संजय उवाच । (१।१)

नकुलं रभसं युद्धे निघ्नन्तं वाहिनीं तव । (१।२)

अभ्ययात् सौबलः क्रुद्धस्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ (१।३)

कृतवैरौ तु तौ वीरावन्योन्यवधकाङ्क्षिणौ । (२।१)

शरैः पूर्णायतोत्सृष्टैर् अन्योन्यम् अभिजघ्नतुः ॥ (२।२)

यथैव सौबलः क्षिप्रं शरवर्षाणि मुञ्चति । (३।१)

तथैव नकुलो राजञ् शिक्षां संदर्शयन् युधि ॥ (३।२)

तावुभौ समरे शूरौ शरकण्टकिनौ तदा । (४।१)

व्यराजेतां महाराज कण्टकैर् इव शाल्मली ॥ (४।२)

सुजिह्मं प्रेक्षमाणौ च राजन् विवृतलोचनौ । (५।१)

क्रोधसंरक्तनयनौ निर्दहन्तौ परस्परम् ॥ (५।२)

स्यालस्तु तव संक्रुद्धो माद्रीपुत्रं हसन्न् इव । (६।१)

कर्णिनैकेन विव्याध हृदये निशितेन ह ॥ (६।२)

नकुलस्तु भृशं विद्धः स्यालेन तव धन्विना । (७।१)

निषसाद रथोपस्थे कश्मलं चैनम् आविशत् ॥ (७।२)

अत्यन्तवैरिणं दृप्तं दृष्ट्वा शत्रुं तथागतम् । (८।१)

ननाद शकुनी राजंस्तपान्ते जलदो यथा ॥ (८।२)

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां नकुलः पाण्डुनन्दनः । (९।१)

अभ्ययात् सौबलं भूयो व्यात्तानन इवान्तकः ॥ (९।२)

संक्रुद्धः शकुनिं षष्ट्या विव्याध भरतर्षभ । (१०।१)

पुनश्चैव शतेनैव नाराचानां स्तनान्तरे ॥ (१०।२)

ततो ऽस्य सशरं चापं मुष्टिदेशे स चिच्छिदे । (११।१)

ध्वजं च त्वरितं छित्त्वा रथाद् भूमावपातयत् ॥ (११।२)

सो ऽतिविद्धो महाराज रथोपस्थ उपाविशत् । (१२।१)

तं विसंज्ञं निपतितं दृष्ट्वा स्यालं तवानघ । (१२।२)

अपोवाह रथेनाशु सारथिर् ध्वजिनीमुखात् ॥ (१२।३)

ततः संचुक्रुशुः पार्था ये च तेषां पदानुगाः । (१३।१)

निर्जित्य च रणे शत्रून्नकुलः शत्रुतापनः । (१३।२)

अब्रवीत् सारथिं क्रुद्धो द्रोणानीकाय मां वह ॥ (१३।३)

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा माद्रीपुत्रस्य धीमतः । (१४।१)

प्रायात् तेन रणे राजन् येन द्रोणो ऽन्वयुध्यत ॥ (१४।२)

शिखण्डिनं तु समरे द्रोणप्रेप्सुं विशां पते । (१५।१)

कृपः शारद्वतो यत्तः प्रत्युद्गच्छत् सुवेगितः ॥ (१५।२)

गौतमं द्रुतम् आयान्तं द्रोणान्तिकम् अरिंदमम् । (१६।१)

विव्याध नवभिर् भल्लैः शिखण्डी प्रहसन्न् इव ॥ (१६।२)

तम् आचार्यो महाराज विद्ध्वा पञ्चभिर् आशुगैः । (१७।१)

पुनर् विव्याध विंशत्या पुत्राणां प्रियकृत् तव ॥ (१७।२)

महद् युद्धं तयोर् आसीद् घोररूपं विशां पते । (१८।१)

यथा देवासुरे युद्धे शम्बरामरराजयोः ॥ (१८।२)

शरजालावृतं व्योम चक्रतुस्तौ महारथौ । (१९।१)

प्रकृत्या घोररूपं तद् आसीद् घोरतरं पुनः ॥ (१९।२)

रात्रिश्च भरतश्रेष्ठ योधानां युद्धशालिनाम् । (२०।१)

कालरात्रिनिभा ह्यासीद् घोररूपा भयावहा ॥ (२०।२)

शिखण्डी तु महाराज गौतमस्य महद् धनुः । (२१।१)

