष्टधनुः पार्थो विधिवद् भगिनीं तदा । (२४।१)

प्राह किं करवाणीति सा च तं वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (२४।२)

एष ते भरतश्रेष्ठ स्वस्रीयस्यात्मजः शिशुः । (२५।१)

अभिवादयते वीर तं पश्य पुरुषर्षभ ॥ (२५।२)

इत्युक्तस्तस्य पितरं स पप्रच्छार्जुनस्तदा । (२६।१)

क्वासाविति ततो राजन् दुःशला वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (२६।२)

पितृशोकाभिसंतप्तो विषादार्तो ऽस्य वै पिता । (२७।१)

पञ्चत्वम् अगमद् वीर यथा तन्मे निबोध ह ॥ (२७।२)

स पूर्वं पितरं श्रुत्वा हतं युद्धे त्वयानघ । (२८।१)

त्वाम् आगतं च संश्रुत्य युद्धाय हयसारिणम् । (२८।२)

पितुश्च मृत्युदुःखार्तो ऽजहात् प्राणान् धनंजय ॥ (२८।३)

प्राप्तो बीभत्सुर् इत्येव नाम श्रुत्वैव ते ऽनघ । (२९।१)

विषादार्तः पपातोर्व्यां ममार च ममात्मजः ॥ (२९।२)

तं तु दृष्ट्वा निपतितं ततस्तस्यात्मजं विभो । (३०।१)

गृहीत्वा समनुप्राप्ता त्वाम् अद्य शरणैषिणी ॥ (३०।२)

इत्युक्त्वार्तस्वरं सा तु मुमोच धृतराष्ट्रजा । (३१।१)

दीना दीनं स्थितं पार्थम् अब्रवीच्चाप्यधोमुखम् ॥ (३१।२)

स्वसारं माम् अवेक्षस्व स्वस्रीयात्मजम् एव च । (३२।१)

कर्तुम् अर्हसि धर्मज्ञ दयां मयि कुरूद्वह । (३२।२)

विस्मृत्य कुरुराजानं तं च मन्दं जयद्रथम् ॥ (३२।३)

अभिमन्योर् यथा जातः परिक्षित् परवीरहा । (३३।१)

तथायं सुरथाज्जातो मम पौत्रो महाभुज ॥ (३३।२)

तम् आदाय नरव्याघ्र सम्प्राप्तास्मि तवान्तिकम् । (३४।१)

शमार्थं सर्वयोधानां शृणु चेदं वचो मम ॥ (३४।२)

आगतो ऽयं महाबाहो तस्य मन्दस्य पौत्रकः । (३५।१)

प्रसादम् अस्य बालस्य तस्मात् त्वं कर्तुम् अर्हसि ॥ (३५।२)

एष प्रसाद्य शिरसा मया सार्धम् अरिंदम । (३६।१)

याचते त्वां महाबाहो शमं गच्छ धनंजय ॥ (३६।२)

बालस्य हतबन्धोश्च पार्थ किंचिद् अजानतः । (३७।१)

प्रसादं कुरु धर्मज्ञ मा मन्युवशम् अन्वगाः ॥ (३७।२)

तम् अनार्यं नृशंसं च विस्मृत्यास्य पितामहम् । (३८।१)

आगस्कारिणम् अत्यर्थं प्रसादं कर्तुम् अर्हसि ॥ (३८।२)

एवं ब्रुवत्यां करुणं दुःशलायां धनंजयः । (३९।१)

संस्मृत्य देवीं गान्धारीं धृतराष्ट्रं च पार्थिवम् । (३९।२)

प्रोवाच दुःखशोकार्तः क्षत्रधर्मं विगर्हयन् ॥ (३९।३)

धिक् तं दुर्योधनं क्षुद्रं राज्यलुब्धं च मानिनम् । (४०।१)

यत्कृते बान्धवाः सर्वे मया नीता यमक्षयम् ॥ (४०।२)

इत्युक्त्वा बहु सान्त्वादि प्रसादम् अकरोज्जयः । (४१।१)

परिष्वज्य च तां प्रीतो विससर्ज गृहान् प्रति ॥ (४१।२)

दुःशला चापि तान् योधान्निवार्य महतो रणात् । (४२।१)

सम्पूज्य पार्थं प्रययौ गृहान् प्रति शुभानना ॥ (४२।२)

ततः सैन्धवकान् योधान् विनिर्जित्य नरर्षभः । (४३।१)

पुनर् एवान्वधावत् स तं हयं कामचारिणम् ॥ (४३।२)

ससार यज्ञियं वीरो विधिवत् स विशां पते । (४४।१)

तारामृगम् इवाकाशे देवदेवः पिनाकधृक् ॥ (४४।२)

स च वाजी यथेष्टेन तांस्तान् देशान् यथासुखम् । (४५।१)

विचचार यथाकामं कर्म पार्थस्य वर्धयन् ॥ (४५।२)

क्रमेण स हयस्त्वेवं विचरन् भरतर्षभ । (४६।१)

मणिपूरपतेर् देशम् उपायात् सहपाण्डवः ॥ (४६।२)