MBh, 3, 13
Select a line for its word-by-word analysis.
भोजाः प्रव्रजिताञ्श्रुत्वा वृष्णयश् चान्धकैः सह । (१।२)
bhojāḥ pravrajitāñśrutvā vṛṣṇayaś cāndhakaiḥ saha |
पाण्डवान् दुःखसंतप्तान् समाजग्मुर् महावने ॥ (१।३)
pāṇḍavān duḥkhasaṃtaptān samājagmur mahāvane ||
वने ते ऽभिययुः पार्थान् क्रोधामर्शसमन्विताः । (३।१)
vane te 'bhiyayuḥ pārthān krodhāmarśasamanvitāḥ |
गर्हयन्तो धार्तराष्ट्रान् किं कुर्म इति चाब्रुवन् ॥ (३।२)
garhayanto dhārtarāṣṭrān kiṃ kurma iti cābruvan ||
वासुदेवं पुरस्कृत्य सर्वे ते क्षत्रियर्षभाः । (४।१)
vāsudevaṃ puraskṛtya sarve te kṣatriyarṣabhāḥ |
ततः सर्वे ऽभिषिञ्चामो धर्मराजं युधिष्ठिरम् । (६।१)
tataḥ sarve 'bhiṣiñcāmo dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram |
पार्थानाम् अभिषङ्गेण तथा क्रुद्धं जनार्दनम् । (७।२)
pārthānām abhiṣaṅgeṇa tathā kruddhaṃ janārdanam |
संक्रुद्धं केशवं दृष्ट्वा पूर्वदेहेषु फल्गुनः । (८।१)
saṃkruddhaṃ keśavaṃ dṛṣṭvā pūrvadeheṣu phalgunaḥ |
व्यचरस् त्वं पुरा कृष्ण पर्वते गन्धमादने ॥ (१०।३)
vyacaras tvaṃ purā kṛṣṇa parvate gandhamādane ||
पुष्करेष्ववसः कृष्ण त्वम् अपो भक्षयन् पुरा ॥ (११।२)
puṣkareṣvavasaḥ kṛṣṇa tvam apo bhakṣayan purā ||
आसीः कृष्ण सरस्वत्यां सत्त्रे द्वादशवार्षिके ॥ (१३।२)
āsīḥ kṛṣṇa sarasvatyāṃ sattre dvādaśavārṣike ||
प्रभासं चाप्यथासाद्य तीर्थं पुण्यजनोचितम् । (१४।१)
prabhāsaṃ cāpyathāsādya tīrthaṃ puṇyajanocitam |
क्षेत्रज्ञः सर्वभूतानाम् आदिर् अन्तश् च केशव । (१५।१)
kṣetrajñaḥ sarvabhūtānām ādir antaś ca keśava |
निधानं तपसां कृष्ण यज्ञस् त्वं च सनातनः ॥ (१५।२)
nidhānaṃ tapasāṃ kṛṣṇa yajñas tvaṃ ca sanātanaḥ ||
प्रथमोत्पादितं कृष्ण मेध्यम् अश्वम् अवासृजः ॥ (१६।२)
prathamotpāditaṃ kṛṣṇa medhyam aśvam avāsṛjaḥ ||
कृत्वा तत् कर्म लोकानाम् ऋषभः सर्वलोकजित् । (१७।१)
kṛtvā tat karma lokānām ṛṣabhaḥ sarvalokajit |
अवधीस् त्वं रणे सर्वान् समेतान् दैत्यदानवान् ॥ (१७।२)
avadhīs tvaṃ raṇe sarvān sametān daityadānavān ||
ततः सर्वेश्वरत्वं च सम्प्रदाय शचीपतेः । (१८।१)
tataḥ sarveśvaratvaṃ ca sampradāya śacīpateḥ |
स त्वं नारायणो भूत्वा हरिर् आसीः परंतप । (१९।१)
sa tvaṃ nārāyaṇo bhūtvā harir āsīḥ paraṃtapa |
ब्रह्मा सोमश् च सूर्यश् च धर्मो धाता यमो ऽनलः ॥ (१९।२)
brahmā somaś ca sūryaś ca dharmo dhātā yamo 'nalaḥ ||
वायुर् वैश्रवणो रुद्रः कालः खं पृथिवी दिशः । (२०।१)
vāyur vaiśravaṇo rudraḥ kālaḥ khaṃ pṛthivī diśaḥ |
अजश् चराचरगुरुः स्रष्टा त्वं पुरुषोत्तम ॥ (२०।२)
ajaś carācaraguruḥ sraṣṭā tvaṃ puruṣottama ||
तुरायणादिभिर् देव क्रतुभिर् भूरिदक्षिणैः । (२१।१)
turāyaṇādibhir deva kratubhir bhūridakṣiṇaiḥ |
एकैकस्मिंस् तदा यज्ञे परिपूर्णानि भागशः ॥ (२२।२)
ekaikasmiṃs tadā yajñe paripūrṇāni bhāgaśaḥ ||
त्वं विष्णुर् इति विख्यात इन्द्राद् अवरजो भुवि ॥ (२३।२)
tvaṃ viṣṇur iti vikhyāta indrād avarajo bhuvi ||
शिशुर् भूत्वा दिवं खं च पृथिवीं च परंतप । (२४।१)
śiśur bhūtvā divaṃ khaṃ ca pṛthivīṃ ca paraṃtapa |
त्रिभिर् विक्रमणैः कृष्ण क्रान्तवान् असि तेजसा ॥ (२४।२)
tribhir vikramaṇaiḥ kṛṣṇa krāntavān asi tejasā ||
सम्प्राप्य दिवम् आकाशम् आदित्यसदने स्थितः । (२५।१)
samprāpya divam ākāśam ādityasadane sthitaḥ |
अत्यरोचश् च भूतात्मन् भास्करं स्वेन तेजसा ॥ (२५।२)
atyarocaś ca bhūtātman bhāskaraṃ svena tejasā ||
कृतः क्षेमः पुनः पन्थाः पुरं प्राग्ज्योतिषं प्रति ॥ (२६।२)
kṛtaḥ kṣemaḥ punaḥ panthāḥ puraṃ prāgjyotiṣaṃ prati ||
जारूथ्याम् आहुतिः क्राथः शिशुपालो जनैः सह । (२७।१)
jārūthyām āhutiḥ krāthaḥ śiśupālo janaiḥ saha |
भीमसेनश् च शैब्यश् च शतधन्वा च निर्जितः ॥ (२७।२)
bhīmasenaś ca śaibyaś ca śatadhanvā ca nirjitaḥ ||
अवाक्षीर् महिषीं भोज्यां रणे निर्जित्य रुक्मिणम् ॥ (२८।२)
avākṣīr mahiṣīṃ bhojyāṃ raṇe nirjitya rukmiṇam ||
इन्द्रद्युम्नो हतः कोपाद् यवनश् च कशेरुमान् । (२९।१)
indradyumno hataḥ kopād yavanaś ca kaśerumān |
हतः सौभपतिः शाल्वस् त्वया सौभं च पातितम् ॥ (२९।२)
hataḥ saubhapatiḥ śālvas tvayā saubhaṃ ca pātitam ||
तां च भोगवतीं पुण्याम् ऋषिकान्तां जनार्दन । (३१।१)
tāṃ ca bhogavatīṃ puṇyām ṛṣikāntāṃ janārdana |
द्वारकाम् आत्मसात्कृत्वा समुद्रं गमयिष्यसि ॥ (३१।२)
dvārakām ātmasātkṛtvā samudraṃ gamayiṣyasi ||
न क्रोधो न च मात्सर्यं नानृतं मधुसूदन । (३२।१)
na krodho na ca mātsaryaṃ nānṛtaṃ madhusūdana |
त्वयि तिष्ठति दाशार्ह न नृशंस्यं कुतो ऽनृजु ॥ (३२।२)
tvayi tiṣṭhati dāśārha na nṛśaṃsyaṃ kuto 'nṛju ||
आसीनं चित्तमध्ये त्वां दीप्यमानं स्वतेजसा । (३३।१)
āsīnaṃ cittamadhye tvāṃ dīpyamānaṃ svatejasā |
आत्मन्येवात्मसात्कृत्वा जगद् आस्से परंतप ॥ (३४।२)
ātmanyevātmasātkṛtvā jagad āsse paraṃtapa ||
नैवं पूर्वे नापरे वा करिष्यन्ति कृतानि ते । (३५।१)
naivaṃ pūrve nāpare vā kariṣyanti kṛtāni te |
एवम् उक्त्वा तदात्मानम् आत्मा कृष्णस्य पाण्डवः । (३७।२)
evam uktvā tadātmānam ātmā kṛṣṇasya pāṇḍavaḥ |
तूष्णीम् आसीत् ततः पार्थम् इत्य् उवाच जनार्दनः ॥ (३७।३)
tūṣṇīm āsīt tataḥ pārtham ity uvāca janārdanaḥ ||
ममैव त्वं तवैवाहं ये मदीयास् तवैव ते । (३८।१)
mamaiva tvaṃ tavaivāhaṃ ye madīyās tavaiva te |
