युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

दह्यमानाय विप्राय यः प्रयच्छत्युपानहौ । (१।२)

यत् फलं तस्य भवति तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ (१।३)

भीष्म उवाच । (२।१)

उपानहौ प्रयच्छेद् यो ब्राह्मणेभ्यः समाहितः । (२।२)

मर्दते कण्टकान् सर्वान् विषमान्निस्तरत्यपि । (२।३)

स शत्रूणाम् उपरि च संतिष्ठति युधिष्ठिर ॥ (२।४)

यानं चाश्वतरीयुक्तं तस्य शुभ्रं विशां पते । (३।१)

उपतिष्ठति कौन्तेय रूप्यकाञ्चनभूषणम् । (३।२)

शकटं दम्यसंयुक्तं दत्तं भवति चैव हि ॥ (३।३)

युधिष्ठिर उवाच । (४।१)

यत् फलं तिलदाने च भूमिदाने च कीर्तितम् । (४।२)

गोप्रदाने ऽन्नदाने च भूयस्तद् ब्रूहि कौरव ॥ (४।३)

भीष्म उवाच । (५।१)

शृणुष्व मम कौन्तेय तिलदानस्य यत् फलम् । (५।२)

निशम्य च यथान्यायं प्रयच्छ कुरुसत्तम ॥ (५।३)

पितॄणां प्रथमं भोज्यं तिलाः सृष्टाः स्वयंभुवा । (६।१)

तिलदानेन वै तस्मात् पितृपक्षः प्रमोदते ॥ (६।२)

माघमासे तिलान् यस्तु ब्राह्मणेभ्यः प्रयच्छति । (७।१)

सर्वसत्त्वसमाकीर्णं नरकं स न पश्यति ॥ (७।२)

सर्वकामैः स यजते यस्तिलैर् यजते पितॄन् । (८।१)

न चाकामेन दातव्यं तिलश्राद्धं कथंचन ॥ (८।२)

महर्षेः कश्यपस्यैते गात्रेभ्यः प्रसृतास्तिलाः । (९।१)

ततो दिव्यं गता भावं प्रदानेषु तिलाः प्रभो ॥ (९।२)

पौष्टिका रूपदाश्चैव तथा पापविनाशनाः । (१०।१)

तस्मात् सर्वप्रदानेभ्यस्तिलदानं विशिष्यते ॥ (१०।२)

आपस्तम्बश्च मेधावी शङ्खश्च लिखितस्तथा । (११।१)

महर्षिर् गौतमश्चापि तिलदानैर् दिवं गताः ॥ (११।२)

तिलहोमपरा विप्राः सर्वे संयतमैथुनाः । (१२।१)

समा गव्येन हविषा प्रवृत्तिषु च संस्थिताः ॥ (१२।२)

सर्वेषाम् एव दानानां तिलदानं परं स्मृतम् । (१३।१)

अक्षयं सर्वदानानां तिलदानम् इहोच्यते ॥ (१३।२)

उत्पन्ने च पुरा हव्ये कुशिकर्षिः परंतप । (१४।१)

तिलैर् अग्नित्रयं हुत्वा प्राप्तवान् गतिम् उत्तमाम् ॥ (१४।२)

इति प्रोक्तं कुरुश्रेष्ठ तिलदानम् अनुत्तमम् । (१५।१)

विधानं येन विधिना तिलानाम् इह शस्यते ॥ (१५।२)

अत ऊर्ध्वं निबोधेदं देवानां यष्टुम् इच्छताम् । (१६।१)

समागमं महाराज ब्रह्मणा वै स्वयंभुवा ॥ (१६।२)

देवाः समेत्य ब्रह्माणं भूमिभागं यियक्षवः । (१७।१)

शुभं देशम् अयाचन्त यजेम इति पार्थिव ॥ (१७।२)

देवा ऊचुः । (१८।१)

भगवंस्त्वं प्रभुर् भूमेः सर्वस्य त्रिदिवस्य च । (१८।२)

यजेमहि महाभाग यज्ञं भवदनुज्ञया । (१८।३)

नाननुज्ञातभूमिर् हि यज्ञस्य फलम् अश्नुते ॥ (१८।४)

त्वं हि सर्वस्य जगतः स्थावरस्य चरस्य च । (१९।१)

प्रभुर् भवसि तस्मात् त्वं समनुज्ञातुम् अर्हसि ॥ (१९।२)

ब्रह्मोवाच । (२०।१)

ददामि मेदिनीभागं भवद्भ्यो ऽहं सुरर्षभाः । (२०।२)

यस्मिन् देशे करिष्यध्वं यज्ञं काश्यपनन्दनाः ॥ (२०।३)

देवा ऊचुः । (२१।१)

भगवन् कृतकामाः स्मो यक्ष्यामस्त्वाप्तदक्षिणैः । (२१।२)

इमं तु देशं मुनयः पर्युपासन्त नित्यदा ॥ (२१।३)

भीष्म उवाच । (२२।१)

ततो ऽगस्त्यश्च कण्वश्च भृगुर् अत्रिर् वृषाकपिः । (२२।२)

असितो देवलश्चैव देवयज्ञम् उपागमन् ॥ (२२।३)

ततो देवा महात्मान ईजिरे यज्ञम् अच्युत । (२३।१)

तथा समापयामासुर् यथाकालं सुरर्षभाः ॥ (२३।२)

त इष्टयज्ञास्त्रिदशा हिमवत्यचलोत्तमे । (२४।१)

षष्ठम् अंशं क्रतोस्तस्य भूमिदानं प्रचक्रिरे ॥ (२४।२)

प्रादेशमात्रं भूमेस्तु यो दद्याद् अनुपस्कृतम् । (२५।१)

न सीदति स कृच्छ्रेषु न च दुर्गाण्यवाप्नुते ॥ (२५।२)

शीतवातातपसहां गृहभूमिं सुसंस्कृताम् । (२६।१)

प्रदाय सुरलोकस्थः पुण्यान्ते ऽपि न चाल्यते ॥ (२६।२)

मुदितो वसते प्राज्ञः शक्रेण सह पार्थिव । (२७।१)

प्रतिश्रयप्रदाता च सो ऽपि स्वर्गे महीयते ॥ (२७।२)

अध्यापककुले जातः श्रोत्रियो नियतेन्द्रियः । (२८।१)

गृहे यस्य वसेत् तुष्टः प्रधानं लोकम् अश्नुते ॥ (२८।२)

तथा गवार्थे शरणं शीतवर्षसहं महत् । (२९।१)

आसप्तमं तारयति कुलं भरतसत्तम ॥ (२९।२)

क्षेत्रभूमिं ददल् लोके पुत्र श्रियम् अवाप्नुयात् । (३०।१)

रत्नभूमिं प्रदत्त्वा तु कुलवंशं विवर्धयेत् ॥ (३०।२)

न चोषरां न निर्दग्धां महीं दद्यात् कथंचन । (३१।१)

न श्मशानपरीतां च न च पापनिषेविताम् ॥ (३१।२)

पारक्ये भूमिदेशे तु पितॄणां निर्वपेत् तु यः । (३२।१)

तद् भूमिस्वामिपितृभिः श्राद्धकर्म विहन्यते ॥ (३२।२)

तस्मात् क्रीत्वा महीं दद्यात् स्वल्पाम् अपि विचक्षणः । (३३।१)

पिण्डः पितृभ्यो दत्तो वै तस्यां भवति शाश्वतः ॥ (३३।२)

अटवीपर्वताश्चैव नदीतीर्थानि यानि च । (३४।१)

सर्वाण्यस्वामिकान्याहुर् न हि तत्र परिग्रहः ॥ (३४।२)

इत्येतद् भूमिदानस्य फलम् उक्तं विशां पते । (३५।१)

अतः परं तु गोदानं कीर्तयिष्यामि ते ऽनघ ॥ (३५।२)

गावो ऽधिकास्तपस्विभ्यो यस्मात् सर्वेभ्य एव च । (३६।१)

तस्मान्महेश्वरो देवस्तपस्ताभिः समास्थितः ॥ (३६।२)

ब्रह्मलोके वसन्त्येताः सोमेन सह भारत । (३७।१)

आसां ब्रह्मर्षयः सिद्धाः प्रार्थयन्ति परां गतिम् ॥ (३७।२)

पयसा हविषा दध्ना शकृताप्यथ चर्मणा । (३८।१)

अस्थिभिश्चोपकुर्वन्ति शृङ्गैर् वालैश्च भारत ॥ (३८।२)

नासां शीतातपौ स्यातां सदैताः कर्म कुर्वते । (३९।१)

न वर्षं विषमं वापि दुःखम् आसां भवत्युत ॥ (३९।२)

ब्राह्मणैः सहिता यान्ति तस्मात् परतरं पदम् । (४०।१)

एकं गोब्राह्मणं तस्मात् प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ (४०।२)

रन्तिदेवस्य यज्ञे ताः पशुत्वेनोपकल्पिताः । (४१।१)

ततश्चर्मण्वती राजन् गोचर्मभ्यः प्रवर्तिता ॥ (४१।२)

पशुत्वाच्च विनिर्मुक्ताः प्रदानायोपकल्पिताः । (४२।१)

