युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

हीने परमके धर्मे सर्वलोकातिलङ्घिनि । (१।२)

अधर्मे धर्मतां नीते धर्मे चाधर्मतां गते ॥ (१।३)

मर्यादासु प्रभिन्नासु क्षुभिते धर्मनिश्चये । (२।१)

राजभिः पीडिते लोके चोरैर् वापि विशां पते ॥ (२।२)

सर्वाश्रमेषु मूढेषु कर्मसूपहतेषु च । (३।१)

कामान्मोहाच्च लोभाच्च भयं पश्यत्सु भारत ॥ (३।२)

अविश्वस्तेषु सर्वेषु नित्यभीतेषु पार्थिव । (४।१)

निकृत्या हन्यमानेषु वञ्चयत्सु परस्परम् ॥ (४।२)

संप्रदीप्तेषु देशेषु ब्राह्मण्ये चाभिपीडिते । (५।१)

अवर्षति च पर्जन्ये मिथो भेदे समुत्थिते ॥ (५।२)

सर्वस्मिन् दस्युसाद्भूते पृथिव्याम् उपजीवने । (६।१)

केन स्विद् ब्राह्मणो जीवेज्जघन्ये काल आगते ॥ (६।२)

अतित्यक्षुः पुत्रपौत्रान् अनुक्रोशान्नराधिप । (७।१)

कथम् आपत्सु वर्तेत तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ (७।२)

कथं च राजा वर्तेत लोके कलुषतां गते । (८।१)

कथम् अर्थाच्च धर्माच्च न हीयेत परंतप ॥ (८।२)

भीष्म उवाच । (९।१)

राजमूला महाराज योगक्षेमसुवृष्टयः । (९।२)

प्रजासु व्याधयश्चैव मरणं च भयानि च ॥ (९।३)

कृतं त्रेता द्वापरश्च कलिश्च भरतर्षभ । (१०।१)

राजमूलानि सर्वाणि मम नास्त्यत्र संशयः ॥ (१०।२)

तस्मिंस्त्वभ्यागते काले प्रजानां दोषकारके । (११।१)

विज्ञानबलम् आस्थाय जीवितव्यं तदा भवेत् ॥ (११।२)

अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् । (१२।१)

विश्वामित्रस्य संवादं चण्डालस्य च पक्कणे ॥ (१२।२)

त्रेताद्वापरयोः संधौ पुरा दैवविधिक्रमात् । (१३।१)

अनावृष्टिर् अभूद् घोरा राजन् द्वादशवार्षिकी ॥ (१३।२)

प्रजानाम् अभिवृद्धानां युगान्ते पर्युपस्थिते । (१४।१)

त्रेतानिर्मोक्षसमये द्वापरप्रतिपादने ॥ (१४।२)

न ववर्ष सहस्राक्षः प्रतिलोमो ऽभवद् गुरुः । (१५।१)

जगाम दक्षिणं मार्गं सोमो व्यावृत्तलक्षणः ॥ (१५।२)

नावश्यायो ऽपि रात्र्यन्ते कुत एवाभ्रराजयः । (१६।१)

नद्यः संक्षिप्ततोयौघाः क्वचिद् अन्तर्गताभवन् ॥ (१६।२)

सरांसि सरितश्चैव कूपाः प्रस्रवणानि च । (१७।१)

हतत्विट्कान्य् अलक्ष्यन्त निसर्गाद् दैवकारितात् ॥ (१७।२)

उपशुष्कजलस्थाया विनिवृत्तसभाप्रपा । (१८।१)

निवृत्तयज्ञस्वाध्याया निर्वषट्कारमङ्गला ॥ (१८।२)

उत्सन्नकृषिगोरक्ष्या निवृत्तविपणापणा । (१९।१)

निवृत्तपूगसमया संप्रनष्टमहोत्सवा ॥ (१९।२)

अस्थिकङ्कालसंकीर्णा हाहाभूतजनाकुला । (२०।१)

शून्यभूयिष्ठनगरा दग्धग्रामनिवेशना ॥ (२०।२)

क्वचिच्चोरैः क्वचिच्छस्त्रैः क्वचिद् राजभिर् आतुरैः । (२१।१)

परस्परभयाच्चैव शून्यभूयिष्ठनिर्जना ॥ (२१।२)

गतदैवतसंकल्पा वृद्धबालविनाकृता । (२२।१)

गोऽजाविमहिषैर् हीना परस्परहराहरा ॥ (२२।२)

