MBh, 1, 87
Select a line for its word-by-word analysis.
कतरस्त्वेतयोः पूर्वं देवानाम् एति सात्म्यताम् । (१।२)
katarastvetayoḥ pūrvaṃ devānām eti sātmyatām |
ग्राम एव वसन् भिक्षुस्तयोः पूर्वतरं गतः ॥ (२।३)
grāma eva vasan bhikṣustayoḥ pūrvataraṃ gataḥ ||
अप्राप्य दीर्घम् आयुस्तु यः प्राप्तो विकृतिं चरेत् । (३।१)
aprāpya dīrgham āyustu yaḥ prāpto vikṛtiṃ caret |
तप्येत यदि तत् कृत्वा चरेत् सो ऽन्यत् ततस्तपः । (३।२)
tapyeta yadi tat kṛtvā caret so 'nyat tatastapaḥ |
पापानां कर्मणां नित्यं बिभियाद् यस्तु मानवः । (३।३)
pāpānāṃ karmaṇāṃ nityaṃ bibhiyād yastu mānavaḥ |
सुखम् अप्याचरन् नित्यं सो ऽत्यन्तं सुखम् एधते ॥ (३।४)
sukham apyācaran nityaṃ so 'tyantaṃ sukham edhate ||
यद् वै नृशंसं तद् अपथ्यम् आहुर् यः सेवते धर्मम् अनर्थबुद्धिः । (४।१)
yad vai nṛśaṃsaṃ tad apathyam āhur yaḥ sevate dharmam anarthabuddhiḥ |
अस्वो ऽप्यनीशश्च तथैव राजंस् तदार्जवं स समाधिस्तदार्यम् ॥ (४।२)
asvo 'pyanīśaśca tathaiva rājaṃs tadārjavaṃ sa samādhistadāryam ||
केनासि दूतः प्रहितो ऽद्य राजन् युवा स्रग्वी दर्शनीयः सुवर्चाः । (५।२)
kenāsi dūtaḥ prahito 'dya rājan yuvā sragvī darśanīyaḥ suvarcāḥ |
कुत आगतः कतरस्यां दिशि त्वम् उताहो स्वित् पार्थिवं स्थानम् अस्ति ॥ (५।३)
kuta āgataḥ katarasyāṃ diśi tvam utāho svit pārthivaṃ sthānam asti ||
इमं भौमं नरकं क्षीणपुण्यः प्रवेष्टुम् उर्वीं गगनाद् विप्रकीर्णः । (६।२)
imaṃ bhaumaṃ narakaṃ kṣīṇapuṇyaḥ praveṣṭum urvīṃ gaganād viprakīrṇaḥ |
विद्वांश्चैवं मतिमान् आर्यबुद्धिर् ममाभवत् कर्मलोक्यं च सर्वम् । (६।३)
vidvāṃścaivaṃ matimān āryabuddhir mamābhavat karmalokyaṃ ca sarvam |
उक्त्वाहं वः प्रपतिष्याम्यनन्तरं त्वरन्ति मां ब्राह्मणा लोकपालाः ॥ (६।४)
uktvāhaṃ vaḥ prapatiṣyāmyanantaraṃ tvaranti māṃ brāhmaṇā lokapālāḥ ||
सतां सकाशे तु वृतः प्रपातस् ते संगता गुणवन्तश्च सर्वे । (७।१)
satāṃ sakāśe tu vṛtaḥ prapātas te saṃgatā guṇavantaśca sarve |
शक्राच्च लब्धो हि वरो मयैष पतिष्यता भूमितले नरेन्द्र ॥ (७।२)
śakrācca labdho hi varo mayaiṣa patiṣyatā bhūmitale narendra ||
पृच्छामि त्वां मा प्रपत प्रपातं यदि लोकाः पार्थिव सन्ति मे ऽत्र । (८।२)
pṛcchāmi tvāṃ mā prapata prapātaṃ yadi lokāḥ pārthiva santi me 'tra |
यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रिताः क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये ॥ (८।३)
yadyantarikṣe yadi vā divi śritāḥ kṣetrajñaṃ tvāṃ tasya dharmasya manye ||
यावत् पृथिव्यां विहितं गवाश्वं सहारण्यैः पशुभिः पर्वतैश्च । (९।२)
yāvat pṛthivyāṃ vihitaṃ gavāśvaṃ sahāraṇyaiḥ paśubhiḥ parvataiśca |
तावल्लोका दिवि ते संस्थिता वै तथा विजानीहि नरेन्द्रसिंह ॥ (९।३)
tāvallokā divi te saṃsthitā vai tathā vijānīhi narendrasiṃha ||
तांस्ते ददामि मा प्रपत प्रपातं ये मे लोका दिवि राजेन्द्र सन्ति । (१०।२)
tāṃste dadāmi mā prapata prapātaṃ ye me lokā divi rājendra santi |
यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रितास् तान् आक्रम क्षिप्रम् अमित्रसाह ॥ (१०।३)
yadyantarikṣe yadi vā divi śritās tān ākrama kṣipram amitrasāha ||
नास्मद्विधो ऽब्राह्मणो ब्रह्मविच् च प्रतिग्रहे वर्तते राजमुख्य । (११।२)
nāsmadvidho 'brāhmaṇo brahmavic ca pratigrahe vartate rājamukhya |
यथा प्रदेयं सततं द्विजेभ्यस् तथाददं पूर्वम् अहं नरेन्द्र ॥ (११।३)
yathā pradeyaṃ satataṃ dvijebhyas tathādadaṃ pūrvam ahaṃ narendra ||
नाब्राह्मणः कृपणो जातु जीवेद् या चापि स्याद् ब्राह्मणी वीरपत्नी । (१२।१)
nābrāhmaṇaḥ kṛpaṇo jātu jīved yā cāpi syād brāhmaṇī vīrapatnī |
सो ऽहं यदैवाकृतपूर्वं चरेयं विवित्समानः किम् उ तत्र साधु ॥ (१२।२)
so 'haṃ yadaivākṛtapūrvaṃ careyaṃ vivitsamānaḥ kim u tatra sādhu ||
पृच्छामि त्वां स्पृहणीयरूप प्रतर्दनो ऽहं यदि मे सन्ति लोकाः । (१३।२)
pṛcchāmi tvāṃ spṛhaṇīyarūpa pratardano 'haṃ yadi me santi lokāḥ |
यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रिताः क्षेत्रज्ञं त्वां तस्य धर्मस्य मन्ये ॥ (१३।३)
yadyantarikṣe yadi vā divi śritāḥ kṣetrajñaṃ tvāṃ tasya dharmasya manye ||
सन्ति लोका बहवस्ते नरेन्द्र अप्येकैकः सप्त सप्ताप्यहानि । (१४।२)
santi lokā bahavaste narendra apyekaikaḥ sapta saptāpyahāni |
मधुच्युतो घृतपृक्ता विशोकास् ते नान्तवन्तः प्रतिपालयन्ति ॥ (१४।३)
madhucyuto ghṛtapṛktā viśokās te nāntavantaḥ pratipālayanti ||
तांस्ते ददामि मा प्रपत प्रपातं ये मे लोकास्तव ते वै भवन्तु । (१५।२)
tāṃste dadāmi mā prapata prapātaṃ ye me lokāstava te vai bhavantu |
यद्यन्तरिक्षे यदि वा दिवि श्रितास्तान् आक्रम क्षिप्रम् अपेतमोहः ॥ (१५।३)
yadyantarikṣe yadi vā divi śritāstān ākrama kṣipram apetamohaḥ ||
न तुल्यतेजाः सुकृतं कामयेत योगक्षेमं पार्थिव पार्थिवः सन् । (१६।२)
na tulyatejāḥ sukṛtaṃ kāmayeta yogakṣemaṃ pārthiva pārthivaḥ san |
दैवादेशाद् आपदं प्राप्य विद्वांश् चरेन् नृशंसं न हि जातु राजा ॥ (१६।३)
daivādeśād āpadaṃ prāpya vidvāṃś caren nṛśaṃsaṃ na hi jātu rājā ||
धर्म्यं मार्गं चेतयानो यशस्यं कुर्यान् नृपो धर्मम् अवेक्षमाणः । (१७।१)
dharmyaṃ mārgaṃ cetayāno yaśasyaṃ kuryān nṛpo dharmam avekṣamāṇaḥ |
न मद्विधो धर्मबुद्धिः प्रजानन् कुर्याद् एवं कृपणं मां यथात्थ । (१७।२)
na madvidho dharmabuddhiḥ prajānan kuryād evaṃ kṛpaṇaṃ māṃ yathāttha |
धर्माधर्मौ सुविनिश्चित्य सम्यक् कार्याकार्येष्वप्रमत्तश्चरेद् यः । (१७।३)
dharmādharmau suviniścitya samyak kāryākāryeṣvapramattaścared yaḥ |
स वै धीमान् सत्यसंधः कृतात्मा राजा भवेल्लोकपालो महिम्ना । (१७।४)
sa vai dhīmān satyasaṃdhaḥ kṛtātmā rājā bhavellokapālo mahimnā |
यदा भवेत् संशयो धर्मकार्ये कामार्थे वा यत्र विन्दन्ति सम्यक् । (१७।५)
yadā bhavet saṃśayo dharmakārye kāmārthe vā yatra vindanti samyak |
कार्यं तत्र प्रथमं धर्मकार्यं यन् नो विरुध्याद् अर्थकामौ स धर्मः ॥ (१७।६)
kāryaṃ tatra prathamaṃ dharmakāryaṃ yan no virudhyād arthakāmau sa dharmaḥ ||
कुर्याम् अपूर्वं न कृतं यद् अन्यैर् विवित्समानः किम् उ तत्र साधु । (१८।१)
kuryām apūrvaṃ na kṛtaṃ yad anyair vivitsamānaḥ kim u tatra sādhu |
ब्रुवाणम् एवं नृपतिं ययातिं नृपोत्तमो वसुमनाब्रवीत् तम् ॥ (१८।२)
bruvāṇam evaṃ nṛpatiṃ yayātiṃ nṛpottamo vasumanābravīt tam ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.