संजय उवाच । (१।१)

पतितं प्रेक्ष्य यन्तारं शल्यः सर्वायसीं गदाम् । (१।२)

आदाय तरसा राजंस्तस्थौ गिरिर् इवाचलः ॥ (१।३)

तं दीप्तम् इव कालाग्निं पाशहस्तम् इवान्तकम् । (२।१)

सशृङ्गम् इव कैलासं सवज्रम् इव वासवम् ॥ (२।२)

सशूलम् इव हर्यक्षं वने मत्तम् इव द्विपम् । (३।१)

जवेनाभ्यपतद् भीमः प्रगृह्य महतीं गदाम् ॥ (३।२)

ततः शङ्खप्रणादश्च तूर्याणां च सहस्रशः । (४।१)

सिंहनादश्च संजज्ञे शूराणां हर्षवर्धनः ॥ (४।२)

प्रेक्षन्तः सर्वतस्तौ हि योधा योधमहाद्विपौ । (५।१)

तावकाश्च परे चैव साधु साध्वित्यथाब्रुवन् ॥ (५।२)

न हि मद्राधिपाद् अन्यो रामाद् वा यदुनन्दनात् । (६।१)

सोढुम् उत्सहते वेगं भीमसेनस्य संयुगे ॥ (६।२)

तथा मद्राधिपस्यापि गदावेगं महात्मनः । (७।१)

सोढुम् उत्सहते नान्यो योधो युधि वृकोदरात् ॥ (७।२)

तौ वृषाविव नर्दन्तौ मण्डलानि विचेरतुः । (८।१)

आवल्गितौ गदाहस्तौ मद्रराजवृकोदरौ ॥ (८।२)

मण्डलावर्तमार्गेषु गदाविहरणेषु च । (९।१)

निर्विशेषम् अभूद् युद्धं तयोः पुरुषसिंहयोः ॥ (९।२)

तप्तहेममयैः शुभ्रैर् बभूव भयवर्धनी । (१०।१)

अग्निज्वालैर् इवाविद्धा पट्टैः शल्यस्य सा गदा ॥ (१०।२)

तथैव चरतो मार्गान्मण्डलेषु महात्मनः । (११।१)

विद्युद् अभ्रप्रतीकाशा भीमस्य शुशुभे गदा ॥ (११।२)

ताडिता मद्रराजेन भीमस्य गदया गदा । (१२।१)

दीप्यमानेव वै राजन् ससृजे पावकार्चिषः ॥ (१२।२)

तथा भीमेन शल्यस्य ताडिता गदया गदा । (१३।१)

अङ्गारवर्षं मुमुचे तद् अद्भुतम् इवाभवत् ॥ (१३।२)

दन्तैर् इव महानागौ शृङ्गैर् इव महर्षभौ । (१४।१)

तोत्त्रैर् इव तदान्योन्यं गदाग्राभ्यां निजघ्नतुः ॥ (१४।२)

तौ गदानिहतैर् गात्रैः क्षणेन रुधिरोक्षितौ । (१५।१)

प्रेक्षणीयतरावास्तां पुष्पिताविव किंशुकौ ॥ (१५।२)

गदया मद्रराजेन सव्यदक्षिणम् आहतः । (१६।१)

भीमसेनो महाबाहुर् न चचालाचलो यथा ॥ (१६।२)

तथा भीमगदावेगैस् ताड्यमानो मुहुर् मुहुः । (१७।१)

शल्यो न विव्यथे राजन् दन्तिनेवाहतो गिरिः ॥ (१७।२)

शुश्रुवे दिक्षु सर्वासु तयोः पुरुषसिंहयोः । (१८।१)

गदानिपातसंह्रादो वज्रयोर् इव निस्वनः ॥ (१८।२)

निवृत्य तु महावीर्यौ समुच्छ्रितगदावुभौ । (१९।१)

पुनर् अन्तरमार्गस्थौ मण्डलानि विचेरतुः ॥ (१९।२)

अथाभ्येत्य पदान्यष्टौ संनिपातो ऽभवत् तयोः । (२०।१)

उद्यम्य लोहदण्डाभ्याम् अतिमानुषकर्मणोः ॥ (२०।२)

प्रार्थयानौ तदान्योन्यं मण्डलानि विचेरतुः । (२१।१)

क्रियाविशेषं कृतिनौ दर्शयामासतुस्तदा ॥ (२१।२)

