महाभारतMahābhārata

MBh, 1, 87

87 of 1995 · 55 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

अष्टक उवाच । (१।१)

aṣṭaka uvāca

1.2१.२

कतरस्त्वेतयोः पूर्वं देवानाम् एति सात्म्यताम् । (१।२)

katarastvetayoḥ pūrvaṃ devānām eti sātmyatām |

1.3१.३

उभयोर् धावतो राजन् सूर्याचन्द्रमसोर् इव ॥ (१।३)

ubhayor dhāvato rājan sūryācandramasor iva ||

2.1२.१

ययातिर् उवाच । (२।१)

yayātir uvāca

2.2२.२

अनिकेतो गृहस्थेषु कामवृत्तेषु संयतः । (२।२)

aniketo gṛhastheṣu kāmavṛtteṣu saṃyataḥ |

2.3२.३

ग्राम एव वसन् भिक्षुस्तयोः पूर्वतरं गतः ॥ (२।३)

grāma eva vasan bhikṣustayoḥ pūrvataraṃ gataḥ ||

3.1३.१

अप्राप्य दीर्घम् आयुस्तु यः प्राप्तो विकृतिं चरेत् । (३।१)

aprāpya dīrgham āyustu yaḥ prāpto vikṛtiṃ caret |

3.2३.२

तप्येत यदि तत् कृत्वा चरेत् सो ऽन्यत् ततस्तपः । (३।२)

tapyeta yadi tat kṛtvā caret so 'nyat tatastapaḥ |

3.3३.३

पापानां कर्मणां नित्यं बिभियाद् यस्तु मानवः । (३।३)

pāpānāṃ karmaṇāṃ nityaṃ bibhiyād yastu mānavaḥ |

3.4३.४

सुखम् अप्याचरन् नित्यं सो ऽत्यन्तं सुखम् एधते ॥ (३।४)

sukham apyācaran nityaṃ so 'tyantaṃ sukham edhate ||

4.1४.१

यद् वै नृशंसं तद् अपथ्यम् आहुर् यः सेवते धर्मम् अनर्थबुद्धिः । (४।१)

yad vai nṛśaṃsaṃ tad apathyam āhur yaḥ sevate dharmam anarthabuddhiḥ |

4.2४.२

अस्वो ऽप्यनीशश्च तथैव राजंस् तदार्जवं स समाधिस्तदार्यम् ॥ (४।२)

asvo 'pyanīśaśca tathaiva rājaṃs tadārjavaṃ sa samādhistadāryam ||

5.1५.१

अष्टक उवाच । (५।१)

aṣṭaka uvāca

5.2५.२

केनासि दूतः प्रहितो ऽद्य राजन् युवा स्रग्वी दर्शनीयः सुवर्चाः । (५।२)

kenāsi dūtaḥ prahito 'dya rājan yuvā sragvī darśanīyaḥ suvarcāḥ |

5.3५.३

कुत आगतः कतरस्यां दिशि त्वम् उताहो स्वित् पार्थिवं स्थानम् अस्ति ॥ (५।३)

kuta āgataḥ katarasyāṃ diśi tvam utāho svit pārthivaṃ sthānam asti ||

6.1६.१

ययातिर् उवाच । (६।१)

yayātir uvāca

6.2६.२

इमं भौमं नरकं क्षीणपुण्यः प्रवेष्टुम् उर्वीं गगनाद् विप्रकीर्णः । (६।२)

imaṃ bhaumaṃ narakaṃ kṣīṇapuṇyaḥ praveṣṭum urvīṃ gaganād viprakīrṇaḥ |

6.3६.३

विद्वांश्चैवं मतिमान् आर्यबुद्धिर् ममाभवत् कर्मलोक्यं च सर्वम् । (६।३)

vidvāṃścaivaṃ matimān āryabuddhir mamābhavat karmalokyaṃ ca sarvam |

6.4६.४

उक्त्वाहं वः प्रपतिष्याम्यनन्तरं त्वरन्ति मां ब्राह्मणा लोकपालाः ॥ (६।४)

uktvāhaṃ vaḥ prapatiṣyāmyanantaraṃ tvaranti māṃ brāhmaṇā lokapālāḥ ||

7.1७.१

सतां सकाशे तु वृतः प्रपातस् ते संगता गुणवन्तश्च सर्वे । (७।१)

satāṃ sakāśe tu vṛtaḥ prapātas te saṃgatā guṇavantaśca sarve |

7.2७.२

शक्राच्च लब्धो हि वरो मयैष पतिष्यता भूमितले नरेन्द्र ॥ (७।२)

śakrācca labdho hi varo mayaiṣa patiṣyatā bhūmitale narendra ||

8.1८.१

अष्टक उवाच । (८।१)

aṣṭaka uvāca

8.2८.२

पृच्छामि त्वां मा प्रपत प्रपातं यदि लोकाः पार्थिव सन्ति मे ऽत्र । (८।२)

pṛcchāmi tvāṃ mā prapata prapātaṃ yadi lokāḥ pārthiva santi me 'tra |

8.3८.३

यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रिताः क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये ॥ (८।३)

yadyantarikṣe yadi vā divi śritāḥ kṣetrajñaṃ tvāṃ tasya dharmasya manye ||

9.1९.१

ययातिर् उवाच । (९।१)

yayātir uvāca

9.2९.२

यावत् पृथिव्यां विहितं गवाश्वं सहारण्यैः पशुभिः पर्वतैश्च । (९।२)

yāvat pṛthivyāṃ vihitaṃ gavāśvaṃ sahāraṇyaiḥ paśubhiḥ parvataiśca |

9.3९.३

तावल्लोका दिवि ते संस्थिता वै तथा विजानीहि नरेन्द्रसिंह ॥ (९।३)

tāvallokā divi te saṃsthitā vai tathā vijānīhi narendrasiṃha ||

10.1१०.१

अष्टक उवाच । (१०।१)

aṣṭaka uvāca

10.2१०.२

तांस्ते ददामि मा प्रपत प्रपातं ये मे लोका दिवि राजेन्द्र सन्ति । (१०।२)

tāṃste dadāmi mā prapata prapātaṃ ye me lokā divi rājendra santi |

10.3१०.३

यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रितास् तान् आक्रम क्षिप्रम् अमित्रसाह ॥ (१०।३)

yadyantarikṣe yadi vā divi śritās tān ākrama kṣipram amitrasāha ||

11.1११.१

ययातिर् उवाच । (११।१)

yayātir uvāca

11.2११.२

नास्मद्विधो ऽब्राह्मणो ब्रह्मविच् च प्रतिग्रहे वर्तते राजमुख्य । (११।२)

nāsmadvidho 'brāhmaṇo brahmavic ca pratigrahe vartate rājamukhya |

11.3११.३

यथा प्रदेयं सततं द्विजेभ्यस् तथाददं पूर्वम् अहं नरेन्द्र ॥ (११।३)

yathā pradeyaṃ satataṃ dvijebhyas tathādadaṃ pūrvam ahaṃ narendra ||

12.1१२.१

नाब्राह्मणः कृपणो जातु जीवेद् या चापि स्याद् ब्राह्मणी वीरपत्नी । (१२।१)

nābrāhmaṇaḥ kṛpaṇo jātu jīved yā cāpi syād brāhmaṇī vīrapatnī |

12.2१२.२

सो ऽहं यदैवाकृतपूर्वं चरेयं विवित्समानः किम् उ तत्र साधु ॥ (१२।२)

so 'haṃ yadaivākṛtapūrvaṃ careyaṃ vivitsamānaḥ kim u tatra sādhu ||

13.1१३.१

प्रतर्दन उवाच । (१३।१)

pratardana uvāca

13.2१३.२

पृच्छामि त्वां स्पृहणीयरूप प्रतर्दनो ऽहं यदि मे सन्ति लोकाः । (१३।२)

pṛcchāmi tvāṃ spṛhaṇīyarūpa pratardano 'haṃ yadi me santi lokāḥ |

13.3१३.३

यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रिताः क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये ॥ (१३।३)

yadyantarikṣe yadi vā divi śritāḥ kṣetrajñaṃ tvāṃ tasya dharmasya manye ||

14.1१४.१

ययातिर् उवाच । (१४।१)

yayātir uvāca

14.2१४.२

सन्ति लोका बहवस्ते नरेन्द्र अप्येकैकः सप्त सप्ताप्यहानि । (१४।२)

santi lokā bahavaste narendra apyekaikaḥ sapta saptāpyahāni |

14.3१४.३

मधुच्युतो घृतपृक्ता विशोकास् ते नान्तवन्तः प्रतिपालयन्ति ॥ (१४।३)

madhucyuto ghṛtapṛktā viśokās te nāntavantaḥ pratipālayanti ||

15.1१५.१

प्रतर्दन उवाच । (१५।१)

pratardana uvāca

15.2१५.२

तांस्ते ददामि मा प्रपत प्रपातं ये मे लोकास्तव ते वै भवन्तु । (१५।२)

tāṃste dadāmi mā prapata prapātaṃ ye me lokāstava te vai bhavantu |

15.3१५.३

यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रितास्तान् आक्रम क्षिप्रम् अपेतमोहः ॥ (१५।३)

yadyantarikṣe yadi vā divi śritāstān ākrama kṣipram apetamohaḥ ||

16.1१६.१

ययातिर् उवाच । (१६।१)

yayātir uvāca

16.2१६.२

न तुल्यतेजाः सुकृतं कामयेत योगक्षेमं पार्थिव पार्थिवः सन् । (१६।२)

na tulyatejāḥ sukṛtaṃ kāmayeta yogakṣemaṃ pārthiva pārthivaḥ san |

16.3१६.३

दैवादेशाद् आपदं प्राप्य विद्वांश् चरेन् नृशंसं न हि जातु राजा ॥ (१६।३)

daivādeśād āpadaṃ prāpya vidvāṃś caren nṛśaṃsaṃ na hi jātu rājā ||

17.1१७.१

धर्म्यं मार्गं चेतयानो यशस्यं कुर्यान् नृपो धर्मम् अवेक्षमाणः । (१७।१)

dharmyaṃ mārgaṃ cetayāno yaśasyaṃ kuryān nṛpo dharmam avekṣamāṇaḥ |

17.2१७.२

न मद्विधो धर्मबुद्धिः प्रजानन् कुर्याद् एवं कृपणं मां यथात्थ । (१७।२)

na madvidho dharmabuddhiḥ prajānan kuryād evaṃ kṛpaṇaṃ māṃ yathāttha |

17.3१७.३

धर्माधर्मौ सुविनिश्चित्य सम्यक् कार्याकार्येष्वप्रमत्तश्चरेद् यः । (१७।३)

dharmādharmau suviniścitya samyak kāryākāryeṣvapramattaścared yaḥ |

17.4१७.४

स वै धीमान् सत्यसंधः कृतात्मा राजा भवेल्लोकपालो महिम्ना । (१७।४)

sa vai dhīmān satyasaṃdhaḥ kṛtātmā rājā bhavellokapālo mahimnā |

17.5१७.५

यदा भवेत् संशयो धर्मकार्ये कामार्थे वा यत्र विन्दन्ति सम्यक् । (१७।५)

yadā bhavet saṃśayo dharmakārye kāmārthe vā yatra vindanti samyak |

17.6१७.६

कार्यं तत्र प्रथमं धर्मकार्यं यन् नो विरुध्याद् अर्थकामौ स धर्मः ॥ (१७।६)

kāryaṃ tatra prathamaṃ dharmakāryaṃ yan no virudhyād arthakāmau sa dharmaḥ ||

18.1१८.१

कुर्याम् अपूर्वं न कृतं यद् अन्यैर् विवित्समानः किम् उ तत्र साधु । (१८।१)

kuryām apūrvaṃ na kṛtaṃ yad anyair vivitsamānaḥ kim u tatra sādhu |

18.2१८.२

ब्रुवाणम् एवं नृपतिं ययातिं नृपोत्तमो वसुमनाब्रवीत् तम् ॥ (१८।२)

bruvāṇam evaṃ nṛpatiṃ yayātiṃ nṛpottamo vasumanābravīt tam ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MBh, 1, 87

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit