अर्जुन उवाच । (१।१)

तापत्य इति यद् वाक्यम् उक्तवान् असि माम् इह । (१।२)

तद् अहं ज्ञातुम् इच्छामि तापत्यार्थविनिश्चयम् ॥ (१।३)

तपती नाम का चैषा तापत्या यत्कृते वयम् । (२।१)

कौन्तेया हि वयं साधो तत्त्वम् इच्छामि वेदितुम् । (२।२)

तत् सर्वं त्वम् अशेषेण तद् ब्रूह्यङ्गारपर्णक ॥ (२।३)

वैशंपायन उवाच । (३।१)

एवम् उक्तः स गन्धर्वः कुन्तीपुत्रं धनंजयम् । (३।२)

विश्रुतां त्रिषु लोकेषु श्रावयामास वै कथाम् ॥ (३।३)

गन्धर्व उवाच । (४।१)

हन्त ते कथयिष्यामि कथाम् एतां मनोरमाम् । (४।२)

यथावद् अखिलां पार्थ धर्म्यां धर्मभृतां वर ॥ (४।३)

उक्तवान् अस्मि येन त्वां तापत्य इति यद् वचः । (५।१)

तत् ते ऽहं कथयिष्यामि शृणुष्वैकमना मम ॥ (५।२)

य एष दिवि धिष्ण्येन नाकं व्याप्नोति तेजसा । (६।१)

एतस्य तपती नाम बभूवासदृशी सुता ॥ (६।२)

विवस्वतो वै कौन्तेय सावित्र्यवरजा विभो । (७।१)

विश्रुता त्रिषु लोकेषु तपती तपसा युता ॥ (७।२)

न देवी नासुरी चैव न यक्षी न च राक्षसी । (८।१)

नाप्सरा न च गन्धर्वी तथारूपेण काचन ॥ (८।२)

सुविभक्तानवद्याङ्गी स्वसितायतलोचना । (९।१)

स्वाचारा चैव साध्वी च सुवेषा चैव भामिनी ॥ (९।२)

न तस्याः सदृशं कंचित् त्रिषु लोकेषु भारत । (१०।१)

भर्तारं सविता मेने रूपशीलकुलश्रुतैः ॥ (१०।२)

सम्प्राप्तयौवनां पश्यन् देयां दुहितरं तु ताम् । (११।१)

द्व्यष्टवर्षां तु तां पश्यन् सविता रूपशालिनीम् । (११।२)

नोपलेभे ततः शान्तिं संप्रदानं विचिन्तयन् ॥ (११।३)

अर्थर्क्षपुत्रः कौन्तेय कुरूणाम् ऋषभो बली । (१२।१)

सूर्यम् आराधयामास नृपः संवरणः सदा ॥ (१२।२)

अर्घ्यमाल्योपहारैश्च शश्वच्च नृपतिर् यतः । (१३।१)

नियमैर् उपवासैश्च तपोभिर् विविधैर् अपि ॥ (१३।२)

शुश्रूषुर् अनहंवादी शुचिः पौरवनन्दनः । (१४।१)

अंशुमन्तं समुद्यन्तं पूजयामास भक्तिमान् ॥ (१४।२)

ततः कृतज्ञं धर्मज्ञं रूपेणासदृशं भुवि । (१५।१)

तपत्याः सदृशं मेने सूर्यः संवरणं पतिम् ॥ (१५।२)

दातुम् ऐच्छत् ततः कन्यां तस्मै संवरणाय ताम् । (१६।१)

नृपोत्तमाय कौरव्य विश्रुताभिजनाय वै ॥ (१६।२)

यथा हि दिवि दीप्तांशुः प्रभासयति तेजसा । (१७।१)

तथा भुवि महीपालो दीप्त्या संवरणो ऽभवत् ॥ (१७।२)

यथार्चयन्ति चादित्यम् उद्यन्तं ब्रह्मवादिनः । (१८।१)

तथा संवरणं पार्थ ब्राह्मणावरजाः प्रजाः ॥ (१८।२)

स सोमम् अति कान्तत्वाद् आदित्यम् अति तेजसा । (१९।१)

बभूव नृपतिः श्रीमान् सुहृदां दुर्हृदाम् अपि ॥ (१९।२)

एवंगुणस्य नृपतेस्तथावृत्तस्य कौरव । (२०।१)

तस्मै दातुं मनश्चक्रे तपतीं तपनः स्वयम् ॥ (२०।२)

स कदाचिद् अथो राजा श्रीमान् उरुयशा भुवि । (२१।१)

चचार मृगयां पार्थ पर्वतोपवने किल ॥ (२१।२)

चरतो मृगयां तस्य क्षुत्पिपासाश्रमान्वितः । (२२।१)

