वैशंपायन उवाच । (१।१)

तेन विक्रमता तूर्णम् ऊरुवेगसमीरितम् । (१।२)

वनं सवृक्षविटपं व्याघूर्णितम् इवाभवत् । (१।३)

प्रववावनिलो राजञ् शुचिशुक्रागमे यथा । (१।४)

आवर्जितलतावृक्षं मार्गं चक्रे महाबलः ॥ (१।५)

स मृद्नन् पुष्पितांश्चैव फलितांश्च वनस्पतीन् । (२।१)

आरुजन् दारुगुल्मांश्च पथस्तस्य समीपजान् । (२।२)

स रोषित इव क्रुद्धो वने भञ्जन् महाद्रुमान् । (२।३)

त्रिःप्रस्रुतमदः शुष्मी षष्टिवर्षी मतङ्गराट् ॥ (२।४)

तथा वृक्षान् भञ्जमानो जगामामितविक्रमः । (३।१)

तस्य कक्षद्वयोद्भूतपवनध्वनिर् उत्थितः । (३।२)

गुम्भिताशेषदिग्भागः शुश्रुवे ऽतिभयंकरः । (३।३)

तस्य वेगेन पाण्डूनां मूर्च्छेव समजायत ॥ (३।४)

असकृच्चापि संतीर्य दूरपारं भुजप्लवैः । (४।१)

उत्ततार नदीं गङ्गां विहंगासंगवाग्मिनीम् । (४।२)

मातरं च वहन् भ्रातॄन् अश्रमेण समीरजः । (४।३)

पथि प्रच्छन्नम् आसेदुर् धार्तराष्ट्रभयात् तदा ॥ (४।४)

कृच्छ्रेण मातरं त्वेकां सुकुमारीं यशस्विनीम् । (५।१)

अवहत् तत्र पृष्ठेन रोधःसु विषमेषु च ॥ (५।२)

आगमंस्ते वनोद्देशम् अल्पमूलफलोदकम् । (६।१)

क्रूरपक्षिमृगं घोरं सायाह्ने भरतर्षभाः ॥ (६।२)

घोरा समभवत् संध्या दारुणा मृगपक्षिणः । (७।१)

अप्रकाशा दिशः सर्वा वातैर् आसन्न् अनार्तवैः । (७।२)

शीर्णपर्णफलै राजन् बहुगुल्मक्षुपैर् द्रुमैः । (७।३)

भग्नावभुग्नभूयिष्ठैर् नानाद्रुमसमाकुलैः ॥ (७।४)

ते श्रमेण च कौरव्यास्तृष्णया च प्रपीडिताः । (८।१)

नाशक्नुवंस्तदा गन्तुं निद्रया च प्रवृद्धया । (८।२)

अतीव गहनं घोरं दुर्विज्ञेयपथं क्वचित् । (८।३)

न्यविशन्त हि ते सर्वे निरास्वादे महावने । (८।४)

ततस्तृषापरिक्षामा कुन्ती पुत्रान् अथाब्रवीत् । (८।५)

माता सती पाण्डवानां पञ्चानां मध्यतः स्थिता । (८।६)

तृष्णया हि परीतास्मि पुत्रान् भृशम् अथाब्रवीत् । (८।७)

तच्छ्रुत्वा भीमसेनस्य मातृस्नेहात् प्रजल्पितम् । (८।८)

कारुण्येन मनस्तप्तं गमनायोपचक्रमे । (८।९)

रात्र्याम् एव गतास्तूर्णं चतुर्विंशतियोजनम् । (८।१०)

इतः परम् अहं शक्ता न गन्तुं च पदात् पदम् । (८।११)

शयिष्ये वृक्षमूले ऽत्र धार्तराष्ट्रा हरन्तु माम् । (८।१२)

शृणु भीम वचो मह्यं तव बाहुबलात् पुरः । (८।१३)

स्थातुं न शक्ताः कौरव्याः किं बिभेषि वृथा सुत । (८।१४)

अन्ये ऽरयो न मे सन्ति भीमसेनाद् ऋते भुवि । (८।१५)

