MBh, 14, 30
Select a line for its word-by-word analysis.
श्रुत्वा च तत् तथा कार्यं भवता द्विजसत्तम ॥ (१।३)
śrutvā ca tat tathā kāryaṃ bhavatā dvijasattama ||
धर्मज्ञः सत्यसंधश्च महात्मा सुमहाव्रतः ॥ (२।२)
dharmajñaḥ satyasaṃdhaśca mahātmā sumahāvrataḥ ||
स सागरान्तां धनुषा विनिर्जित्य महीम् इमाम् । (३।१)
sa sāgarāntāṃ dhanuṣā vinirjitya mahīm imām |
कृत्वा सुदुष्करं कर्म मनः सूक्ष्मे समादधे ॥ (३।२)
kṛtvā suduṣkaraṃ karma manaḥ sūkṣme samādadhe ||
स्थितस्य वृक्षमूले ऽथ तस्य चिन्ता बभूव ह । (४।१)
sthitasya vṛkṣamūle 'tha tasya cintā babhūva ha |
उत्सृज्य सुमहद् राज्यं सूक्ष्मं प्रति महामते ॥ (४।२)
utsṛjya sumahad rājyaṃ sūkṣmaṃ prati mahāmate ||
अन्यत्र बाणान् अस्यामि शत्रुभिः परिवारितः ॥ (५।३)
anyatra bāṇān asyāmi śatrubhiḥ parivāritaḥ ||
यद् इदं चापलान्मूर्तेः सर्वम् एतच्चिकीर्षति । (६।१)
yad idaṃ cāpalānmūrteḥ sarvam etaccikīrṣati |
मनः प्रति सुतीक्ष्णाग्रान् अहं मोक्ष्यामि सायकान् ॥ (६।२)
manaḥ prati sutīkṣṇāgrān ahaṃ mokṣyāmi sāyakān ||
तवैव मर्म भेत्स्यन्ति भिन्नमर्मा मरिष्यसि ॥ (७।३)
tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi ||
अन्यान् बाणान् समीक्षस्व यैस्त्वं मां सूदयिष्यसि । (८।१)
anyān bāṇān samīkṣasva yaistvaṃ māṃ sūdayiṣyasi |
तच्छ्रुत्वा स विचिन्त्याथ ततो वचनम् अब्रवीत् ॥ (८।२)
tacchrutvā sa vicintyātha tato vacanam abravīt ||
आघ्राय सुबहून् गन्धांस्तान् एव प्रतिगृध्यति । (९।२)
āghrāya subahūn gandhāṃstān eva pratigṛdhyati |
तस्माद् घ्राणं प्रति शरान् प्रतिमोक्ष्याम्यहं शितान् ॥ (९।३)
tasmād ghrāṇaṃ prati śarān pratimokṣyāmyahaṃ śitān ||
तवैव मर्म भेत्स्यन्ति भिन्नमर्मा मरिष्यसि ॥ (१०।३)
tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi ||
अन्यान् बाणान् समीक्षस्व यैस्त्वं मां सूदयिष्यसि । (११।१)
anyān bāṇān samīkṣasva yaistvaṃ māṃ sūdayiṣyasi |
तच्छ्रुत्वा स विचिन्त्याथ ततो वचनम् अब्रवीत् ॥ (११।२)
tacchrutvā sa vicintyātha tato vacanam abravīt ||
इयं स्वादून् रसान् भुक्त्वा तान् एव प्रतिगृध्यति । (१२।२)
iyaṃ svādūn rasān bhuktvā tān eva pratigṛdhyati |
तस्माज्जिह्वां प्रति शरान् प्रतिमोक्ष्याम्यहं शितान् ॥ (१२।३)
tasmājjihvāṃ prati śarān pratimokṣyāmyahaṃ śitān ||
तवैव मर्म भेत्स्यन्ति भिन्नमर्मा मरिष्यसि ॥ (१३।३)
tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi ||
अन्यान् बाणान् समीक्षस्व यैस्त्वं मां सूदयिष्यसि । (१४।१)
anyān bāṇān samīkṣasva yaistvaṃ māṃ sūdayiṣyasi |
तच्छ्रुत्वा स विचिन्त्याथ ततो वचनम् अब्रवीत् ॥ (१४।२)
tacchrutvā sa vicintyātha tato vacanam abravīt ||
स्पृष्ट्वा त्वग् विविधान् स्पर्शांस्तान् एव प्रतिगृध्यति । (१५।२)
spṛṣṭvā tvag vividhān sparśāṃstān eva pratigṛdhyati |
तस्मात् त्वचं पाटयिष्ये विविधैः कङ्कपत्रिभिः ॥ (१५।३)
tasmāt tvacaṃ pāṭayiṣye vividhaiḥ kaṅkapatribhiḥ ||
तवैव मर्म भेत्स्यन्ति भिन्नमर्मा मरिष्यसि ॥ (१६।३)
tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi ||
अन्यान् बाणान् समीक्षस्व यैस्त्वं मां सूदयिष्यसि । (१७।१)
anyān bāṇān samīkṣasva yaistvaṃ māṃ sūdayiṣyasi |
तच्छ्रुत्वा स विचिन्त्याथ ततो वचनम् अब्रवीत् ॥ (१७।२)
