युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

सर्वेषाम् एव वर्णानां म्लेच्छानां च पितामह । (१।२)

उपवासे मतिर् इयं कारणं च न विद्महे ॥ (१।३)

ब्रह्मक्षत्रेण नियमाश्चर्तव्या इति नः श्रुतम् । (२।१)

उपवासे कथं तेषां कृत्यम् अस्ति पितामह ॥ (२।२)

नियमं चोपवासानां सर्वेषां ब्रूहि पार्थिव । (३।१)

अवाप्नोति गतिं कां च उपवासपरायणः ॥ (३।२)

उपवासः परं पुण्यम् उपवासः परायणम् । (४।१)

उपोष्येह नरश्रेष्ठ किं फलं प्रतिपद्यते ॥ (४।२)

अधर्मान्मुच्यते केन धर्मम् आप्नोति वै कथम् । (५।१)

स्वर्गं पुण्यं च लभते कथं भरतसत्तम ॥ (५।२)

उपोष्य चापि किं तेन प्रदेयं स्यान्नराधिप । (६।१)

धर्मेण च सुखान् अर्थांल्लभेद् येन ब्रवीहि तम् ॥ (६।२)

वैशंपायन उवाच । (७।१)

एवं ब्रुवाणं कौन्तेयं धर्मज्ञं धर्मतत्त्ववित् । (७।२)

धर्मपुत्रम् इदं वाक्यं भीष्मः शांतनवो ऽब्रवीत् ॥ (७।३)

इदं खलु महाराज श्रुतम् आसीत् पुरातनम् । (८।१)

उपवासविधौ श्रेष्ठा ये गुणा भरतर्षभ ॥ (८।२)

प्राजापत्यं ह्यङ्गिरसं पृष्टवान् अस्मि भारत । (९।१)

यथा मां त्वं तथैवाहं पृष्टवांस्तं तपोधनम् ॥ (९।२)

प्रश्नम् एतं मया पृष्टो भगवान् अग्निसंभवः । (१०।१)

उपवासविधिं पुण्यम् आचष्ट भरतर्षभ ॥ (१०।२)

अङ्गिरा उवाच । (११।१)

ब्रह्मक्षत्रे त्रिरात्रं तु विहितं कुरुनन्दन । (११।२)

द्विस्त्रिरात्रम् अथैवात्र निर्दिष्टं पुरुषर्षभ ॥ (११।३)

वैश्यशूद्रौ तु यौ मोहाद् उपवासं प्रकुर्वते । (१२।१)

त्रिरात्रं द्विस्त्रिरात्रं वा तयोः पुष्टिर् न विद्यते ॥ (१२।२)

चतुर्थभक्तक्षपणं वैश्यशूद्रे विधीयते । (१३।१)

त्रिरात्रं न तु धर्मज्ञैर् विहितं ब्रह्मवादिभिः ॥ (१३।२)

पञ्चम्यां चैव षष्ठ्यां च पौर्णमास्यां च भारत । (१४।१)

क्षमावान् रूपसम्पन्नः श्रुतवांश्चैव जायते ॥ (१४।२)

नानपत्यो भवेत् प्राज्ञो दरिद्रो वा कदाचन । (१५।१)

यजिष्णुः पञ्चमीं षष्ठीं क्षपेद् यो भोजयेद् द्विजान् ॥ (१५।२)

अष्टमीम् अथ कौन्तेय शुक्लपक्षे चतुर्दशीम् । (१६।१)

उपोष्य व्याधिरहितो वीर्यवान् अभिजायते ॥ (१६।२)

मार्गशीर्षं तु यो मासम् एकभक्तेन संक्षिपेत् । (१७।१)

भोजयेच्च द्विजान् भक्त्या स मुच्येद् व्याधिकिल्बिषैः ॥ (१७।२)

सर्वकल्याणसम्पूर्णः सर्वौषधिसमन्वितः । (१८।१)

कृषिभागी बहुधनो बहुपुत्रश्च जायते ॥ (१८।२)

पौषमासं तु कौन्तेय भक्तेनैकेन यः क्षपेत् । (१९।१)

सुभगो दर्शनीयश्च यशोभागी च जायते ॥ (१९।२)

पितृभक्तो माघमासम् एकभक्तेन यः क्षपेत् । (२०।१)

श्रीमत्कुले ज्ञातिमध्ये स महत्त्वं प्रपद्यते ॥ (२०।२)

भगदैवं तु यो मासम् एकभक्तेन यः क्षपेत् । (२१।१)

स्त्रीषु वल्लभतां याति वश्याश्चास्य भवन्ति ताः ॥ (२१।२)

चैत्रं तु नियतो मासम् एकभक्तेन यः क्षपेत् । (२२।१)

सुवर्णमणिमुक्ताढ्ये कुले महति जायते ॥ (२२।२)

निस्तरेद् एकभक्तेन वैशाखं यो जितेन्द्रियः । (२३।१)

नरो वा यदि वा नारी ज्ञातीनां श्रेष्ठतां व्रजेत् ॥ (२३।२)

ज्येष्ठामूलं तु यो मासम् एकभक्तेन संक्षपेत् । (२४।१)

ऐश्वर्यम् अतुलं श्रेष्ठं पुमान् स्त्री वाभिजायते ॥ (२४।२)

आषाढम् एकभक्तेन स्थित्वा मासम् अतन्द्रितः । (२५।१)

बहुधान्यो बहुधनो बहुपुत्रश्च जायते ॥ (२५।२)

श्रावणं नियतो मासम् एकभक्तेन यः क्षपेत् । (२६।१)

यत्र तत्राभिषेकेण युज्यते ज्ञातिवर्धनः ॥ (२६।२)

प्रौष्ठपदं तु यो मासम् एकाहारो भवेन्नरः । (२७।१)

धनाढ्यं स्फीतम् अचलम् ऐश्वर्यं प्रतिपद्यते ॥ (२७।२)

तथैवाश्वयुजं मासम् एकभक्तेन यः क्षपेत् । (२८।१)

प्रजावान् वाहनाढ्यश्च बहुपुत्रश्च जायते ॥ (२८।२)

कार्त्तिकं तु नरो मासं यः कुर्याद् एकभोजनम् । (२९।१)

शूरश्च बहुभार्यश्च कीर्तिमांश्चैव जायते ॥ (२९।२)

इति मासा नरव्याघ्र क्षपतां परिकीर्तिताः । (३०।१)

तिथीनां नियमा ये तु शृणु तान् अपि पार्थिव ॥ (३०।२)

पक्षे पक्षे गते यस्तु भक्तम् अश्नाति भारत । (३१।१)

गवाढ्यो बहुपुत्रश्च दीर्घायुश्च स जायते ॥ (३१।२)

मासि मासि त्रिरात्राणि कृत्वा वर्षाणि द्वादश । (३२।१)

गणाधिपत्यं प्राप्नोति निःसपत्नम् अनाविलम् ॥ (३२।२)

एते तु नियमाः सर्वे कर्तव्याः शरदो दश । (३३।१)

द्वे चान्ये भरतश्रेष्ठ प्रवृत्तिम् अनुवर्तता ॥ (३३।२)

यस्तु प्रातस्तथा सायं भुञ्जानो नान्तरा पिबेत् । (३४।१)

अहिंसानिरतो नित्यं जुह्वानो जातवेदसम् ॥ (३४।२)

षड्भिः स वर्षैर् नृपते सिध्यते नात्र संशयः । (३५।१)

अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ (३५।२)

अधिवासे सो ऽप्सरसां नृत्यगीतविनादिते । (३६।१)

तप्तकाञ्चनवर्णाभं विमानम् अधिरोहति ॥ (३६।२)

पूर्णं वर्षसहस्रं तु ब्रह्मलोके महीयते । (३७।१)

तत्क्षयाद् इह चागम्य माहात्म्यं प्रतिपद्यते ॥ (३७।२)

यस्तु संवत्सरं पूर्णम् एकाहारो भवेन्नरः । (३८।१)

अतिरात्रस्य यज्ञस्य स फलं समुपाश्नुते ॥ (३८।२)

दशवर्षसहस्राणि स्वर्गे च स महीयते । (३९।१)

तत्क्षयाद् इह चागम्य माहात्म्यं प्रतिपद्यते ॥ (३९।२)

यस्तु संवत्सरं पूर्णं चतुर्थं भक्तम् अश्नुते । (४०।१)

अहिंसानिरतो नित्यं सत्यवाङ्नियतेन्द्रियः ॥ (४०।२)

वाजपेयस्य यज्ञस्य फलं वै समुपाश्नुते । (४१।१)

त्रिंशद्वर्षसहस्राणि स्वर्गे च स महीयते ॥ (४१।२)

षष्ठे काले तु कौन्तेय नरः संवत्सरं क्षपेत् । (४२।१)

अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ (४२।२)

चक्रवाकप्रयुक्तेन विमानेन स गच्छति । (४३।१)

चत्वारिंशत्सहस्राणि वर्षाणां दिवि मोदते ॥ (४३।२)

अष्टमेन तु भक्तेन जीवन् संवत्सरं नृप । (४४।१)

गवामयस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ (४४।२)

हंससारसयुक्तेन विमानेन स गच्छति । (४५।१)

पञ्चाशतं सहस्राणि वर्षाणां दिवि मोदते ॥ (४५।२)

पक्षे पक्षे गते राजन् यो ऽश्नीयाद् वर्षम् एव तु । (४६।१)

षण्मासानशनं तस्य भगवान् अङ्गिराब्रवीत् । (४६।२)

षष्टिं वर्षसहस्राणि दिवम् आवसते च सः ॥ (४६।३)

वीणानां वल्लकीनां च वेणूनां च विशां पते । (४७।१)