ममार राज्ञः कौन्तेय गिरावप्रतिमो हयः ॥ (२२।२)

स मृताश्वश्चरन् पार्थ पद्भ्याम् एव गिरौ नृपः । (२३।१)

ददर्शासदृशीं लोके कन्याम् आयतलोचनाम् ॥ (२३।२)

स एक एकाम् आसाद्य कन्यां ताम् अरिमर्दनः । (२४।१)

तस्थौ नृपतिशार्दूलः पश्यन्न् अविचलेक्षणः ॥ (२४।२)

स हि तां तर्कयामास रूपतो नृपतिः श्रियम् । (२५।१)

पुनः संतर्कयामास रवेर् भ्रष्टाम् इव प्रभाम् । (२५।२)

वपुषा वर्चसा चैव शिखाम् इव विभावसोः । (२५।३)

प्रसन्नत्वेन कान्त्या च चन्द्ररेखाम् इवामलाम् ॥ (२५।४)

गिरिप्रस्थे तु सा यस्मिन् स्थिता स्वसितलोचना । (२६।१)

विभ्राजमाना शुशुभे प्रतिमेव हिरण्मयी । (२६।२)

तस्या रूपेण स गिरिर् वेषेण च विशेषतः । (२६।३)

स सवृक्षक्षुपलतो हिरण्मय इवाभवत् । (२६।४)

तां तु दृष्ट्वा स चार्वङ्गीं राजा राजीवलोचनाम् ॥ (२६।५)

अवमेने च तां दृष्ट्वा सर्वप्राणभृतां वपुः । (२७।१)

अवाप्तं चात्मनो मेने स राजा चक्षुषः फलम् ॥ (२७।२)

जन्मप्रभृति यत् किंचिद् दृष्टवान् स महीपतिः । (२८।१)

रूपं न सदृशं तस्यास्तर्कयामास किंचन ॥ (२८।२)

तया बद्धमनश्चक्षुः पाशैर् गुणमयैस्तदा । (२९।१)

न चचाल ततो देशाद् बुबुधे न च किंचन ॥ (२९।२)

अस्या नूनं विशालाक्ष्याः सदेवासुरमानुषम् । (३०।१)

लोकं निर्मथ्य धात्रेदं रूपम् आविष्कृतं कृतम् ॥ (३०।२)

एवं स तर्कयामास रूपद्रविणसंपदा । (३१।१)

कन्याम् असदृशीं लोके नृपः संवरणस्तदा ॥ (३१।२)

तां च दृष्ट्वैव कल्याणीं कल्याणाभिजनो नृपः । (३२।१)

जगाम मनसा चिन्तां काममार्गणपीडितः ॥ (३२।२)

दह्यमानः स तीव्रेण नृपतिर् मन्मथाग्निना । (३३।१)

अप्रगल्भां प्रगल्भः स ताम् उवाच यशस्विनीम् ॥ (३३।२)

कासि कस्यासि रम्भोरु किमर्थं चेह तिष्ठसि । (३४।१)

कथं च निर्जने ऽरण्ये चरस्येका शुचिस्मिते ॥ (३४।२)

त्वं हि सर्वानवद्याङ्गी सर्वाभरणभूषिता । (३५।१)

विभूषणम् इवैतेषां भूषणानाम् अभीप्सितम् ॥ (३५।२)

न देवीं नासुरीं चैव न यक्षीं न च राक्षसीम् । (३६।१)

न च भोगवतीं मन्ये न गन्धर्वीं न मानुषीम् ॥ (३६।२)

या हि दृष्टा मया काश्चिच्छ्रुता वापि वराङ्गनाः । (३७।१)

न तासां सदृशीं मन्ये त्वाम् अहं मत्तकाशिनि । (३७।२)

दृष्ट्वैव चारुवदने चन्द्रात् कान्ततरं तव । (३७।३)

वदनं पद्मपत्राक्षं मां मथ्नातीव मन्मथः ॥ (३७।४)

एवं तां स महीपालो बभाषे न तु सा तदा । (३८।१)

कामार्तं निर्जने ऽरण्ये प्रत्यभाषत किंचन ॥ (३८।२)

ततो लालप्यमानस्य पार्थिवस्यायतेक्षणा । (३९।१)

सौदामिनीव साभ्रेषु तत्रैवान्तरधीयत ॥ (३९।२)

ताम् अन्विच्छन् स नृपतिः परिचक्राम तत् तदा । (४०।१)

वनं वनजपत्राक्षीं भ्रमन्न् उन्मत्तवत् तदा ॥ (४०।२)

अपश्यमानः स तु तां बहु तत्र विलप्य च । (४१।१)

निश्चेष्टः कौरवश्रेष्ठो मुहूर्तं स व्यतिष्ठत ॥ (४१।२)