ता इमा विप्रमुख्येभ्यो यो ददाति महीपते । (४२।२)

निस्तरेद् आपदं कृच्छ्रां विषमस्थो ऽपि पार्थिव ॥ (४२।३)

गवां सहस्रदः प्रेत्य नरकं न प्रपश्यति । (४३।१)

सर्वत्र विजयं चापि लभते मनुजाधिप ॥ (४३।२)

अमृतं वै गवां क्षीरम् इत्याह त्रिदशाधिपः । (४४।१)

तस्माद् ददाति यो धेनुम् अमृतं स प्रयच्छति ॥ (४४।२)

अग्नीनाम् अव्ययं ह्येतद् धौम्यं वेदविदो विदुः । (४५।१)

तस्माद् ददाति यो धेनुं स हौम्यं सम्प्रयच्छति ॥ (४५।२)

स्वर्गो वै मूर्तिमान् एष वृषभं यो गवां पतिम् । (४६।१)

विप्रे गुणयुते दद्यात् स वै स्वर्गे महीयते ॥ (४६।२)

प्राणा वै प्राणिनाम् एते प्रोच्यन्ते भरतर्षभ । (४७।१)

तस्माद् ददाति यो धेनुं प्राणान् वै स प्रयच्छति ॥ (४७।२)

गावः शरण्या भूतानाम् इति वेदविदो विदुः । (४८।१)

तस्माद् ददाति यो धेनुं शरणं सम्प्रयच्छति ॥ (४८।२)

न वधार्थं प्रदातव्या न कीनाशे न नास्तिके । (४९।१)

गोजीविने न दातव्या तथा गौः पुरुषर्षभ ॥ (४९।२)

ददाति तादृशानां वै नरो गाः पापकर्मणाम् । (५०।१)

अक्षयं नरकं यातीत्येवम् आहुर् मनीषिणः ॥ (५०।२)

न कृशां पापवत्सां वा वन्ध्यां रोगान्वितां तथा । (५१।१)

न व्यङ्गां न परिश्रान्तां दद्याद् गां ब्राह्मणाय वै ॥ (५१।२)

दशगोसहस्रदः सम्यक् शक्रेण सह मोदते । (५२।१)

अक्षयांल्लभते लोकान्नरः शतसहस्रदः ॥ (५२।२)

इत्येतद् गोप्रदानं च तिलदानं च कीर्तितम् । (५३।१)

तथा भूमिप्रदानं च शृणुष्वान्ने च भारत ॥ (५३।२)

अन्नदानं प्रधानं हि कौन्तेय परिचक्षते । (५४।१)

अन्नस्य हि प्रदानेन रन्तिदेवो दिवं गतः ॥ (५४।२)

श्रान्ताय क्षुधितायान्नं यः प्रयच्छति भूमिप । (५५।१)

स्वायंभुवं महाभागं स पश्यति नराधिप ॥ (५५।२)

न हिरण्यैर् न वासोभिर् नाश्वदानेन भारत । (५६।१)

प्राप्नुवन्ति नराः श्रेयो यथेहान्नप्रदाः प्रभो ॥ (५६।२)

अन्नं वै परमं द्रव्यम् अन्नं श्रीश्च परा मता । (५७।१)

अन्नात् प्राणः प्रभवति तेजो वीर्यं बलं तथा ॥ (५७।२)

सद्भ्यो ददाति यश्चान्नं सदैकाग्रमना नरः । (५८।१)

न स दुर्गाण्यवाप्नोतीत्येवम् आह पराशरः ॥ (५८।२)

अर्चयित्वा यथान्यायं देवेभ्यो ऽन्नं निवेदयेत् । (५९।१)

यदन्नो हि नरो राजंस्तदन्नास्तस्य देवताः ॥ (५९।२)

कौमुद्यां शुक्लपक्षे तु यो ऽन्नदानं करोत्युत । (६०।१)

स संतरति दुर्गाणि प्रेत्य चानन्त्यम् अश्नुते ॥ (६०।२)

अभुक्त्वातिथये चान्नं प्रयच्छेद् यः समाहितः । (६१।१)

स वै ब्रह्मविदां लोकान् प्राप्नुयाद् भरतर्षभ ॥ (६१।२)

सुकृच्छ्राम् आपदं प्राप्तश्चान्नदः पुरुषस्तरेत् । (६२।१)

पापं तरति चैवेह दुष्कृतं चापकर्षति ॥ (६२।२)

इत्येतद् अन्नदानस्य तिलदानस्य चैव ह । (६३।१)

भूमिदानस्य च फलं गोदानस्य च कीर्तितम् ॥ (६३।२)