हतविप्रा हतारक्षा प्रनष्टौषधिसंचया । (२३।१)

श्यावभूतनरप्राया बभूव वसुधा तदा ॥ (२३।२)

तस्मिन् प्रतिभये काले क्षीणे धर्मे युधिष्ठिर । (२४।१)

बभ्रमुः क्षुधिता मर्त्याः खादन्तः स्म परस्परम् ॥ (२४।२)

ऋषयो नियमांस्त्यक्त्वा परित्यक्ताग्निदैवताः । (२५।१)

आश्रमान् सम्परित्यज्य पर्यधावन्न् इतस्ततः ॥ (२५।२)

विश्वामित्रो ऽथ भगवान्महर्षिर् अनिकेतनः । (२६।१)

क्षुधा परिगतो धीमान् समन्तात् पर्यधावत ॥ (२६।२)

स कदाचित् परिपतञ् श्वपचानां निवेशनम् । (२७।१)

हिंस्राणां प्राणिहन्तॄणाम् आससाद वने क्वचित् ॥ (२७।२)

विभिन्नकलशाकीर्णं श्वचर्माच्छादनायुतम् । (२८।१)

वराहखरभग्नास्थिकपालघटसंकुलम् ॥ (२८।२)

मृतचेलपरिस्तीर्णं निर्माल्यकृतभूषणम् । (२९।१)

सर्पनिर्मोकमालाभिः कृतचिह्नकुटीमठम् ॥ (२९।२)

उलूकपक्षध्वजिभिर् देवतायतनैर् वृतम् । (३०।१)

लोहघण्टापरिष्कारं श्वयूथपरिवारितम् ॥ (३०।२)

तत् प्रविश्य क्षुधाविष्टो गाधेः पुत्रो महान् ऋषिः । (३१।१)

आहारान्वेषणे युक्तः परं यत्नं समास्थितः ॥ (३१।२)

न च क्वचिद् अविन्दत् स भिक्षमाणो ऽपि कौशिकः । (३२।१)

मांसम् अन्नं मूलफलम् अन्यद् वा तत्र किंचन ॥ (३२।२)

अहो कृच्छ्रं मया प्राप्तम् इति निश्चित्य कौशिकः । (३३।१)

पपात भूमौ दौर्बल्यात् तस्मिंश्चण्डालपक्कणे ॥ (३३।२)

चिन्तयामास स मुनिः किं नु मे सुकृतं भवेत् । (३४।१)

कथं वृथा न मृत्युः स्याद् इति पार्थिवसत्तम ॥ (३४।२)

स ददर्श श्वमांसस्य कुतन्तीं विततां मुनिः । (३५।१)

चण्डालस्य गृहे राजन् सद्यः शस्त्रहतस्य च ॥ (३५।२)

स चिन्तयामास तदा स्तेयं कार्यम् इतो मया । (३६।१)

न हीदानीम् उपायो ऽन्यो विद्यते प्राणधारणे ॥ (३६।२)

आपत्सु विहितं स्तेयं विशिष्टसमहीनतः । (३७।१)

परं परं भवेत् पूर्वम् अस्तेयम् इति निश्चयः ॥ (३७।२)

हीनाद् आदेयम् आदौ स्यात् समानात् तदनन्तरम् । (३८।१)

असंभवाद् आददीत विशिष्टाद् अपि धार्मिकात् ॥ (३८।२)

सो ऽहम् अन्तावसानानां हरमाणः परिग्रहात् । (३९।१)

न स्तेयदोषं पश्यामि हरिष्याम्येतद् आमिषम् ॥ (३९।२)

एतां बुद्धिं समास्थाय विश्वामित्रो महामुनिः । (४०।१)

तस्मिन् देशे प्रसुष्वाप पतितो यत्र भारत ॥ (४०।२)

स विगाढां निशां दृष्ट्वा सुप्ते चण्डालपक्कणे । (४१।१)

शनैर् उत्थाय भगवान् प्रविवेश कुटीमठम् ॥ (४१।२)

स सुप्त एव चण्डालः श्लेष्मापिहितलोचनः । (४२।१)

परिभिन्नस्वरो रूक्ष उवाचाप्रियदर्शनः ॥ (४२।२)

कः कुतन्तीं घट्टयति सुप्ते चण्डालपक्कणे । (४३।१)

जागर्मि नावसुप्तो ऽस्मि हतो ऽसीति च दारुणः ॥ (४३।२)

विश्वामित्रो ऽहम् इत्येव सहसा तम् उवाच सः । (४४।१)

सहसाभ्यागतभयः सोद्वेगस्तेन कर्मणा ॥ (४४।२)

चण्डालस्तद् वचः श्रुत्वा महर्षेर् भावितात्मनः । (४५।१)

शयनाद् उपसंभ्रान्त इयेषोत्पतितुं ततः ॥ (४५।२)

स विसृज्याश्रु नेत्राभ्यां बहुमानात् कृताञ्जलिः । (४६।१)

उवाच कौशिकं रात्रौ ब्रह्मन् किं ते चिकीर्षितम् ॥ (४६।२)

विश्वामित्रस्तु मातङ्गम् उवाच परिसान्त्वयन् । (४७।१)

क्षुधितो ऽहं गतप्राणो हरिष्यामि श्वजाघनीम् ॥ (४७।२)

अवसीदन्ति मे प्राणाः स्मृतिर् मे नश्यति क्षुधा । (४८।१)

स्वधर्मं बुध्यमानो ऽपि हरिष्यामि श्वजाघनीम् ॥ (४८।२)

अटन् भैक्षं न विन्दामि यदा युष्माकम् आलये । (४९।१)

तदा बुद्धिः कृता पापे हरिष्यामि श्वजाघनीम् ॥ (४९।२)

तृषितः कलुषं पाता नास्ति ह्रीर् अशनार्थिनः । (५०।१)

क्षुद् धर्मं दूषयत्यत्र हरिष्यामि श्वजाघनीम् ॥ (५०।२)

अग्निर् मुखं पुरोधाश्च देवानां शुचिपाद् विभुः । (५१।१)

यथा स सर्वभुग् ब्रह्मा तथा मां विद्धि धर्मतः ॥ (५१।२)

तम् उवाच स चण्डालो महर्षे शृणु मे वचः । (५२।१)

श्रुत्वा तथा समातिष्ठ यथा धर्मान्न हीयसे ॥ (५२।२)

मृगाणाम् अधमं श्वानं प्रवदन्ति मनीषिणः । (५३।१)

तस्याप्यधम उद्देशः शरीरस्योरुजाघनी ॥ (५३।२)

नेदं सम्यग् व्यवसितं महर्षे कर्म वैकृतम् । (५४।१)

चण्डालस्वस्य हरणम् अभक्ष्यस्य विशेषतः ॥ (५४।२)

साध्वन्यम् अनुपश्य त्वम् उपायं प्राणधारणे । (५५।१)

न मांसलोभात् तपसो नाशस्ते स्यान्महामुने ॥ (५५।२)

जानतो ऽविहितो मार्गो न कार्यो धर्मसंकरः । (५६।१)

मा स्म धर्मं परित्याक्षीस्त्वं हि धर्मविद् उत्तमः ॥ (५६।२)

विश्वामित्रस्ततो राजन्न् इत्युक्तो भरतर्षभ । (५७।१)

क्षुधार्तः प्रत्युवाचेदं पुनर् एव महामुनिः ॥ (५७।२)

निराहारस्य सुमहान्मम कालो ऽभिधावतः । (५८।१)

न विद्यते ऽभ्युपायश्च कश्चिन्मे प्राणधारणे ॥ (५८।२)

येन तेन विशेषेण कर्मणा येन केनचित् । (५९।१)

अभ्युज्जीवेत् सीदमानः समर्थो धर्मम् आचरेत् ॥ (५९।२)

ऐन्द्रो धर्मः क्षत्रियाणां ब्राह्मणानाम् अथाग्निकः । (६०।१)

ब्रह्मवह्निर् मम बलं भक्ष्यामि समयं क्षुधा ॥ (६०।२)

यथा यथा वै जीवेद्धि तत् कर्तव्यम् अपीडया । (६१।१)

जीवितं मरणाच्छ्रेयो जीवन् धर्मम् अवाप्नुयात् ॥ (६१।२)

सो ऽहं जीवितम् आकाङ्क्षन्न् अभक्षस्यापि भक्षणम् । (६२।१)

व्यवस्ये बुद्धिपूर्वं वै तद् भवान् अनुमन्यताम् ॥ (६२।२)

जीवन् धर्मं चरिष्यामि प्रणोत्स्याम्यशुभानि च । (६३।१)

तपोभिर् विद्यया चैव ज्योतींषीव महत् तमः ॥ (६३।२)

श्वपच उवाच । (६४।१)

नैतत् खादन् प्राप्स्यसे प्राणम् अन्यं नायुर् दीर्घं नामृतस्येव तृप्तिम् । (६४।२)

भिक्षाम् अन्यां भिक्ष मा ते मनो ऽस्तु श्वभक्षणे श्वा ह्यभक्षो द्विजानाम् ॥ (६४।३)

विश्वामित्र उवाच । (६५।१)

न दुर्भिक्षे सुलभं मांसम् अन्यच्छ्वपाक नान्नं न च मे ऽस्ति वित्तम् । (६५।२)

क्षुधार्तश्चाहम् अगतिर् निराशः श्वमांसे चास्मिन् षड्रसान् साधु मन्ये ॥ (६५।३)

श्वपच उवाच । (६६।१)

पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या ब्रह्मक्षत्रस्य वै द्विज । (६६।२)

यदि शास्त्रं प्रमाणं ते माभक्ष्ये मानसं कृथाः ॥ (६६।३)

विश्वामित्र उवाच । (६७।१)

अगस्त्येनासुरो जग्धो वातापिः क्षुधितेन वै । (६७।२)

अहम् आपद्गतः क्षुब्धो भक्षयिष्ये श्वजाघनीम् ॥ (६७।३)

श्वपच उवाच । (६८।१)

भिक्षाम् अन्याम् आहरेति न चैतत् कर्तुम् अर्हसि । (६८।२)

न नूनं कार्यम् एतद् वै हर कामं श्वजाघनीम् ॥ (६८।३)

विश्वामित्र उवाच । (६९।१)

शिष्टा वै कारणं धर्मे तद्वृत्तम् अनुवर्तये । (६९।२)

परां मेध्याशनाद् एतां भक्ष्यां मन्ये श्वजाघनीम् ॥ (६९।३)

श्वपच उवाच । (७०।१)

असता यत् समाचीर्णं न स धर्मः सनातनः । (७०।२)

नावृत्तम् अनुकार्यं वै मा छलेनानृतं कृथाः ॥ (७०।३)

विश्वामित्र उवाच । (७१।१)

न पातकं नावमतम् ऋषिः सन् कर्तुम् अर्हसि । (७१।२)

समौ च श्वमृगौ मन्ये तस्माद् भक्ष्या श्वजाघनी ॥ (७१।३)

श्वपच उवाच । (७२।१)

यद् ब्राह्मणार्थे कृतम् अर्थितेन तेनर्षिणा तच्च भक्ष्याधिकारम् । (७२।२)

स वै धर्मो यत्र न पापम् अस्ति सर्वैर् उपायैर् हि स रक्षितव्यः ॥ (७२।३)

विश्वामित्र उवाच । (७३।१)

मित्रं च मे ब्राह्मणश्चायम् आत्मा प्रियश्च मे पूज्यतमश्च लोके । (७३।२)

तं भर्तुकामो ऽहम् इमां हरिष्ये नृशंसानाम् ईदृशानां न बिभ्ये ॥ (७३।३)

श्वपच उवाच । (७४।१)

कामं नरा जीवितं संत्यजन्ति न चाभक्ष्यैः प्रतिकुर्वन्ति तत्र । (७४।२)

सर्वान् कामान् प्राप्नुवन्तीह विद्वन् प्रियस्व कामं सहितः क्षुधा वै ॥ (७४।३)

विश्वामित्र उवाच । (७५।१)

स्थाने तावत् संशयः प्रेत्यभावे निःसंशयं कर्मणां वा विनाशः । (७५।२)

अहं पुनर् वर्त इत्याशयात्मा मूलं रक्षन् भक्षयिष्याम्यभक्ष्यम् ॥ (७५।३)

बुद्ध्यात्मके व्यस्तम् अस्तीति तुष्टो मोहाद् एकत्वं यथा चर्म चक्षुः । (७६।१)

यद्यप्येनः संशयाद् आचरामि नाहं भविष्यामि यथा त्वम् एव ॥ (७६।२)

श्वपच उवाच । (७७।१)

पतनीयम् इदं दुःखम् इति मे वर्तते मतिः । (७७।२)

दुष्कृती ब्राह्मणं सन्तं यस्त्वाम् अहम् उपालभे ॥ (७७।३)

विश्वामित्र उवाच । (७८।१)

पिबन्त्येवोदकं गावो मण्डूकेषु रुवत्स्वपि । (७८।२)

न ते ऽधिकारो धर्मे ऽस्ति मा भूर् आत्मप्रशंसकः ॥ (७८।३)

श्वपच उवाच । (७९।१)

सुहृद् भूत्वानुशास्मि त्वा कृपा हि त्वयि मे द्विज । (७९।२)

तद् एवं श्रेय आधत्स्व मा लोभाच्छ्वानम् आदिथाः ॥ (७९।३)

विश्वामित्र उवाच । (८०।१)

सुहृन्मे त्वं सुखेप्सुश्चेद् आपदो मां समुद्धर । (८०।२)

जाने ऽहं धर्मतो ऽऽत्मानं श्वानीम् उत्सृज जाघनीम् ॥ (८०।३)

श्वपच उवाच । (८१।१)

नैवोत्सहे भवते दातुम् एतां नोपेक्षितुं ह्रियमाणं स्वम् अन्नम् । (८१।२)

उभौ स्यावः स्वमलेनावलिप्तौ दाताहं च त्वं च विप्र प्रतीच्छन् ॥ (८१।३)

विश्वामित्र उवाच । (८२।१)

अद्याहम् एतद् वृजिनं कर्म कृत्वा जीवंश्चरिष्यामि महापवित्रम् । (८२।२)

प्रपूतात्मा धर्मम् एवाभिपत्स्ये यद् एतयोर् गुरु तद् वै ब्रवीहि ॥ (८२।३)

श्वपच उवाच । (८३।१)

आत्मैव साक्षी किल लोककृत्ये त्वम् एव जानासि यद् अत्र दुष्टम् । (८३।२)

यो ह्याद्रियेद् भक्ष्यम् इति श्वमांसं मन्ये न तस्यास्ति विवर्जनीयम् ॥ (८३।३)

विश्वामित्र उवाच । (८४।१)

उपादाने खादने वास्य दोषः कार्यो न्यायैर् नित्यम् अत्रापवादः । (८४।२)

यस्मिन्न हिंसा नानृते वाक्यलेशो भक्ष्यक्रिया तत्र न तद् गरीयः ॥ (८४।३)

श्वपच उवाच । (८५।१)

यद्येष हेतुस्तव खादनस्य न ते वेदः कारणं नान्यधर्मः । (८५।२)

तस्माद् अभक्ष्ये भक्षणाद् वा द्विजेन्द्र दोषं न पश्यामि यथेदम् आत्थ ॥ (८५।३)

विश्वामित्र उवाच । (८६।१)

न पातकं भक्षणम् अस्य दृष्टं सुरां पीत्वा पततीतीह शब्दः । (८६।२)

अन्योन्यकर्माणि तथा तथैव न लेशमात्रेण कृत्यं हिनस्ति ॥ (८६।३)

श्वपच उवाच । (८७।१)

अस्थानतो हीनतः कुत्सिताद् वा तं विद्वांसं बाधते साधुवृत्तम् । (८७।२)

स्थानं पुनर् यो लभते निषङ्गात् तेनापि दण्डः सहितव्य एव ॥ (८७।३)

भीष्म उवाच । (८८।१)

एवम् उक्त्वा निववृते मातङ्गः कौशिकं तदा । (८८।२)

विश्वामित्रो जहारैव कृतबुद्धिः श्वजाघनीम् ॥ (८८।३)

ततो जग्राह पञ्चाङ्गीं जीवितार्थी महामुनिः । (८९।१)

सदारस्ताम् उपाकृत्य वने यातो महामुनिः ॥ (८९।२)

एतस्मिन् एव काले तु प्रववर्षाथ वासवः । (९०।१)

संजीवयन् प्रजाः सर्वा जनयामास चौषधीः ॥ (९०।२)

विश्वामित्रो ऽपि भगवांस्तपसा दग्धकिल्बिषः । (९१।१)

कालेन महता सिद्धिम् अवाप परमाद्भुताम् ॥ (९१।२)

एवं विद्वान् अदीनात्मा व्यसनस्थो जिजीविषुः । (९२।१)

सर्वोपायैर् उपायज्ञो दीनम् आत्मानम् उद्धरेत् ॥ (९२।२)

एतां बुद्धिं समास्थाय जीवितव्यं सदा भवेत् । (९३।१)

जीवन् पुण्यम् अवाप्नोति नरो भद्राणि पश्यति ॥ (९३।२)

तस्मात् कौन्तेय विदुषा धर्माधर्मविनिश्चये । (९४।१)

बुद्धिम् आस्थाय लोके ऽस्मिन् वर्तितव्यं यतात्मना ॥ (९४।२)