MBh, 5, 57
Select a line for its word-by-word analysis.
क्षत्रतेजा ब्रह्मचारी कौमाराद् अपि पाण्डवः । (१।२)
kṣatratejā brahmacārī kaumārād api pāṇḍavaḥ |
न हि युद्धं प्रशंसन्ति सर्वावस्थम् अरिंदम ॥ (२।२)
na hi yuddhaṃ praśaṃsanti sarvāvastham ariṃdama ||
अलम् अर्धं पृथिव्यास्ते सहामात्यस्य जीवितुम् । (३।१)
alam ardhaṃ pṛthivyāste sahāmātyasya jīvitum |
एतद्धि कुरवः सर्वे मन्यन्ते धर्मसंहितम् । (४।१)
etaddhi kuravaḥ sarve manyante dharmasaṃhitam |
यत् त्वं प्रशान्तिम् इच्छेथाः पाण्डुपुत्रैर् महात्मभिः ॥ (४।२)
yat tvaṃ praśāntim icchethāḥ pāṇḍuputrair mahātmabhiḥ ||
अङ्गेमां समवेक्षस्व पुत्र स्वाम् एव वाहिनीम् । (५।१)
aṅgemāṃ samavekṣasva putra svām eva vāhinīm |
जात एव तव स्रावस्त्वं तु मोहान्न बुध्यसे ॥ (५।२)
jāta eva tava srāvastvaṃ tu mohānna budhyase ||
न ह्यहं युद्धम् इच्छामि नैतद् इच्छति बाह्लिकः । (६।१)
na hyahaṃ yuddham icchāmi naitad icchati bāhlikaḥ |
न च भीष्मो न च द्रोणो नाश्वत्थामा न संजयः ॥ (६।२)
na ca bhīṣmo na ca droṇo nāśvatthāmā na saṃjayaḥ ||
न सोमदत्तो न शल्यो न कृपो युद्धम् इच्छति । (७।१)
na somadatto na śalyo na kṛpo yuddham icchati |
येषु सम्प्रतितिष्ठेयुः कुरवः पीडिताः परैः । (८।१)
yeṣu sampratitiṣṭheyuḥ kuravaḥ pīḍitāḥ paraiḥ |
ते युद्धं नाभिनन्दन्ति तत् तुभ्यं तात रोचताम् ॥ (८।२)
te yuddhaṃ nābhinandanti tat tubhyaṃ tāta rocatām ||
नाहं भवति न द्रोणे नाश्वत्थाम्नि न संजये । (१०।२)
nāhaṃ bhavati na droṇe nāśvatthāmni na saṃjaye |
न विकर्णे न काम्बोजे न कृपे न च बाह्लिके ॥ (१०।३)
na vikarṇe na kāmboje na kṛpe na ca bāhlike ||
सत्यव्रते पुरुमित्रे भूरिश्रवसि वा पुनः । (११।१)
satyavrate purumitre bhūriśravasi vā punaḥ |
अन्येषु वा तावकेषु भारं कृत्वा समाह्वये ॥ (११।२)
anyeṣu vā tāvakeṣu bhāraṃ kṛtvā samāhvaye ||
युधिष्ठिरं पशुं कृत्वा दीक्षितौ भरतर्षभ ॥ (१२।२)
yudhiṣṭhiraṃ paśuṃ kṛtvā dīkṣitau bharatarṣabha ||
रथो वेदी स्रुवः खड्गो गदा स्रुक् कवचं सदः । (१३।१)
ratho vedī sruvaḥ khaḍgo gadā sruk kavacaṃ sadaḥ |
चातुर्होत्रं च धुर्या मे शरा दर्भा हविर् यशः ॥ (१३।२)
cāturhotraṃ ca dhuryā me śarā darbhā havir yaśaḥ ||
विजित्य स्वयम् एष्यावो हतामित्रौ श्रिया वृतौ ॥ (१४।२)
vijitya svayam eṣyāvo hatāmitrau śriyā vṛtau ||
अहं च तात कर्णश्च भ्राता दुःशासनश्च मे । (१५।१)
ahaṃ ca tāta karṇaśca bhrātā duḥśāsanaśca me |
एते वयं हनिष्यामः पाण्डवान् समरे त्रयः ॥ (१५।२)
ete vayaṃ haniṣyāmaḥ pāṇḍavān samare trayaḥ ||
अहं हि पाण्डवान् हत्वा प्रशास्ता पृथिवीम् इमाम् । (१६।१)
ahaṃ hi pāṇḍavān hatvā praśāstā pṛthivīm imām |
मां वा हत्वा पाण्डुपुत्रा भोक्तारः पृथिवीम् इमाम् ॥ (१६।२)
māṃ vā hatvā pāṇḍuputrā bhoktāraḥ pṛthivīm imām ||