tacchrutvā sa vicintyātha tato vacanam abravīt ||
श्रुत्वा वै विविधाञ् शब्दांस्तान् एव प्रतिगृध्यति । (१८।२)
śrutvā vai vividhāñ śabdāṃstān eva pratigṛdhyati |
तस्माच्छ्रोत्रं प्रति शरान् प्रतिमोक्ष्याम्यहं शितान् ॥ (१८।३)
tasmācchrotraṃ prati śarān pratimokṣyāmyahaṃ śitān ||
तवैव मर्म भेत्स्यन्ति ततो हास्यसि जीवितम् ॥ (१९।३)
tavaiva marma bhetsyanti tato hāsyasi jīvitam ||
अन्यान् बाणान् समीक्षस्व यैस्त्वं मां सूदयिष्यसि । (२०।१)
anyān bāṇān samīkṣasva yaistvaṃ māṃ sūdayiṣyasi |
तच्छ्रुत्वा स विचिन्त्याथ ततो वचनम् अब्रवीत् ॥ (२०।२)
tacchrutvā sa vicintyātha tato vacanam abravīt ||
दृष्ट्वा वै विविधान् भावांस्तान् एव प्रतिगृध्यति । (२१।२)
dṛṣṭvā vai vividhān bhāvāṃstān eva pratigṛdhyati |
तस्माच्चक्षुः प्रति शरान् प्रतिमोक्ष्याम्यहं शितान् ॥ (२१।३)
tasmāccakṣuḥ prati śarān pratimokṣyāmyahaṃ śitān ||
तवैव मर्म भेत्स्यन्ति भिन्नमर्मा मरिष्यसि ॥ (२२।३)
tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi ||
अन्यान् बाणान् समीक्षस्व यैस्त्वं मां सूदयिष्यसि । (२३।१)
anyān bāṇān samīkṣasva yaistvaṃ māṃ sūdayiṣyasi |
तच्छ्रुत्वा स विचिन्त्याथ ततो वचनम् अब्रवीत् ॥ (२३।२)
tacchrutvā sa vicintyātha tato vacanam abravīt ||
इयं निष्ठा बहुविधा प्रज्ञया त्वध्यवस्यति । (२४।२)
iyaṃ niṣṭhā bahuvidhā prajñayā tvadhyavasyati |
तस्माद् बुद्धिं प्रति शरान् प्रतिमोक्ष्याम्यहं शितान् ॥ (२४।३)
tasmād buddhiṃ prati śarān pratimokṣyāmyahaṃ śitān ||
तवैव मर्म भेत्स्यन्ति भिन्नमर्मा मरिष्यसि ॥ (२५।३)
tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi ||
ततो ऽलर्कस्तपो घोरम् आस्थायाथ सुदुष्करम् । (२६।२)
tato 'larkastapo ghoram āsthāyātha suduṣkaram |
नाध्यगच्छत् परं शक्त्या बाणम् एतेषु सप्तसु । (२६।३)
nādhyagacchat paraṃ śaktyā bāṇam eteṣu saptasu |
स विचिन्त्य चिरं कालम् अलर्को द्विजसत्तम । (२७।१)
sa vicintya ciraṃ kālam alarko dvijasattama |
नाध्यगच्छत् परं श्रेयो योगान्मतिमतां वरः ॥ (२७।२)
nādhyagacchat paraṃ śreyo yogānmatimatāṃ varaḥ ||
स एकाग्रं मनः कृत्वा निश्चलो योगम् आस्थितः । (२८।१)
sa ekāgraṃ manaḥ kṛtvā niścalo yogam āsthitaḥ |
योगेनात्मानम् आविश्य संसिद्धिं परमां ययौ ॥ (२८।३)
yogenātmānam āviśya saṃsiddhiṃ paramāṃ yayau ||
विस्मितश्चापि राजर्षिर् इमां गाथां जगाद ह । (२९।१)
vismitaścāpi rājarṣir imāṃ gāthāṃ jagāda ha |
अहो कष्टं यद् अस्माभिः पूर्वं राज्यम् अनुष्ठितम् । (२९।२)
aho kaṣṭaṃ yad asmābhiḥ pūrvaṃ rājyam anuṣṭhitam |
इति पश्चान्मया ज्ञातं योगान्नास्ति परं सुखम् ॥ (२९।३)
iti paścānmayā jñātaṃ yogānnāsti paraṃ sukham ||
इति त्वम् अपि जानीहि राम मा क्षत्रियाञ् जहि । (३०।१)
iti tvam api jānīhi rāma mā kṣatriyāñ jahi |
तपो घोरम् उपातिष्ठ ततः श्रेयो ऽभिपत्स्यसे ॥ (३०।२)
tapo ghoram upātiṣṭha tataḥ śreyo 'bhipatsyase ||
इत्युक्तः स तपो घोरं जामदग्न्यः पितामहैः । (३१।२)
ityuktaḥ sa tapo ghoraṃ jāmadagnyaḥ pitāmahaiḥ |
आस्थितः सुमहाभागो ययौ सिद्धिं च दुर्गमाम् ॥ (३१।३)
āsthitaḥ sumahābhāgo yayau siddhiṃ ca durgamām ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.