अथोद्यम्य गदे घोरे सशृङ्गाविव पर्वतौ । (२२।१)

तावाजघ्नतुर् अन्योन्यं यथा भूमिचले ऽचलौ ॥ (२२।२)

तौ परस्परवेगाच्च गदाभ्यां च भृशाहतौ । (२३।१)

युगपत् पेततुर् वीरावुभाविन्द्रध्वजाविव ॥ (२३।२)

उभयोः सेनयोर् वीरास्तदा हाहाकृतो ऽभवन् । (२४।१)

भृशं मर्मण्यभिहतावुभावास्तां सुविह्वलौ ॥ (२४।२)

ततः सगदम् आरोप्य मद्राणाम् ऋषभं रथे । (२५।१)

अपोवाह कृपः शल्यं तूर्णम् आयोधनाद् अपि ॥ (२५।२)

क्षीबवद् विह्वलत्वात् तु निमेषात् पुनर् उत्थितः । (२६।१)

भीमसेनो गदापाणिः समाह्वयत मद्रपम् ॥ (२६।२)

ततस्तु तावकाः शूरा नानाशस्त्रसमायुताः । (२७।१)

नानावादित्रशब्देन पाण्डुसेनाम् अयोधयन् ॥ (२७।२)

भुजावुच्छ्रित्य शस्त्रं च शब्देन महता ततः । (२८।१)

अभ्यद्रवन्महाराज दुर्योधनपुरोगमाः ॥ (२८।२)

तद् अनीकम् अभिप्रेक्ष्य ततस्ते पाण्डुनन्दनाः । (२९।१)

प्रययुः सिंहनादेन दुर्योधनवधेप्सया ॥ (२९।२)

तेषाम् आपततां तूर्णं पुत्रस्ते भरतर्षभ । (३०।१)

प्रासेन चेकितानं वै विव्याध हृदये भृशम् ॥ (३०।२)

स पपात रथोपस्थे तव पुत्रेण ताडितः । (३१।१)

रुधिरौघपरिक्लिन्नः प्रविश्य विपुलं तमः ॥ (३१।२)

चेकितानं हतं दृष्ट्वा पाण्डवानां महारथाः । (३२।१)

प्रसक्तम् अभ्यवर्षन्त शरवर्षाणि भागशः ॥ (३२।२)

तावकानाम् अनीकेषु पाण्डवा जितकाशिनः । (३३।१)

व्यचरन्त महाराज प्रेक्षणीयाः समन्ततः ॥ (३३।२)

कृपश्च कृतवर्मा च सौबलश्च महाबलः । (३४।१)

अयोधयन् धर्मराजं मद्रराजपुरस्कृताः ॥ (३४।२)

भारद्वाजस्य हन्तारं भूरिवीर्यपराक्रमम् । (३५।१)

दुर्योधनो महाराज धृष्टद्युम्नम् अयोधयत् ॥ (३५।२)

त्रिसाहस्रा रथा राजंस्तव पुत्रेण चोदिताः । (३६।१)

अयोधयन्त विजयं द्रोणपुत्रपुरस्कृताः ॥ (३६।२)

विजये धृतसंकल्पाः समभित्यक्तजीविताः । (३७।१)

प्राविशंस्तावका राजन् हंसा इव महत् सरः ॥ (३७।२)

ततो युद्धम् अभूद् घोरं परस्परवधैषिणाम् । (३८।१)

अन्योन्यवधसंयुक्तम् अन्योन्यप्रीतिवर्धनम् ॥ (३८।२)

तस्मिन् प्रवृत्ते संग्रामे राजन् वीरवरक्षये । (३९।१)

अनिलेनेरितं घोरम् उत्तस्थौ पार्थिवं रजः ॥ (३९।२)

श्रवणान्नामधेयानां पाण्डवानां च कीर्तनात् । (४०।१)

परस्परं विजानीमो ये चायुध्यन्न् अभीतवत् ॥ (४०।२)

तद् रजः पुरुषव्याघ्र शोणितेन प्रशामितम् । (४१।१)

दिशश्च विमला जज्ञुस्तस्मिन् रजसि शामिते ॥ (४१।२)

तथा प्रवृत्ते संग्रामे घोररूपे भयानके । (४२।१)

तावकानां परेषां च नासीत् कश्चित् पराङ्मुखः ॥ (४२।२)

ब्रह्मलोकपरा भूत्वा प्रार्थयन्तो जयं युधि । (४३।१)

सुयुद्धेन पराक्रान्ता नराः स्वर्गम् अभीप्सवः ॥ (४३।२)

भर्तृपिण्डविमोक्षार्थं भर्तृकार्यविनिश्चिताः । (४४।१)

स्वर्गसंसक्तमनसो योधा युयुधिरे तदा ॥ (४४।२)

नानारूपाणि शस्त्राणि विसृजन्तो महारथाः । (४५।१)

अन्योन्यम् अभिगर्जन्तः प्रहरन्तः परस्परम् ॥ (४५।२)

हत विध्यत गृह्णीत प्रहरध्वं निकृन्तत । (४६।१)

इति स्म वाचः श्रूयन्ते तव तेषां च वै बले ॥ (४६।२)

ततः शल्यो महाराज धर्मराजं युधिष्ठिरम् । (४७।१)

विव्याध निशितैर् बाणैर् हन्तुकामो महारथम् ॥ (४७।२)

तस्य पार्थो महाराज नाराचान् वै चतुर्दश । (४८।१)

मर्माण्युद्दिश्य मर्मज्ञो निचखान हसन्न् इव ॥ (४८।२)

तं वार्य पाण्डवं बाणैर् हन्तुकामो महायशाः । (४९।१)

विव्याध समरे क्रुद्धो बहुभिः कङ्कपत्रिभिः ॥ (४९।२)

अथ भूयो महाराज शरेण नतपर्वणा । (५०।१)

युधिष्ठिरं समाजघ्ने सर्वसैन्यस्य पश्यतः ॥ (५०।२)

धर्मराजो ऽपि संक्रुद्धो मद्रराजं महायशाः । (५१।१)

विव्याध निशितैर् बाणैः कङ्कबर्हिणवाजितैः ॥ (५१।२)

चन्द्रसेनं च सप्तत्या सूतं च नवभिः शरैः । (५२।१)

द्रुमसेनं चतुःषष्ट्या निजघान महारथः ॥ (५२।२)

चक्ररक्षे हते शल्यः पाण्डवेन महात्मना । (५३।१)

निजघान ततो राजंश्चेदीन् वै पञ्चविंशतिम् ॥ (५३।२)

सात्यकिं पञ्चविंशत्या भीमसेनं च पञ्चभिः । (५४।१)

माद्रीपुत्रौ शतेनाजौ विव्याध निशितैः शरैः ॥ (५४।२)

एवं विचरतस्तस्य संग्रामे राजसत्तम । (५५।१)

संप्रेषयच्छितान् पार्थः शरान् आशीविषोपमान् ॥ (५५।२)

ध्वजाग्रं चास्य समरे कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । (५६।१)

प्रमुखे वर्तमानस्य भल्लेनापहरद् रथात् ॥ (५६।२)

पाण्डुपुत्रेण वै तस्य केतुं छिन्नं महात्मना । (५७।१)

निपतन्तम् अपश्याम गिरिशृङ्गम् इवाहतम् ॥ (५७।२)

ध्वजं निपतितं दृष्ट्वा पाण्डवं च व्यवस्थितम् । (५८।१)

संक्रुद्धो मद्रराजो ऽभूच्छरवर्षं मुमोच ह ॥ (५८।२)

शल्यः सायकवर्षेण पर्जन्य इव वृष्टिमान् । (५९।१)

अभ्यवर्षद् अमेयात्मा क्षत्रियं क्षत्रियर्षभः ॥ (५९।२)

सात्यकिं भीमसेनं च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ । (६०।१)

एकैकं पञ्चभिर् विद्ध्वा युधिष्ठिरम् अपीडयत् ॥ (६०।२)

ततो बाणमयं जालं विततं पाण्डवोरसि । (६१।१)

अपश्याम महाराज मेघजालम् इवोद्गतम् ॥ (६१।२)

तस्य शल्यो रणे क्रुद्धो बाणैः संनतपर्वभिः । (६२।१)

दिशः प्रच्छादयामास प्रदिशश्च महारथः ॥ (६२।२)

ततो युधिष्ठिरो राजा बाणजालेन पीडितः । (६३।१)

बभूव हृतविक्रान्तो जम्भो वृत्रहणा यथा ॥ (६३।२)