धार्तराष्ट्राद् वृथा भीरो न मां स्वप्तुम् इहेच्छसि । (८।१६)

भीमपृष्ठस्थिता चेत्थं दूयमानेन चेतसा । (८।१७)

साश्रुध्वनि रुदन्ती सा निद्रावशम् उपागता ॥ (८।१८)

ततो भीमो वनं घोरं प्रविश्य विजनं महत् । (९।१)

न्यग्रोधं विपुलच्छायं रमणीयम् उपाद्रवत् ॥ (९।२)

तत्र निक्षिप्य तान् सर्वान् उवाच भरतर्षभः । (१०।१)

पानीयं मृगयामीह विश्रमध्वम् इति प्रभो ॥ (१०।२)

एते रुवन्ति मधुरं सारसा जलचारिणः । (११।१)

ध्रुवम् अत्र जलस्थायो महान् इति मतिर् मम ॥ (११।२)

अनुज्ञातः स गच्छेति भ्रात्रा ज्येष्ठेन भारत । (१२।१)

जगाम तत्र यत्र स्म रुवन्ति जलचारिणः ॥ (१२।२)

स तत्र पीत्वा पानीयं स्नात्वा च भरतर्षभ । (१३।१)

तेषाम् अर्थे च जग्राह भ्रातॄणां भ्रातृवत्सलः । (१३।२)

पङ्कजानाम् अनेकैश्च पत्रैर् बद्ध्वा जलाशयान् । (१३।३)

उत्तरीयेण पानीयम् आजहार तदा नृप ॥ (१३।४)

गव्यूतिमात्राद् आगत्य त्वरितो मातरं प्रति । (१४।१)

शोकदुःखपरीतात्मा निशश्वासोरगो यथा । (१४।२)

भ्रातॄंश्च मातरं चैव जलं शीतम् अपाययत् । (१४।३)

पीतोदकास्ते सर्वे ऽपि परिश्रमवशात् पुनः । (१४।४)

निद्रापहृतधैर्याश्च सुषुपुर् भृशविह्वलाः । (१४।५)

स सुप्तां मातरं दृष्ट्वा भ्रातॄंश्च वसुधातले । (१४।६)

महारौद्रे वने घोरे वृक्षमूले सुशीतले । (१४।७)

विक्षिप्तकरपादांश्च दीर्घोच्छ्वासमहारवान् । (१४।८)

ऊर्ध्ववक्त्रान् महाकायान् पञ्चेन्द्रान् इव भूतले । (१४।९)

अज्ञातवृक्षनिलयप्रेतराक्षससाध्वसान् । (१४।१०)

भृशं दुःखपरीतात्मा विललाप वृकोदरः । (१४।११)

अतः कष्टतरं किं नु द्रष्टव्यं हि भविष्यति । (१४।१२)

यत् पश्यामि महीसुप्तान् भ्रातॄन् अद्य सुमन्दभाक् ॥ (१४।१३)

शयनेषु परार्ध्येषु ये पुरा वारणावते । (१५।१)

नाधिजग्मुस्तदा निद्रां ते ऽद्य सुप्ता महीतले ॥ (१५।२)

स्वसारं वसुदेवस्य शत्रुसंघावमर्दिनः । (१६।१)

कुन्तिभोजसुतां कुन्तीं सर्वलक्षणपूजिताम् ॥ (१६।२)

स्नुषां विचित्रवीर्यस्य भार्यां पाण्डोर् महात्मनः । (१७।१)

प्रासादशयनां नित्यं पुण्डरीकान्तरप्रभाम् ॥ (१७।२)

सुकुमारतरां स्त्रीणां महार्हशयनोचिताम् । (१८।१)

शयानां पश्यताद्येह पृथिव्याम् अतथोचिताम् ॥ (१८।२)

धर्माद् इन्द्राच्च वायोश्च सुषुवे या सुतान् इमान् । (१९।१)

सेयं भूमौ परिश्रान्ता शेते ह्यद्यातथोचिता ॥ (१९।२)

किं नु दुःखतरं शक्यं मया द्रष्टुम् अतः परम् । (२०।१)

यो ऽहम् अद्य नरव्याघ्रान् सुप्तान् पश्यामि भूतले ॥ (२०।२)

त्रिषु लोकेषु यद् राज्यं धर्मविद्यो ऽर्हते नृपः । (२१।१)

सो ऽयं भूमौ परिश्रान्तः शेते प्राकृतवत् कथम् ॥ (२१।२)

अयं नीलाम्बुदश्यामो नरेष्वप्रतिमो भुवि । (२२।१)

शेते प्राकृतवद् भूमावतो दुःखतरं नु किम् । (२२।२)

इमौ नीलोत्पलश्यामौ नरेष्वप्रतिमौ भुवि ॥ (२२।३)

अश्विनाविव देवानां याविमौ रूपसंपदा । (२३।१)

तौ प्राकृतवद् अद्येमौ प्रसुप्तौ धरणीतले ॥ (२३।२)

ज्ञातयो यस्य नैव स्युर् विषमाः कुलपांसनाः । (२४।१)

स जीवेत् सुसुखं लोके ग्रामे द्रुम इवैकजः ॥ (२४।२)

एको वृक्षो हि यो ग्रामे भवेत् पर्णफलान्वितः । (२५।१)

चैत्यो भवति निर्ज्ञातिर् अर्चनीयः सुपूजितः ॥ (२५।२)

येषां च बहवः शूरा ज्ञातयो धर्मसंश्रिताः । (२६।१)

ते जीवन्ति सुखं लोके भवन्ति च निरामयाः ॥ (२६।२)

बलवन्तः समृद्धार्था मित्रबान्धवनन्दनाः । (२७।१)

जीवन्त्यन्योन्यम् आश्रित्य द्रुमाः काननजा इव ॥ (२७।२)

वयं तु धृतराष्ट्रेण सपुत्रेण दुरात्मना । (२८।१)

राज्यलुब्धेन मूर्खेण दुर्मन्त्रिसहितेन च । (२८।२)

दुष्टेनाधर्मशीलेन स्वार्थनिष्ठैकबुद्धिना । (२८।३)

विवासिता न दग्धाश्च कथंचित् तस्य शासनात् ॥ (२८।४)

तस्मान् मुक्ता वयं दाहाद् इमं वृक्षम् उपाश्रिताः । (२९।१)

कां दिशं प्रतिपत्स्यामः प्राप्ताः क्लेशम् अनुत्तमम् । (२९।२)

सकामो भव दुर्बुद्धे धार्तराष्ट्राल्पदर्शन । (२९।३)

नूनं देवाः प्रसन्नास्ते नानुज्ञां मे युधिष्ठिरः । (२९।४)

प्रयच्छति वधे तुभ्यं तेन जीवसि दुर्मते । (२९।५)

नन्वद्य ससुतामात्यं सकर्णानुजसौबलम् । (२९।६)

गत्वा क्रोधसमाविष्टः प्रेषयिष्ये यमक्षयम् । (२९।७)

किं नु शक्यं मया कर्तुं यत् ते न क्रुध्यते नृपः । (२९।८)

धर्मात्मा पाण्डवश्रेष्ठः पापाचार युधिष्ठिरः । (२९।९)

एवम् उक्त्वा महाबाहुः क्रोधसंदीप्तमानसः । (२९।१०)

करं करेण निष्पिष्य निःश्वसन् दीनमानसः । (२९।११)

पुनर् दीनमना भूत्वा शान्तार्चिर् इव पावकः । (२९।१२)

भ्रातॄन् महीतले सुप्तान् अवैक्षत वृकोदरः । (२९।१३)

विश्वस्तान् इव संविष्टान् पृथग्जनसमान् इव ॥ (२९।१४)

नातिदूरे च नगरं वनाद् अस्माद्धि लक्षये । (३०।१)

जागर्तव्ये स्वपन्तीमे हन्त जागर्म्यहं स्वयम् ॥ (३०।२)

पास्यन्तीमे जलं पश्चात् प्रतिबुद्धा जितक्लमाः । (३१।१)

इति भीमो व्यवस्यैव जजागार स्वयं तदा ॥ (३१।२)