अर्धचन्द्रेण चिछेद सज्यं सविशिखं तदा ॥ (२१।२)

तस्य क्रुद्धः कृपो राजञ् शक्तिं चिक्षेप दारुणाम् । (२२।१)

स्वर्णदण्डाम् अकुण्ठाग्रां कर्मारपरिमार्जिताम् ॥ (२२।२)

ताम् आपतन्तीं चिछेद शिखण्डी बहुभिः शरैः । (२३।१)

सापतन्मेदिनीं दीप्ता भासयन्ती महाप्रभा ॥ (२३।२)

अथान्यद् धनुर् आदाय गौतमो रथिनां वरः । (२४।१)

प्राच्छादयच्छितैर् बाणैर् महाराज शिखण्डिनम् ॥ (२४।२)

स छाद्यमानः समरे गौतमेन यशस्विना । (२५।१)

व्यषीदत रथोपस्थे शिखण्डी रथिनां वरः ॥ (२५।२)

सीदन्तं चैनम् आलोक्य कृपः शारद्वतो युधि । (२६।१)

आजघ्ने बहुभिर् बाणैर् जिघांसन्न् इव भारत ॥ (२६।२)

विमुखं तं रणे दृष्ट्वा याज्ञसेनिं महारथम् । (२७।१)

पाञ्चालाः सोमकाश्चैव परिवव्रुः समन्ततः ॥ (२७।२)

तथैव तव पुत्राश्च परिवव्रुर् द्विजोत्तमम् । (२८।१)

महत्या सेनया सार्धं ततो युद्धम् अभूत् पुनः ॥ (२८।२)

रथानां च रणे राजन्न् अन्योन्यम् अभिधावताम् । (२९।१)

बभूव तुमुलः शब्दो मेघानां नदताम् इव ॥ (२९।२)

द्रवतां सादिनां चैव गजानां च विशां पते । (३०।१)

अन्योन्यम् अभितो राजन् क्रूरम् आयोधनं बभौ ॥ (३०।२)

पत्तीनां द्रवतां चैव पदशब्देन मेदिनी । (३१।१)

अकम्पत महाराज भयत्रस्तेव चाङ्गना ॥ (३१।२)

रथा रथान् समासाद्य प्रद्रुता वेगवत्तरम् । (३२।१)

न्यगृह्णन् बहवो राजञ् शलभान् वायसा इव ॥ (३२।२)

तथा गजान् प्रभिन्नांश्च सुप्रभिन्ना महागजाः । (३३।१)

तस्मिन् एव पदे यत्ता निगृह्णन्ति स्म भारत ॥ (३३।२)

सादी सादिनम् आसाद्य पदाती च पदातिनम् । (३४।१)

समासाद्य रणे ऽन्योन्यं संरब्धा नातिचक्रमुः ॥ (३४।२)

धावतां द्रवतां चैव पुनर् आवर्तताम् अपि । (३५।१)

बभूव तत्र सैन्यानां शब्दः सुतुमुलो निशि ॥ (३५।२)

दीप्यमानाः प्रदीपाश्च रथवारणवाजिषु । (३६।१)

अदृश्यन्त महाराज महोल्का इव खाच्च्युताः ॥ (३६।२)

सा निशा भरतश्रेष्ठ प्रदीपैर् अवभासिता । (३७।१)

दिवसप्रतिमा राजन् बभूव रणमूर्धनि ॥ (३७।२)

आदित्येन यथा व्याप्तं तमो लोके प्रणश्यति । (३८।१)

तथा नष्टं तमो घोरं दीपैर् दीप्तैर् अलंकृतम् ॥ (३८।२)

शस्त्राणां कवचानां च मणीनां च महात्मनाम् । (३९।१)

अन्तर्दधुः प्रभाः सर्वा दीपैस्तैर् अवभासिताः ॥ (३९।२)

तस्मिन् कोलाहले युद्धे वर्तमाने निशामुखे । (४०।१)

अवधीत् समरे पुत्रं पिता भरतसत्तम ॥ (४०।२)

पुत्रश्च पितरं मोहात् सखायं च सखा तथा । (४१।१)

संबन्धिनं च संबन्धी स्वस्रीयं चापि मातुलः ॥ (४१।२)

स्वे स्वान् परे परांश्चापि निजघ्नुर् इतरेतरम् । (४२।१)

निर्मर्यादम् अभूद् युद्धं रात्रौ घोरं भयावहम् ॥ (४२।२)