यस् त्वां द्वेष्टि स मां द्वेष्टि यस् त्वाम् अनु स माम् अनु ॥ (३८।२)
yas tvāṃ dveṣṭi sa māṃ dveṣṭi yas tvām anu sa mām anu ||
नरस् त्वम् असि दुर्धर्ष हरिर् नारायणो ह्य् अहम् । (३९।१)
naras tvam asi durdharṣa harir nārāyaṇo hy aham |
अनन्यः पार्थ मत्तस् त्वम् अहं त्वत्तश् च भारत । (४०।१)
ananyaḥ pārtha mattas tvam ahaṃ tvattaś ca bhārata |
नावयोर् अन्तरं शक्यं वेदितुं भरतर्षभ ॥ (४०।२)
nāvayor antaraṃ śakyaṃ vedituṃ bharatarṣabha ||
धृष्टद्युम्नमुखैर् वीरैर् भ्रातृभिः परिवारिता ॥ (४१।२)
dhṛṣṭadyumnamukhair vīrair bhrātṛbhiḥ parivāritā ||
पाञ्चाली पुण्डरीकाक्षम् आसीनं यादवैः सह । (४२।१)
pāñcālī puṇḍarīkākṣam āsīnaṃ yādavaiḥ saha |
अभिगम्याब्रवीत् कृष्णा शरण्यं शरणैषिणी ॥ (४२।२)
abhigamyābravīt kṛṣṇā śaraṇyaṃ śaraṇaiṣiṇī ||
पूर्वे प्रजानिसर्गे त्वाम् आहुर् एकं प्रजापतिम् । (४३।१)
pūrve prajānisarge tvām āhur ekaṃ prajāpatim |
स्रष्टारं सर्वभूतानाम् असितो देवलो ऽब्रवीत् ॥ (४३।२)
sraṣṭāraṃ sarvabhūtānām asito devalo 'bravīt ||
विष्णुस् त्वम् असि दुर्धर्ष त्वं यज्ञो मधुसूदन । (४४।१)
viṣṇus tvam asi durdharṣa tvaṃ yajño madhusūdana |
यष्टा त्वम् असि यष्टव्यो जामदग्न्यो यथाब्रवीत् ॥ (४४।२)
yaṣṭā tvam asi yaṣṭavyo jāmadagnyo yathābravīt ||
ऋषयस् त्वां क्षमाम् आहुः सत्यं च पुरुषोत्तम । (४५।१)
ṛṣayas tvāṃ kṣamām āhuḥ satyaṃ ca puruṣottama |
सत्याद् यज्ञो ऽसि सम्भूतः कश्यपस् त्वां यथाब्रवीत् ॥ (४५।२)
satyād yajño 'si sambhūtaḥ kaśyapas tvāṃ yathābravīt ||
साध्यानाम् अपि देवानां वसूनाम् ईश्वरेश्वरः । (४६।१)
sādhyānām api devānāṃ vasūnām īśvareśvaraḥ |
लोकभावन लोकेश यथा त्वां नारदो ऽब्रवीत् ॥ (४६।२)
lokabhāvana lokeśa yathā tvāṃ nārado 'bravīt ||
दिवं ते शिरसा व्याप्तं पद्भ्यां च पृथिवी विभो । (४७।१)
divaṃ te śirasā vyāptaṃ padbhyāṃ ca pṛthivī vibho |
विद्यातपो ऽभितप्तानां तपसा भावितात्मनाम् । (४८।१)
vidyātapo 'bhitaptānāṃ tapasā bhāvitātmanām |
राजर्षीणां पुण्यकृताम् आहवेष्वनिवर्तिनाम् । (४९।१)
rājarṣīṇāṃ puṇyakṛtām āhaveṣvanivartinām |
सर्वधर्मोपपन्नानां त्वं गतिः पुरुषोत्तम ॥ (४९।२)
sarvadharmopapannānāṃ tvaṃ gatiḥ puruṣottama ||
त्वं प्रभुस् त्वं विभुस् त्वं भूर् आत्मभूस् त्वं सनातनः । (५०।१)
tvaṃ prabhus tvaṃ vibhus tvaṃ bhūr ātmabhūs tvaṃ sanātanaḥ |
लोकपालाश् च लोकाश् च नक्षत्राणि दिशो दश । (५०।२)
lokapālāś ca lokāś ca nakṣatrāṇi diśo daśa |
नभश् चन्द्रश् च सूर्यश् च त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ (५०।३)
nabhaś candraś ca sūryaś ca tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam ||
मर्त्यता चैव भूतानाम् अमरत्वं दिवौकसाम् । (५१।१)
martyatā caiva bhūtānām amaratvaṃ divaukasām |
त्वयि सर्वं महाबाहो लोककार्यं प्रतिष्ठितम् ॥ (५१।२)
tvayi sarvaṃ mahābāho lokakāryaṃ pratiṣṭhitam ||
सा ते ऽहं दुःखम् आख्यास्ये प्रणयान्मधुसूदन । (५२।१)
sā te 'haṃ duḥkham ākhyāsye praṇayānmadhusūdana |
ईशस् त्वं सर्वभूतानां ये दिव्या ये च मानुषाः ॥ (५२।२)
īśas tvaṃ sarvabhūtānāṃ ye divyā ye ca mānuṣāḥ ||
कथं नु भार्या पार्थानां तव कृष्ण सखी विभो । (५३।१)
kathaṃ nu bhāryā pārthānāṃ tava kṛṣṇa sakhī vibho |
धृष्टद्युम्नस्य भगिनी सभां कृष्येत मादृशी ॥ (५३।२)
dhṛṣṭadyumnasya bhaginī sabhāṃ kṛṣyeta mādṛśī ||
एकवस्त्रा विकृष्टास्मि दुःखिता कुरुसंसदि ॥ (५४।२)
ekavastrā vikṛṣṭāsmi duḥkhitā kurusaṃsadi ||
दृष्ट्वा च मां धार्तराष्ट्राः प्राहसन् पापचेतसः ॥ (५५।२)
dṛṣṭvā ca māṃ dhārtarāṣṭrāḥ prāhasan pāpacetasaḥ ||
दासीभावेन भोक्तुं माम् ईषुस् ते मधुसूदन । (५६।१)
dāsībhāvena bhoktuṃ mām īṣus te madhusūdana |
जीवत्सु पाण्डुपुत्रेषु पाञ्चालेष्वथ वृष्णिषु ॥ (५६।२)
jīvatsu pāṇḍuputreṣu pāñcāleṣvatha vṛṣṇiṣu ||
नन्वहं कृष्ण भीष्मस्य धृतराष्ट्रस्य चोभयोः । (५७।१)
nanvahaṃ kṛṣṇa bhīṣmasya dhṛtarāṣṭrasya cobhayoḥ |
स्नुषा भवामि धर्मेण साहं दासीकृता बलात् ॥ (५७।२)
snuṣā bhavāmi dharmeṇa sāhaṃ dāsīkṛtā balāt ||
गर्हये पाण्डवांस्त्वेव युधि श्रेष्ठान् महाबलान् । (५८।१)
garhaye pāṇḍavāṃstveva yudhi śreṣṭhān mahābalān |
ये क्लिश्यमानां प्रेक्षन्ते धर्मपत्नीं यशस्विनीम् ॥ (५८।२)
ye kliśyamānāṃ prekṣante dharmapatnīṃ yaśasvinīm ||
धिग् बलं भीमसेनस्य धिक् पार्थस्य धनुष्मताम् । (५९।१)
dhig balaṃ bhīmasenasya dhik pārthasya dhanuṣmatām |
यौ मां विप्रकृतां क्षुद्रैर् मर्षयेतां जनार्दन ॥ (५९।२)
yau māṃ viprakṛtāṃ kṣudrair marṣayetāṃ janārdana ||
शाश्वतो ऽयं धर्मपथः सद्भिर् आचरितः सदा । (६०।१)
śāśvato 'yaṃ dharmapathaḥ sadbhir ācaritaḥ sadā |
यद् भार्यां परिरक्षन्ति भर्तारो ऽल्पबला अपि ॥ (६०।२)
yad bhāryāṃ parirakṣanti bhartāro 'lpabalā api ||
भार्यायां रक्ष्यमाणायां प्रजा भवति रक्षिता । (६१।१)
bhāryāyāṃ rakṣyamāṇāyāṃ prajā bhavati rakṣitā |
प्रजायां रक्ष्यमाणायाम् आत्मा भवति रक्षितः ॥ (६१।२)
prajāyāṃ rakṣyamāṇāyām ātmā bhavati rakṣitaḥ ||
आत्मा हि जायते तस्यां तस्माज्जाया भवत्युत । (६२।१)
ātmā hi jāyate tasyāṃ tasmājjāyā bhavatyuta |
भर्ता च भार्यया रक्ष्यः कथं जायान्ममोदरे ॥ (६२।२)
bhartā ca bhāryayā rakṣyaḥ kathaṃ jāyānmamodare ||
