MBh, 1, 127
Select a line for its word-by-word analysis.
विवेशाधिरथो रङ्गं यष्टिप्राणो ह्वयन्न् इव ॥ (१।३)
viveśādhiratho raṅgaṃ yaṣṭiprāṇo hvayann iva ||
तम् आलोक्य धनुस्त्यक्त्वा पितृगौरवयन्त्रितः । (२।१)
tam ālokya dhanustyaktvā pitṛgauravayantritaḥ |
पुत्रेति परिपूर्णार्थम् अब्रवीद् रथसारथिः ॥ (३।२)
putreti paripūrṇārtham abravīd rathasārathiḥ ||
परिष्वज्य च तस्याथ मूर्धानं स्नेहविक्लवः । (४।१)
pariṣvajya ca tasyātha mūrdhānaṃ snehaviklavaḥ |
अङ्गराज्याभिषेकार्द्रम् अश्रुभिः सिषिचे पुनः ॥ (४।२)
aṅgarājyābhiṣekārdram aśrubhiḥ siṣice punaḥ ||
तं दृष्ट्वा सूतपुत्रो ऽयम् इति निश्चित्य पाण्डवः । (५।१)
taṃ dṛṣṭvā sūtaputro 'yam iti niścitya pāṇḍavaḥ |
भीमसेनस्तदा वाक्यम् अब्रवीत् प्रहसन्न् इव ॥ (५।२)
bhīmasenastadā vākyam abravīt prahasann iva ||
न त्वम् अर्हसि पार्थेन सूतपुत्र रणे वधम् । (६।१)
na tvam arhasi pārthena sūtaputra raṇe vadham |
कुलस्य सदृशस्तूर्णं प्रतोदो गृह्यतां त्वया ॥ (६।२)
kulasya sadṛśastūrṇaṃ pratodo gṛhyatāṃ tvayā ||
अङ्गराज्यं च नार्हस्त्वम् उपभोक्तुं नराधम । (७।१)
aṅgarājyaṃ ca nārhastvam upabhoktuṃ narādhama |
एवम् उक्तस्ततः कर्णः किंचित् प्रस्फुरिताधरः । (८।१)
evam uktastataḥ karṇaḥ kiṃcit prasphuritādharaḥ |
भ्रातृपद्मवनात् तस्मान् मदोत्कट इव द्विपः ॥ (९।२)
bhrātṛpadmavanāt tasmān madotkaṭa iva dvipaḥ ||
सो ऽब्रवीद् भीमकर्माणं भीमसेनम् अवस्थितम् । (१०।१)
so 'bravīd bhīmakarmāṇaṃ bhīmasenam avasthitam |
वृकोदर न युक्तं ते वचनं वक्तुम् ईदृशम् ॥ (१०।२)
vṛkodara na yuktaṃ te vacanaṃ vaktum īdṛśam ||
क्षत्रियाणां बलं ज्येष्ठं योद्धव्यं क्षत्रबन्धुना । (११।१)
kṣatriyāṇāṃ balaṃ jyeṣṭhaṃ yoddhavyaṃ kṣatrabandhunā |
शूराणां च नदीनां च प्रभवा दुर्विदाः किल ॥ (११।२)
śūrāṇāṃ ca nadīnāṃ ca prabhavā durvidāḥ kila ||
सलिलाद् उत्थितो वह्निर् येन व्याप्तं चराचरम् । (१२।१)
salilād utthito vahnir yena vyāptaṃ carācaram |
आग्नेयः कृत्तिकापुत्रो रौद्रो गाङ्गेय इत्यपि । (१३।१)
āgneyaḥ kṛttikāputro raudro gāṅgeya ityapi |
श्रूयते भगवान् देवः सर्वगुह्यमयो गुहः ॥ (१३।२)
śrūyate bhagavān devaḥ sarvaguhyamayo guhaḥ ||
क्षत्रियाभ्यश्च ये जाता ब्राह्मणास्ते च विश्रुताः । (१४।१)
kṣatriyābhyaśca ye jātā brāhmaṇāste ca viśrutāḥ |
विश्वामित्रप्रभृतयः प्राप्ता ब्रह्मत्वम् अव्ययम् । (१४।२)
viśvāmitraprabhṛtayaḥ prāptā brahmatvam avyayam |
जातान् आहुः क्षत्रियासु ब्राह्मणैः क्षत्रसंक्षये । (१४।३)
jātān āhuḥ kṣatriyāsu brāhmaṇaiḥ kṣatrasaṃkṣaye |
आचार्यः कलशाज्जातः शरस्तम्बाद् गुरुः कृपः । (१४।४)
ācāryaḥ kalaśājjātaḥ śarastambād guruḥ kṛpaḥ |
भवतां च यथा जन्म तद् अप्यागमितं नृपैः ॥ (१४।७)
bhavatāṃ ca yathā janma tad apyāgamitaṃ nṛpaiḥ ||
कथम् आदित्यसंकाशं मृगी व्याघ्रं जनिष्यति । (१५।२)
katham ādityasaṃkāśaṃ mṛgī vyāghraṃ janiṣyati |
एवं क्षत्रगुणैर् युक्तं शरं समितिशोभनम् ॥ (१५।४)
evaṃ kṣatraguṇair yuktaṃ śaraṃ samitiśobhanam ||
पृथिवीराज्यम् अर्हो ऽयं नाङ्गराज्यं नरेश्वरः । (१६।१)
pṛthivīrājyam arho 'yaṃ nāṅgarājyaṃ nareśvaraḥ |
यस्य वा मनुजस्येदं न क्षान्तं मद्विचेष्टितम् । (१७।१)
yasya vā manujasyedaṃ na kṣāntaṃ madviceṣṭitam |
रथम् आरुह्य पद्भ्यां वा विनामयतु कार्मुकम् ॥ (१७।२)
ratham āruhya padbhyāṃ vā vināmayatu kārmukam ||
ततः सर्वस्य रङ्गस्य हाहाकारो महान् अभूत् । (१८।१)
tataḥ sarvasya raṅgasya hāhākāro mahān abhūt |
साधुवादानुसंबद्धः सूर्यश्चास्तम् उपागमत् ॥ (१८।२)
sādhuvādānusaṃbaddhaḥ sūryaścāstam upāgamat ||
ततो दुर्योधनः कर्णम् आलम्ब्याथ करे नृप । (१९।१)
tato duryodhanaḥ karṇam ālambyātha kare nṛpa |
दीपिकाग्निकृतालोकस्तस्माद् रङ्गाद् विनिर्ययौ ॥ (१९।२)
dīpikāgnikṛtālokastasmād raṅgād viniryayau ||
पाण्डवाश्च सहद्रोणाः सकृपाश्च विशां पते । (२०।१)
pāṇḍavāśca sahadroṇāḥ sakṛpāśca viśāṃ pate |
भीष्मेण सहिताः सर्वे ययुः स्वं स्वं निवेशनम् ॥ (२०।२)
bhīṣmeṇa sahitāḥ sarve yayuḥ svaṃ svaṃ niveśanam ||
अर्जुनेति जनः कश्चित् कश्चित् कर्णेति भारत । (२१।१)
arjuneti janaḥ kaścit kaścit karṇeti bhārata |
कश्चिद् दुर्योधनेत्येवं ब्रुवन्तः प्रस्थितास्तदा ॥ (२१।२)
kaścid duryodhanetyevaṃ bruvantaḥ prasthitāstadā ||
कुन्त्याश्च प्रत्यभिज्ञाय दिव्यलक्षणसूचितम् । (२२।१)
kuntyāśca pratyabhijñāya divyalakṣaṇasūcitam |
पुत्रम् अङ्गेश्वरं स्नेहाच्छन्ना प्रीतिर् अवर्धत ॥ (२२।२)
putram aṅgeśvaraṃ snehācchannā prītir avardhata ||
दुर्योधनस्यापि तदा कर्णम् आसाद्य पार्थिव । (२३।१)
duryodhanasyāpi tadā karṇam āsādya pārthiva |
भयम् अर्जुनसंजातं क्षिप्रम् अन्तरधीयत ॥ (२३।२)
bhayam arjunasaṃjātaṃ kṣipram antaradhīyata ||
स चापि वीरः कृतशस्त्रनिश्रमः परेण साम्नाभ्यवदत् सुयोधनम् । (२४।१)
sa cāpi vīraḥ kṛtaśastraniśramaḥ pareṇa sāmnābhyavadat suyodhanam |
युधिष्ठिरस्याप्यभवत् तदा मतिर् न कर्णतुल्यो ऽस्ति धनुर्धरः क्षितौ ॥ (२४।२)
yudhiṣṭhirasyāpyabhavat tadā matir na karṇatulyo 'sti dhanurdharaḥ kṣitau ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.