महाभारतMahābhārata

MBh, 3, 63

361 of 1995 · 51 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

बृहदश्व उवाच । (१।१)

bṛhadaśva uvāca

1.2१.२

उत्सृज्य दमयन्तीं तु नलो राजा विशां पते । (१।२)

utsṛjya damayantīṃ tu nalo rājā viśāṃ pate |

1.3१.३

ददर्श दावं दह्यन्तं महान्तं गहने वने ॥ (१।३)

dadarśa dāvaṃ dahyantaṃ mahāntaṃ gahane vane ||

2.1२.१

तत्र शुश्राव मध्ये ऽग्नौ शब्दं भूतस्य कस्यचित् । (२।१)

tatra śuśrāva madhye 'gnau śabdaṃ bhūtasya kasyacit |

2.2२.२

अभिधाव नलेत्य् उच्चैः पुण्यश्लोकेति चासकृत् ॥ (२।२)

abhidhāva nalety uccaiḥ puṇyaśloketi cāsakṛt ||

3.1३.१

मा भैर् इति नलश् चोक्त्वा मध्यम् अग्नेः प्रविश्य तम् । (३।१)

mā bhair iti nalaś coktvā madhyam agneḥ praviśya tam |

3.2३.२

ददर्श नागराजानं शयानं कुण्डलीकृतम् ॥ (३।२)

dadarśa nāgarājānaṃ śayānaṃ kuṇḍalīkṛtam ||

4.1४.१

स नागः प्राञ्जलिर् भूत्वा वेपमानो नलं तदा । (४।१)

sa nāgaḥ prāñjalir bhūtvā vepamāno nalaṃ tadā |

4.2४.२

उवाच विद्धि मां राजन् नागं कर्कोटकं नृप ॥ (४।२)

uvāca viddhi māṃ rājan nāgaṃ karkoṭakaṃ nṛpa ||

5.1५.१

मया प्रलब्धो ब्रह्मर्षिर् अनागाः सुमहातपाः । (५।१)

mayā pralabdho brahmarṣir anāgāḥ sumahātapāḥ |

5.2५.२

तेन मन्युपरीतेन शप्तो ऽस्मि मनुजाधिप ॥ (५।२)

tena manyuparītena śapto 'smi manujādhipa ||

6.1६.१

तस्य शापान् न शक्नोमि पदाद् विचलितुं पदम् । (६।१)

tasya śāpān na śaknomi padād vicalituṃ padam |

6.2६.२

उपदेक्ष्यामि ते श्रेयस् त्रातुम् अर्हति मां भवान् ॥ (६।२)

upadekṣyāmi te śreyas trātum arhati māṃ bhavān ||

7.1७.१

सखा च ते भविष्यामि मत्समो नास्ति पन्नगः । (७।१)

sakhā ca te bhaviṣyāmi matsamo nāsti pannagaḥ |

7.2७.२

लघुश् च ते भविष्यामि शीघ्रम् आदाय गच्छ माम् ॥ (७।२)

laghuś ca te bhaviṣyāmi śīghram ādāya gaccha mām ||

8.1८.१

एवम् उक्त्वा स नागेन्द्रो बभूवाङ्गुष्ठमात्रकः । (८।१)

evam uktvā sa nāgendro babhūvāṅguṣṭhamātrakaḥ |

8.2८.२

तं गृहीत्वा नलः प्रायाद् उद्देशं दाववर्जितम् ॥ (८।२)

taṃ gṛhītvā nalaḥ prāyād uddeśaṃ dāvavarjitam ||

9.1९.१

आकाशदेशम् आसाद्य विमुक्तं कृष्णवर्त्मना । (९।१)

ākāśadeśam āsādya vimuktaṃ kṛṣṇavartmanā |

9.2९.२

उत्स्रष्टुकामं तं नागः पुनः कर्कोटको ऽब्रवीत् ॥ (९।२)

utsraṣṭukāmaṃ taṃ nāgaḥ punaḥ karkoṭako 'bravīt ||

10.1१०.१

पदानि गणयन् गच्छ स्वानि नैषध कानिचित् । (१०।१)

padāni gaṇayan gaccha svāni naiṣadha kānicit |

10.2१०.२

तत्र ते ऽहं महाराज श्रेयो धास्यामि यत् परम् ॥ (१०।२)

tatra te 'haṃ mahārāja śreyo dhāsyāmi yat param ||

11.1११.१

ततः संख्यातुम् आरब्धम् अदशद् दशमे पदे । (११।१)

tataḥ saṃkhyātum ārabdham adaśad daśame pade |

11.2११.२

तस्य दष्टस्य तद् रूपं क्षिप्रम् अन्तरधीयत ॥ (११।२)

tasya daṣṭasya tad rūpaṃ kṣipram antaradhīyata ||

12.1१२.१

स दृष्ट्वा विस्मितस् तस्थावात्मानं विकृतं नलः । (१२।१)

sa dṛṣṭvā vismitas tasthāvātmānaṃ vikṛtaṃ nalaḥ |

12.2१२.२

स्वरूपधारिणं नागं ददर्श च महीपतिः ॥ (१२।२)

svarūpadhāriṇaṃ nāgaṃ dadarśa ca mahīpatiḥ ||

13.1१३.१

ततः कर्कोटको नागः सान्त्वयन् नलम् अब्रवीत् । (१३।१)