त्यक्तं मे जीवितं राजन् धनं राज्यं च पार्थिव । (१७।१)
tyaktaṃ me jīvitaṃ rājan dhanaṃ rājyaṃ ca pārthiva |
न जातु पाण्डवैः सार्धं वसेयम् अहम् अच्युत ॥ (१७।२)
na jātu pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ vaseyam aham acyuta ||
यावद्धि सूच्यास्तीक्ष्णाया विध्येद् अग्रेण मारिष । (१८।१)
yāvaddhi sūcyāstīkṣṇāyā vidhyed agreṇa māriṣa |
तावद् अप्यपरित्याज्यं भूमेर् नः पाण्डवान् प्रति ॥ (१८।२)
tāvad apyaparityājyaṃ bhūmer naḥ pāṇḍavān prati ||
सर्वान् वस्तात शोचामि त्यक्तो दुर्योधनो मया । (१९।२)
sarvān vastāta śocāmi tyakto duryodhano mayā |
ये मन्दम् अनुयास्यध्वं यान्तं वैवस्वतक्षयम् ॥ (१९।३)
ye mandam anuyāsyadhvaṃ yāntaṃ vaivasvatakṣayam ||
रुरूणाम् इव यूथेषु व्याघ्राः प्रहरतां वराः । (२०।१)
rurūṇām iva yūtheṣu vyāghrāḥ praharatāṃ varāḥ |
वरान् वरान् हनिष्यन्ति समेता युधि पाण्डवाः ॥ (२०।२)
varān varān haniṣyanti sametā yudhi pāṇḍavāḥ ||
व्यस्ता सीमन्तिनी त्रस्ता प्रमृष्टा दीर्घबाहुना ॥ (२१।२)
vyastā sīmantinī trastā pramṛṣṭā dīrghabāhunā ||
सम्पूर्णं पूरयन् भूयो बलं पार्थस्य माधवः । (२२।१)
sampūrṇaṃ pūrayan bhūyo balaṃ pārthasya mādhavaḥ |
शैनेयः समरे स्थाता बीजवत् प्रवपञ् शरान् ॥ (२२।२)
śaineyaḥ samare sthātā bījavat pravapañ śarān ||
सेनामुखे प्रयुद्धानां भीमसेनो भविष्यति । (२३।१)
senāmukhe prayuddhānāṃ bhīmaseno bhaviṣyati |
तं सर्वे संश्रयिष्यन्ति प्राकारम् अकुतोभयम् ॥ (२३।२)
taṃ sarve saṃśrayiṣyanti prākāram akutobhayam ||
यदा द्रक्ष्यसि भीमेन कुञ्जरान् विनिपातितान् । (२४।१)
yadā drakṣyasi bhīmena kuñjarān vinipātitān |
विशीर्णदन्तान् गिर्याभान् भिन्नकुम्भान् सशोणितान् ॥ (२४।२)
viśīrṇadantān giryābhān bhinnakumbhān saśoṇitān ||
तान् अभिप्रेक्ष्य संग्रामे विशीर्णान् इव पर्वतान् । (२५।१)
tān abhiprekṣya saṃgrāme viśīrṇān iva parvatān |
भीतो भीमस्य संस्पर्शात् स्मर्तासि वचनस्य मे ॥ (२५।२)
bhīto bhīmasya saṃsparśāt smartāsi vacanasya me ||
निर्दग्धं भीमसेनेन सैन्यं हतरथद्विपम् । (२६।१)
nirdagdhaṃ bhīmasenena sainyaṃ hatarathadvipam |
गतिम् अग्नेर् इव प्रेक्ष्य स्मर्तासि वचनस्य मे ॥ (२६।२)
gatim agner iva prekṣya smartāsi vacanasya me ||
महद् वो भयम् आगामि न चेच्छाम्यथ पाण्डवैः । (२७।१)
mahad vo bhayam āgāmi na cecchāmyatha pāṇḍavaiḥ |
महावनम् इव छिन्नं यदा द्रक्ष्यसि पातितम् । (२८।१)
mahāvanam iva chinnaṃ yadā drakṣyasi pātitam |
बलं कुरूणां संग्रामे तदा स्मर्तासि मे वचः ॥ (२८।२)
balaṃ kurūṇāṃ saṃgrāme tadā smartāsi me vacaḥ ||
एतावद् उक्त्वा राजा तु स सर्वान् पृथिवीपतीन् । (२९।२)
etāvad uktvā rājā tu sa sarvān pṛthivīpatīn |
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.