नन्विमे शरणं प्राप्तान् न त्यजन्ति कदाचन । (६३।१)
nanvime śaraṇaṃ prāptān na tyajanti kadācana |
ते मां शरणम् आपन्नां नान्वपद्यन्त पाण्डवाः ॥ (६३।२)
te māṃ śaraṇam āpannāṃ nānvapadyanta pāṇḍavāḥ ||
पञ्चेमे पञ्चभिर् जाताः कुमाराश् चामितौजसः । (६४।१)
pañceme pañcabhir jātāḥ kumārāś cāmitaujasaḥ |
एतेषाम् अप्य् अवेक्षार्थं त्रातव्यास्मि जनार्दन ॥ (६४।२)
eteṣām apy avekṣārthaṃ trātavyāsmi janārdana ||
प्रतिविन्ध्यो युधिष्ठिरात् सुतसोमो वृकोदरात् । (६५।१)
prativindhyo yudhiṣṭhirāt sutasomo vṛkodarāt |
अर्जुनाच्छ्रुतकीर्तिस् तु शतानीकस् तु नाकुलिः ॥ (६५।२)
arjunācchrutakīrtis tu śatānīkas tu nākuliḥ ||
कनिष्ठाच्छ्रुतकर्मा तु सर्वे सत्यपराक्रमाः । (६६।१)
kaniṣṭhācchrutakarmā tu sarve satyaparākramāḥ |
प्रद्युम्नो यादृशः कृष्ण तादृशास् ते महारथाः ॥ (६६।२)
pradyumno yādṛśaḥ kṛṣṇa tādṛśās te mahārathāḥ ||
नन्व् इमे धनुषि श्रेष्ठा अजेया युधि शात्रवैः । (६७।१)
nanv ime dhanuṣi śreṣṭhā ajeyā yudhi śātravaiḥ |
किमर्थं धार्तराष्ट्राणां सहन्ते दुर्बलीयसाम् ॥ (६७।२)
kimarthaṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ sahante durbalīyasām ||
अधर्मेण हृतं राज्यं सर्वे दासाः कृतास् तथा । (६८।१)
adharmeṇa hṛtaṃ rājyaṃ sarve dāsāḥ kṛtās tathā |
नाधिज्यम् अपि यच्छक्यं कर्तुम् अन्येन गाण्डिवम् । (६९।१)
nādhijyam api yacchakyaṃ kartum anyena gāṇḍivam |
अन्यत्रार्जुनभीमाभ्यां त्वया वा मधुसूदन ॥ (६९।२)
anyatrārjunabhīmābhyāṃ tvayā vā madhusūdana ||
धिग् भीमसेनस्य बलं धिक् पार्थस्य च गाण्डिवम् । (७०।१)
dhig bhīmasenasya balaṃ dhik pārthasya ca gāṇḍivam |
यत्र दुर्योधनः कृष्ण मुहूर्तम् अपि जीवति ॥ (७०।२)
yatra duryodhanaḥ kṛṣṇa muhūrtam api jīvati ||
य एतान् आक्षिपद् राष्ट्रात् सह मात्राविहिंसकान् । (७१।१)
ya etān ākṣipad rāṣṭrāt saha mātrāvihiṃsakān |
अधीयानान् पुरा बालान् व्रतस्थान् मधुसूदन ॥ (७१।२)
adhīyānān purā bālān vratasthān madhusūdana ||
भोजने भीमसेनस्य पापः प्राक्षेपयद् विषम् । (७२।१)
bhojane bhīmasenasya pāpaḥ prākṣepayad viṣam |
कालकूटं नवं तीक्ष्णं संभृतं लोमहर्षणम् ॥ (७२।२)
kālakūṭaṃ navaṃ tīkṣṇaṃ saṃbhṛtaṃ lomaharṣaṇam ||
प्रमाणकोट्यां विश्वस्तं तथा सुप्तं वृकोदरम् । (७४।१)
pramāṇakoṭyāṃ viśvastaṃ tathā suptaṃ vṛkodaram |
बद्ध्वैनं कृष्ण गङ्गायां प्रक्षिप्य पुनर् आव्रजत् ॥ (७४।२)
baddhvainaṃ kṛṣṇa gaṅgāyāṃ prakṣipya punar āvrajat ||
यदा विबुद्धः कौन्तेयस् तदा संछिद्य बन्धनम् । (७५।१)
yadā vibuddhaḥ kaunteyas tadā saṃchidya bandhanam |
आशीविषैः कृष्णसर्पैः सुप्तं चैनम् अदंशयत् । (७६।१)
āśīviṣaiḥ kṛṣṇasarpaiḥ suptaṃ cainam adaṃśayat |
प्रतिबुद्धस् तु कौन्तेयः सर्वान् सर्पान् अपोथयत् । (७७।१)
pratibuddhas tu kaunteyaḥ sarvān sarpān apothayat |
सारथिं चास्य दयितम् अपहस्तेन जघ्निवान् ॥ (७७।२)
sārathiṃ cāsya dayitam apahastena jaghnivān ||
पुनः सुप्तान् उपाधाक्षीद् बालकान् वारणावते । (७८।१)
punaḥ suptān upādhākṣīd bālakān vāraṇāvate |
शयानान् आर्यया सार्धं को नु तत् कर्तुम् अर्हति ॥ (७८।२)
śayānān āryayā sārdhaṃ ko nu tat kartum arhati ||
यत्रार्या रुदती भीता पाण्डवान् इदम् अब्रवीत् । (७९।१)
yatrāryā rudatī bhītā pāṇḍavān idam abravīt |
हा हतास्मि कुतो न्व् अद्य भवेच्छान्तिर् इहानलात् । (८०।१)
hā hatāsmi kuto nv adya bhavecchāntir ihānalāt |
आर्याम् आश्वासयामास भ्रातॄंश् चापि वृकोदरः ॥ (८१।२)
āryām āśvāsayāmāsa bhrātṝṃś cāpi vṛkodaraḥ ||
अंसयोश् च यमौ कृत्वा पृष्ठे बीभत्सुम् एव च ॥ (८३।२)
aṃsayoś ca yamau kṛtvā pṛṣṭhe bībhatsum eva ca ||
भ्रातॄन् आर्यां च बलवान् मोक्षयामास पावकात् ॥ (८४।२)
bhrātṝn āryāṃ ca balavān mokṣayāmāsa pāvakāt ||
ते रात्रौ प्रस्थिताः सर्वे मात्रा सह यशस्विनः । (८५।१)
te rātrau prasthitāḥ sarve mātrā saha yaśasvinaḥ |
अभ्यगच्छन् महारण्यं हिडिम्बवनम् अन्तिकात् ॥ (८५।२)
abhyagacchan mahāraṇyaṃ hiḍimbavanam antikāt ||
श्रान्ताः प्रसुप्तास् तत्रेमे मात्रा सह सुदुःखिताः । (८६।१)
śrāntāḥ prasuptās tatreme mātrā saha suduḥkhitāḥ |
सुप्तांश् चैनान् अभ्यगच्छद्धिडिम्बा नाम राक्षसी ॥ (८६।२)
suptāṃś cainān abhyagacchaddhiḍimbā nāma rākṣasī ||
भीमस्य पादौ कृत्वा तु स्व उत्सङ्गे ततो बलात् । (८७।१)
bhīmasya pādau kṛtvā tu sva utsaṅge tato balāt |
ताम् अबुध्यद् अमेयात्मा बलवान् सत्यविक्रमः । (८८।१)
tām abudhyad ameyātmā balavān satyavikramaḥ |
पर्यपृच्छच्च तां भीमः किम् इहेच्छस्यनिन्दिते ॥ (८८।२)
paryapṛcchacca tāṃ bhīmaḥ kim ihecchasyanindite ||
तयोः श्रुत्वा तु कथितम् आगच्छद् राक्षसाधमः । (८९।१)
tayoḥ śrutvā tu kathitam āgacchad rākṣasādhamaḥ |
हिडिम्बे भक्षयिष्यावो न चिरं कर्तुम् अर्हसि ॥ (९०।२)
hiḍimbe bhakṣayiṣyāvo na ciraṃ kartum arhasi ||
नैनम् ऐच्छत् तदाख्यातुम् अनुक्रोशाद् अनिन्दिता ॥ (९१।२)
nainam aicchat tadākhyātum anukrośād aninditā ||
स नादान् विनदन् घोरान् राक्षसः पुरुषादकः । (९२।१)
sa nādān vinadan ghorān rākṣasaḥ puruṣādakaḥ |
तम् अभिद्रुत्य संक्रुद्धो वेगेन महता बली । (९३।१)
tam abhidrutya saṃkruddho vegena mahatā balī |
अगृह्णात् पाणिना पाणिं भीमसेनस्य राक्षसः ॥ (९३।२)
agṛhṇāt pāṇinā pāṇiṃ bhīmasenasya rākṣasaḥ ||
संहत्य भीमसेनाय व्याक्षिपत् सहसा करम् ॥ (९४।२)
saṃhatya bhīmasenāya vyākṣipat sahasā karam ||
नामृष्यत महाबाहुस् तत्राक्रुध्यद् वृकोदरः ॥ (९५।२)
nāmṛṣyata mahābāhus tatrākrudhyad vṛkodaraḥ ||
तत्रासीत् तुमुलं युद्धं भीमसेनहिडिम्बयोः । (९६।१)
tatrāsīt tumulaṃ yuddhaṃ bhīmasenahiḍimbayoḥ |
सर्वास्त्रविदुषोर् घोरं वृत्रवासवयोर् इव ॥ (९६।२)
sarvāstraviduṣor ghoraṃ vṛtravāsavayor iva ||
हत्वा हिडिम्बं भीमो ऽथ प्रस्थितो भ्रातृभिः सह । (९७।१)
hatvā hiḍimbaṃ bhīmo 'tha prasthito bhrātṛbhiḥ saha |
हिडिम्बाम् अग्रतः कृत्वा यस्यां जातो घटोत्कचः ॥ (९७।२)
hiḍimbām agrataḥ kṛtvā yasyāṃ jāto ghaṭotkacaḥ ||
ततश् च प्राद्रवन् सर्वे सह मात्रा यशस्विनः । (९८।१)
tataś ca prādravan sarve saha mātrā yaśasvinaḥ |
एकचक्राम् अभिमुखाः संवृता ब्राह्मणव्रजैः ॥ (९८।२)
ekacakrām abhimukhāḥ saṃvṛtā brāhmaṇavrajaiḥ ||
प्रस्थाने व्यास एषां च मन्त्री प्रियहितो ऽभवत् । (९९।१)
prasthāne vyāsa eṣāṃ ca mantrī priyahito 'bhavat |
ततो ऽगच्छन्न् एकचक्रां पाण्डवाः संशितव्रताः ॥ (९९।२)
tato 'gacchann ekacakrāṃ pāṇḍavāḥ saṃśitavratāḥ ||
पुरुषादं प्रतिभयं हिडिम्बेनैव संमितम् ॥ (१००।२)
puruṣādaṃ pratibhayaṃ hiḍimbenaiva saṃmitam ||
तं चापि विनिहत्योग्रं भीमः प्रहरतां वरः । (१०१।१)
taṃ cāpi vinihatyograṃ bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ |
सहितो भ्रातृभिः सर्वैर् द्रुपदस्य पुरं ययौ ॥ (१०१।२)
sahito bhrātṛbhiḥ sarvair drupadasya puraṃ yayau ||
यथा त्वया जिता कृष्ण रुक्मिणी भीष्मकात्मजा ॥ (१०२।२)
yathā tvayā jitā kṛṣṇa rukmiṇī bhīṣmakātmajā ||
स्वयंवरे महत् कर्म कृत्वा नसुकरं परैः ॥ (१०३।२)
svayaṃvare mahat karma kṛtvā nasukaraṃ paraiḥ ||
एवं क्लेशैः सुबहुभिः क्लिश्यमानाः सुदुःखिताः । (१०४।१)
evaṃ kleśaiḥ subahubhiḥ kliśyamānāḥ suduḥkhitāḥ |
निवसामार्यया हीनाः कृष्ण धौम्यपुरःसराः ॥ (१०४।२)
nivasāmāryayā hīnāḥ kṛṣṇa dhaumyapuraḥsarāḥ ||
त इमे सिंहविक्रान्ता वीर्येणाभ्यधिकाः परैः । (१०५।१)
ta ime siṃhavikrāntā vīryeṇābhyadhikāḥ paraiḥ |
विहीनैः परिक्लिश्यन्तीं समुपेक्षन्त मां कथम् ॥ (१०५।२)
vihīnaiḥ parikliśyantīṃ samupekṣanta māṃ katham ||
दीर्घकालं प्रदीप्तानि पापानां क्षुद्रकर्मणाम् ॥ (१०६।२)
dīrghakālaṃ pradīptāni pāpānāṃ kṣudrakarmaṇām ||
पाण्डवानां प्रिया भार्या स्नुषा पाण्डोर् महात्मनः ॥ (१०७।२)
pāṇḍavānāṃ priyā bhāryā snuṣā pāṇḍor mahātmanaḥ ||
कचग्रहम् अनुप्राप्ता सास्मि कृष्ण वरा सती । (१०८।१)
kacagraham anuprāptā sāsmi kṛṣṇa varā satī |
पञ्चानाम् इन्द्रकल्पानां प्रेक्षतां मधुसूदन ॥ (१०८।२)
pañcānām indrakalpānāṃ prekṣatāṃ madhusūdana ||
इत्य् उक्त्वा प्रारुदत् कृष्णा मुखं प्रच्छाद्य पाणिना । (१०९।१)
ity uktvā prārudat kṛṣṇā mukhaṃ pracchādya pāṇinā |
अभ्यवर्षत पाञ्चाली दुःखजैर् अश्रुबिन्दुभिः ॥ (११०।२)
abhyavarṣata pāñcālī duḥkhajair aśrubindubhiḥ ||
चक्षुषी परिमार्जन्ती निःश्वसन्ती पुनः पुनः । (१११।१)
cakṣuṣī parimārjantī niḥśvasantī punaḥ punaḥ |
बाष्पपूर्णेन कण्ठेन क्रुद्धा वचनम् अब्रवीत् ॥ (१११।२)
bāṣpapūrṇena kaṇṭhena kruddhā vacanam abravīt ||
न भ्रातरो न च पिता नैव त्वं न च बान्धवाः ॥ (११२।२)
na bhrātaro na ca pitā naiva tvaṃ na ca bāndhavāḥ ||
ये मां विप्रकृतां क्षुद्रैर् उपेक्षध्वं विशोकवत् । (११३।१)
ye māṃ viprakṛtāṃ kṣudrair upekṣadhvaṃ viśokavat |
न हि मे शाम्यते दुःखं कर्णो यत् प्राहसत् तदा ॥ (११३।२)
na hi me śāmyate duḥkhaṃ karṇo yat prāhasat tadā ||
अथैनाम् अब्रवीत् कृष्णस् तस्मिन् वीरसमागमे । (११४।१)
athainām abravīt kṛṣṇas tasmin vīrasamāgame |
रोदिष्यन्ति स्त्रियो ह्येवं येषां क्रुद्धासि भामिनि ॥ (११४।२)
rodiṣyanti striyo hyevaṃ yeṣāṃ kruddhāsi bhāmini ||
बीभत्सुशरसंछन्नाञ् शोणितौघपरिप्लुतान् । (११५।१)
bībhatsuśarasaṃchannāñ śoṇitaughapariplutān |
निहताञ्जीवितं त्यक्त्वा शयानान् वसुधातले ॥ (११५।२)
nihatāñjīvitaṃ tyaktvā śayānān vasudhātale ||
यत् समर्थं पाण्डवानां तत् करिष्यामि मा शुचः । (११६।१)
yat samarthaṃ pāṇḍavānāṃ tat kariṣyāmi mā śucaḥ |
सत्यं ते प्रतिजानामि राज्ञां राज्ञी भविष्यसि ॥ (११६।२)
satyaṃ te pratijānāmi rājñāṃ rājñī bhaviṣyasi ||
पतेद् द्यौर् हिमवाञ्शीर्येत् पृथिवी शकलीभवेत् । (११७।१)
pated dyaur himavāñśīryet pṛthivī śakalībhavet |
शुष्येत् तोयनिधिः कृष्णे न मे मोघं वचो भवेत् ॥ (११७।२)
śuṣyet toyanidhiḥ kṛṣṇe na me moghaṃ vaco bhavet ||
अहं द्रोणं हनिष्यामि शिखण्डी तु पितामहम् । (११८।२)
ahaṃ droṇaṃ haniṣyāmi śikhaṇḍī tu pitāmaham |
दुर्योधनं भीमसेनः कर्णं हन्ता धनंजयः ॥ (११८।३)
duryodhanaṃ bhīmasenaḥ karṇaṃ hantā dhanaṃjayaḥ ||
रामकृष्णौ व्यपाश्रित्य अजेयाः स्म शुचिस्मिते । (११९।१)
rāmakṛṣṇau vyapāśritya ajeyāḥ sma śucismite |
अपि वृत्रहणा युद्धे किं पुनर् धृतराष्ट्रजैः ॥ (११९।२)
api vṛtrahaṇā yuddhe kiṃ punar dhṛtarāṣṭrajaiḥ ||
इत्य् उक्ते ऽभिमुखा वीरा वासुदेवम् उपस्थिताः । (१२०।२)
ity ukte 'bhimukhā vīrā vāsudevam upasthitāḥ |
तेषां मध्ये महाबाहुः केशवो वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (१२०।३)
teṣāṃ madhye mahābāhuḥ keśavo vākyam abravīt ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.