tataḥ karkoṭako nāgaḥ sāntvayan nalam abravīt |

13.2१३.२

मया ते ऽन्तर्हितं रूपं न त्वा विद्युर् जना इति ॥ (१३।२)

mayā te 'ntarhitaṃ rūpaṃ na tvā vidyur janā iti ||

14.1१४.१

यत्कृते चासि विकृतो दुःखेन महता नल । (१४।१)

yatkṛte cāsi vikṛto duḥkhena mahatā nala |

14.2१४.२

विषेण स मदीयेन त्वयि दुःखं निवत्स्यति ॥ (१४।२)

viṣeṇa sa madīyena tvayi duḥkhaṃ nivatsyati ||

15.1१५.१

विषेण संवृतैर् गात्रैर् यावत् त्वां न विमोक्ष्यति । (१५।१)

viṣeṇa saṃvṛtair gātrair yāvat tvāṃ na vimokṣyati |

15.2१५.२

तावत् त्वयि महाराज दुःखं वै स निवत्स्यति ॥ (१५।२)

tāvat tvayi mahārāja duḥkhaṃ vai sa nivatsyati ||

16.1१६.१

अनागा येन निकृतस् त्वम् अनर्हो जनाधिप । (१६।१)

anāgā yena nikṛtas tvam anarho janādhipa |

16.2१६.२

क्रोधाद् असूययित्वा तं रक्षा मे भवतः कृता ॥ (१६।२)

krodhād asūyayitvā taṃ rakṣā me bhavataḥ kṛtā ||

17.1१७.१

न ते भयं नरव्याघ्र दंष्ट्रिभ्यः शत्रुतो ऽपि वा । (१७।१)

na te bhayaṃ naravyāghra daṃṣṭribhyaḥ śatruto 'pi vā |

17.2१७.२

ब्रह्मविद्भ्यश् च भविता मत्प्रसादान् नराधिप ॥ (१७।२)

brahmavidbhyaś ca bhavitā matprasādān narādhipa ||

18.1१८.१

राजन् विषनिमित्ता च न ते पीडा भविष्यति । (१८।१)

rājan viṣanimittā ca na te pīḍā bhaviṣyati |

18.2१८.२

संग्रामेषु च राजेन्द्र शश्वज्जयम् अवाप्स्यसि ॥ (१८।२)

saṃgrāmeṣu ca rājendra śaśvajjayam avāpsyasi ||

19.1१९.१

गच्छ राजन्न् इतः सूतो बाहुको ऽहम् इति ब्रुवन् । (१९।१)

gaccha rājann itaḥ sūto bāhuko 'ham iti bruvan |

19.2१९.२

समीपम् ऋतुपर्णस्य स हि वेदाक्षनैपुणम् । (१९।२)

samīpam ṛtuparṇasya sa hi vedākṣanaipuṇam |

19.3१९.३

अयोध्यां नगरीं रम्याम् अद्यैव निषधेश्वर ॥ (१९।३)

ayodhyāṃ nagarīṃ ramyām adyaiva niṣadheśvara ||

20.1२०.१

स ते ऽक्षहृदयं दाता राजाश्वहृदयेन वै । (२०।१)

sa te 'kṣahṛdayaṃ dātā rājāśvahṛdayena vai |

20.2२०.२

इक्ष्वाकुकुलजः श्रीमान् मित्रं चैव भविष्यति ॥ (२०।२)

ikṣvākukulajaḥ śrīmān mitraṃ caiva bhaviṣyati ||

21.1२१.१

भविष्यसि यदाक्षज्ञः श्रेयसा योक्ष्यसे तदा । (२१।१)

bhaviṣyasi yadākṣajñaḥ śreyasā yokṣyase tadā |

21.2२१.२

समेष्यसि च दारैस् त्वं मा स्म शोके मनः कृथाः । (२१।२)

sameṣyasi ca dārais tvaṃ mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ |

21.3२१.३

राज्येन तनयाभ्यां च सत्यम् एतद् ब्रवीमि ते ॥ (२१।३)

rājyena tanayābhyāṃ ca satyam etad bravīmi te ||

22.1२२.१

स्वरूपं च यदा द्रष्टुम् इच्छेथास् त्वं नराधिप । (२२।१)

svarūpaṃ ca yadā draṣṭum icchethās tvaṃ narādhipa |

22.2२२.२

संस्मर्तव्यस् तदा ते ऽहं वासश् चेदं निवासयेः ॥ (२२।२)

saṃsmartavyas tadā te 'haṃ vāsaś cedaṃ nivāsayeḥ ||

23.1२३.१

अनेन वाससाच्छन्नः स्वरूपं प्रतिपत्स्यसे । (२३।१)

anena vāsasācchannaḥ svarūpaṃ pratipatsyase |

23.2२३.२

इत्युक्त्वा प्रददावस्मै दिव्यं वासोयुगं तदा ॥ (२३।२)

ityuktvā pradadāvasmai divyaṃ vāsoyugaṃ tadā ||

24.1२४.१

एवं नलं समादिश्य वासो दत्त्वा च कौरव । (२४।१)

evaṃ nalaṃ samādiśya vāso dattvā ca kaurava |

24.2२४.२

नागराजस् ततो राजंस् तत्रैवान्तरधीयत ॥ (२४।२)

nāgarājas tato rājaṃs tatraivāntaradhīyata ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MBh, 3, 63

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit