MBh, 3, 63
Select a line for its word-by-word analysis.
तत्र शुश्राव मध्ये ऽग्नौ शब्दं भूतस्य कस्यचित् । (२।१)
tatra śuśrāva madhye 'gnau śabdaṃ bhūtasya kasyacit |
अभिधाव नलेत्य् उच्चैः पुण्यश्लोकेति चासकृत् ॥ (२।२)
abhidhāva nalety uccaiḥ puṇyaśloketi cāsakṛt ||
मा भैर् इति नलश् चोक्त्वा मध्यम् अग्नेः प्रविश्य तम् । (३।१)
mā bhair iti nalaś coktvā madhyam agneḥ praviśya tam |
स नागः प्राञ्जलिर् भूत्वा वेपमानो नलं तदा । (४।१)
sa nāgaḥ prāñjalir bhūtvā vepamāno nalaṃ tadā |
उवाच विद्धि मां राजन् नागं कर्कोटकं नृप ॥ (४।२)
uvāca viddhi māṃ rājan nāgaṃ karkoṭakaṃ nṛpa ||
मया प्रलब्धो ब्रह्मर्षिर् अनागाः सुमहातपाः । (५।१)
mayā pralabdho brahmarṣir anāgāḥ sumahātapāḥ |
तस्य शापान् न शक्नोमि पदाद् विचलितुं पदम् । (६।१)
tasya śāpān na śaknomi padād vicalituṃ padam |
उपदेक्ष्यामि ते श्रेयस् त्रातुम् अर्हति मां भवान् ॥ (६।२)
upadekṣyāmi te śreyas trātum arhati māṃ bhavān ||
सखा च ते भविष्यामि मत्समो नास्ति पन्नगः । (७।१)
sakhā ca te bhaviṣyāmi matsamo nāsti pannagaḥ |
लघुश् च ते भविष्यामि शीघ्रम् आदाय गच्छ माम् ॥ (७।२)
laghuś ca te bhaviṣyāmi śīghram ādāya gaccha mām ||
एवम् उक्त्वा स नागेन्द्रो बभूवाङ्गुष्ठमात्रकः । (८।१)
evam uktvā sa nāgendro babhūvāṅguṣṭhamātrakaḥ |
तं गृहीत्वा नलः प्रायाद् उद्देशं दाववर्जितम् ॥ (८।२)
taṃ gṛhītvā nalaḥ prāyād uddeśaṃ dāvavarjitam ||
उत्स्रष्टुकामं तं नागः पुनः कर्कोटको ऽब्रवीत् ॥ (९।२)
utsraṣṭukāmaṃ taṃ nāgaḥ punaḥ karkoṭako 'bravīt ||
पदानि गणयन् गच्छ स्वानि नैषध कानिचित् । (१०।१)
padāni gaṇayan gaccha svāni naiṣadha kānicit |
तत्र ते ऽहं महाराज श्रेयो धास्यामि यत् परम् ॥ (१०।२)
tatra te 'haṃ mahārāja śreyo dhāsyāmi yat param ||
ततः संख्यातुम् आरब्धम् अदशद् दशमे पदे । (११।१)
tataḥ saṃkhyātum ārabdham adaśad daśame pade |
तस्य दष्टस्य तद् रूपं क्षिप्रम् अन्तरधीयत ॥ (११।२)
tasya daṣṭasya tad rūpaṃ kṣipram antaradhīyata ||
स दृष्ट्वा विस्मितस् तस्थावात्मानं विकृतं नलः । (१२।१)
sa dṛṣṭvā vismitas tasthāvātmānaṃ vikṛtaṃ nalaḥ |
ततः कर्कोटको नागः सान्त्वयन् नलम् अब्रवीत् । (१३।१)
tataḥ karkoṭako nāgaḥ sāntvayan nalam abravīt |
मया ते ऽन्तर्हितं रूपं न त्वा विद्युर् जना इति ॥ (१३।२)
mayā te 'ntarhitaṃ rūpaṃ na tvā vidyur janā iti ||
विषेण स मदीयेन त्वयि दुःखं निवत्स्यति ॥ (१४।२)
viṣeṇa sa madīyena tvayi duḥkhaṃ nivatsyati ||
विषेण संवृतैर् गात्रैर् यावत् त्वां न विमोक्ष्यति । (१५।१)
viṣeṇa saṃvṛtair gātrair yāvat tvāṃ na vimokṣyati |
तावत् त्वयि महाराज दुःखं वै स निवत्स्यति ॥ (१५।२)
tāvat tvayi mahārāja duḥkhaṃ vai sa nivatsyati ||
क्रोधाद् असूययित्वा तं रक्षा मे भवतः कृता ॥ (१६।२)
krodhād asūyayitvā taṃ rakṣā me bhavataḥ kṛtā ||
न ते भयं नरव्याघ्र दंष्ट्रिभ्यः शत्रुतो ऽपि वा । (१७।१)
na te bhayaṃ naravyāghra daṃṣṭribhyaḥ śatruto 'pi vā |
ब्रह्मविद्भ्यश् च भविता मत्प्रसादान् नराधिप ॥ (१७।२)
brahmavidbhyaś ca bhavitā matprasādān narādhipa ||
संग्रामेषु च राजेन्द्र शश्वज्जयम् अवाप्स्यसि ॥ (१८।२)
saṃgrāmeṣu ca rājendra śaśvajjayam avāpsyasi ||
गच्छ राजन्न् इतः सूतो बाहुको ऽहम् इति ब्रुवन् । (१९।१)
gaccha rājann itaḥ sūto bāhuko 'ham iti bruvan |
अयोध्यां नगरीं रम्याम् अद्यैव निषधेश्वर ॥ (१९।३)
ayodhyāṃ nagarīṃ ramyām adyaiva niṣadheśvara ||
इक्ष्वाकुकुलजः श्रीमान् मित्रं चैव भविष्यति ॥ (२०।२)
ikṣvākukulajaḥ śrīmān mitraṃ caiva bhaviṣyati ||
भविष्यसि यदाक्षज्ञः श्रेयसा योक्ष्यसे तदा । (२१।१)
bhaviṣyasi yadākṣajñaḥ śreyasā yokṣyase tadā |
समेष्यसि च दारैस् त्वं मा स्म शोके मनः कृथाः । (२१।२)
sameṣyasi ca dārais tvaṃ mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ |
राज्येन तनयाभ्यां च सत्यम् एतद् ब्रवीमि ते ॥ (२१।३)
rājyena tanayābhyāṃ ca satyam etad bravīmi te ||
स्वरूपं च यदा द्रष्टुम् इच्छेथास् त्वं नराधिप । (२२।१)
svarūpaṃ ca yadā draṣṭum icchethās tvaṃ narādhipa |
संस्मर्तव्यस् तदा ते ऽहं वासश् चेदं निवासयेः ॥ (२२।२)
saṃsmartavyas tadā te 'haṃ vāsaś cedaṃ nivāsayeḥ ||
अनेन वाससाच्छन्नः स्वरूपं प्रतिपत्स्यसे । (२३।१)
anena vāsasācchannaḥ svarūpaṃ pratipatsyase |
इत्युक्त्वा प्रददावस्मै दिव्यं वासोयुगं तदा ॥ (२३।२)
ityuktvā pradadāvasmai divyaṃ vāsoyugaṃ tadā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.