सुघोषैर् मधुरैः शब्दैः सुप्तः स प्रतिबोध्यते ॥ (४७।२)

संवत्सरम् इहैकं तु मासि मासि पिबेत् पयः । (४८।१)

फलं विश्वजितस्तात प्राप्नोति स नरो नृप ॥ (४८।२)

सिंहव्याघ्रप्रयुक्तेन विमानेन स गच्छति । (४९।१)

सप्ततिं च सहस्राणि वर्षाणां दिवि मोदते ॥ (४९।२)

मासाद् ऊर्ध्वं नरव्याघ्र नोपवासो विधीयते । (५०।१)

विधिं त्वनशनस्याहुः पार्थ धर्मविदो जनाः ॥ (५०।२)

अनार्तो व्याधिरहितो गच्छेद् अनशनं तु यः । (५१।१)

पदे पदे यज्ञफलं स प्राप्नोति न संशयः ॥ (५१।२)

दिवं हंसप्रयुक्तेन विमानेन स गच्छति । (५२।१)

शतं चाप्सरसः कन्या रमयन्त्यपि तं नरम् ॥ (५२।२)

आर्तो वा व्याधितो वापि गच्छेद् अनशनं तु यः । (५३।१)

शतं वर्षसहस्राणां मोदते दिवि स प्रभो । (५३।२)

काञ्चीनूपुरशब्देन सुप्तश्चैव प्रबोध्यते ॥ (५३।३)

सहस्रहंससंयुक्ते विमाने सोमवर्चसि । (५४।१)

स गत्वा स्त्रीशताकीर्णे रमते भरतर्षभ ॥ (५४।२)

क्षीणस्याप्यायनं दृष्टं क्षतस्य क्षतरोहणम् । (५५।१)

व्याधितस्यौषधग्रामः क्रुद्धस्य च प्रसादनम् ॥ (५५।२)

दुःखितस्यार्थमानाभ्यां द्रव्याणां प्रतिपादनम् । (५६।१)

न चैते स्वर्गकामस्य रोचन्ते सुखमेधसः ॥ (५६।२)

अतः स कामसंयुक्तो विमाने हेमसंनिभे । (५७।१)

रमते स्त्रीशताकीर्णे पुरुषो ऽलंकृतः शुभे ॥ (५७।२)

स्वस्थः सफलसंकल्पः सुखी विगतकल्मषः । (५८।१)

अनश्नन् देहम् उत्सृज्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ (५८।२)

बालसूर्यप्रतीकाशे विमाने हेमवर्चसि । (५९।१)

वैडूर्यमुक्ताखचिते वीणामुरजनादिते ॥ (५९।२)

पताकादीपिकाकीर्णे दिव्यघण्टानिनादिते । (६०।१)

स्त्रीसहस्रानुचरिते स नरः सुखम् एधते ॥ (६०।२)

यावन्ति रोमकूपाणि तस्य गात्रेषु पाण्डव । (६१।१)

तावन्त्येव सहस्राणि वर्षाणां दिवि मोदते ॥ (६१।२)

नास्ति वेदात् परं शास्त्रं नास्ति मातृसमो गुरुः । (६२।१)

न धर्मात् परमो लाभस्तपो नानशनात् परम् ॥ (६२।२)

ब्राह्मणेभ्यः परं नास्ति पावनं दिवि चेह च । (६३।१)

उपवासैस्तथा तुल्यं तपःकर्म न विद्यते ॥ (६३।२)

उपोष्य विधिवद् देवास्त्रिदिवं प्रतिपेदिरे । (६४।१)

ऋषयश्च परां सिद्धिम् उपवासैर् अवाप्नुवन् ॥ (६४।२)

दिव्यं वर्षसहस्रं हि विश्वामित्रेण धीमता । (६५।१)

क्षान्तम् एकेन भक्तेन तेन विप्रत्वम् आगतः ॥ (६५।२)

च्यवनो जमदग्निश्च वसिष्ठो गौतमो भृगुः । (६६।१)

सर्व एव दिवं प्राप्ताः क्षमावन्तो महर्षयः ॥ (६६।२)

इदम् अङ्गिरसा पूर्वं महर्षिभ्यः प्रदर्शितम् । (६७।१)

यः प्रदर्शयते नित्यं न स दुःखम् अवाप्नुते ॥ (६७।२)

इमं तु कौन्तेय यथाक्रमं विधिं प्रवर्तितं ह्यङ्गिरसा महर्षिणा । (६८।१)

पठेत यो वै शृणुयाच्च नित्यदा न विद्यते तस्य नरस्य किल्बिषम् ॥ (६८।२)

विमुच्यते चापि स सर्वसंकरैर् न चास्य दोषैर् अभिभूयते मनः । (६९।१)

वियोनिजानां च विजानते रुतं ध्रुवां च कीर्तिं लभते नरोत्तमः ॥ (६९।२)