MBh, 7, 29
Select a line for its word-by-word analysis.
हत्वा प्राग्ज्योतिषं पार्थः प्रदक्षिणम् अवर्तत ॥ (१।३)
hatvā prāgjyotiṣaṃ pārthaḥ pradakṣiṇam avartata ||
आर्छेताम् अर्जुनं संख्ये भ्रातरौ वृषकाचलौ ॥ (२।२)
ārchetām arjunaṃ saṃkhye bhrātarau vṛṣakācalau ||
तौ समेत्यार्जुनं वीरौ पुरः पश्चाच्च धन्विनौ । (३।१)
tau sametyārjunaṃ vīrau puraḥ paścācca dhanvinau |
अविध्येतां महावेगैर् निशितैर् आशुगैर् भृशम् ॥ (३।२)
avidhyetāṃ mahāvegair niśitair āśugair bhṛśam ||
वृषकस्य हयान् सूतं धनुश्छत्रं रथं ध्वजम् । (४।१)
vṛṣakasya hayān sūtaṃ dhanuśchatraṃ rathaṃ dhvajam |
तिलशो व्यधमत् पार्थः सौबलस्य शितैः शरैः ॥ (४।२)
tilaśo vyadhamat pārthaḥ saubalasya śitaiḥ śaraiḥ ||
ततो ऽर्जुनः शरव्रातैर् नानाप्रहरणैर् अपि । (५।१)
tato 'rjunaḥ śaravrātair nānāpraharaṇair api |
गान्धारान् व्याकुलांश्चक्रे सौबलप्रमुखान् पुनः ॥ (५।२)
gāndhārān vyākulāṃścakre saubalapramukhān punaḥ ||
ततः पञ्चशतान् वीरान् गान्धारान् उद्यतायुधान् । (६।१)
tataḥ pañcaśatān vīrān gāndhārān udyatāyudhān |
प्राहिणोन्मृत्युलोकाय क्रुद्धो बाणैर् धनंजयः ॥ (६।२)
prāhiṇonmṛtyulokāya kruddho bāṇair dhanaṃjayaḥ ||
हताश्वात् तु रथात् तूर्णम् अवतीर्य महाभुजः । (७।१)
hatāśvāt tu rathāt tūrṇam avatīrya mahābhujaḥ |
शरवर्षेण बीभत्सुम् अविध्येतां पुनः पुनः ॥ (८।२)
śaravarṣeṇa bībhatsum avidhyetāṃ punaḥ punaḥ ||
भृशं निजघ्नतुः पार्थम् इन्द्रं वृत्रबलाविव ॥ (९।२)
bhṛśaṃ nijaghnatuḥ pārtham indraṃ vṛtrabalāviva ||
लब्धलक्ष्यौ तु गान्धाराव् अहतां पाण्डवं पुनः । (१०।१)
labdhalakṣyau tu gāndhārāv ahatāṃ pāṇḍavaṃ punaḥ |
निदाघवार्षिकौ मासौ लोकं घर्माम्बुभिर् यथा ॥ (१०।२)
nidāghavārṣikau māsau lokaṃ gharmāmbubhir yathā ||
तौ रथस्थौ नरव्याघ्रौ राजानौ वृषकाचलौ । (११।१)
tau rathasthau naravyāghrau rājānau vṛṣakācalau |
संश्लिष्टाङ्गौ स्थितौ राजञ् जघानैकेषुणार्जुनः ॥ (११।२)
saṃśliṣṭāṅgau sthitau rājañ jaghānaikeṣuṇārjunaḥ ||
तौ रथात् सिंहसंकाशौ लोहिताक्षौ महाभुजौ । (१२।१)
tau rathāt siṃhasaṃkāśau lohitākṣau mahābhujau |
तयोर् देहौ रथाद् भूमिं गतौ बन्धुजनप्रियौ । (१३।१)
tayor dehau rathād bhūmiṃ gatau bandhujanapriyau |
यशो दश दिशः पुण्यं गमयित्वा व्यवस्थितौ ॥ (१३।२)
yaśo daśa diśaḥ puṇyaṃ gamayitvā vyavasthitau ||
भृशं मुमुचुर् अश्रूणि पुत्रास्तव विशां पते ॥ (१४।२)
bhṛśaṃ mumucur aśrūṇi putrāstava viśāṃ pate ||
कृष्णौ संमोहयन्मायां विदधे शकुनिस्ततः ॥ (१५।२)
kṛṣṇau saṃmohayanmāyāṃ vidadhe śakunistataḥ ||
क्षुराः क्षुरप्रनालीका वत्सदन्तास् त्रिसंधिनः ॥ (१७।२)
kṣurāḥ kṣurapranālīkā vatsadantās trisaṃdhinaḥ ||
चक्राणि विशिखाः प्रासा विविधान्यायुधानि च । (१८।१)
cakrāṇi viśikhāḥ prāsā vividhānyāyudhāni ca |
प्रपेतुः सर्वतो दिग्भ्यः प्रदिग्भ्यश् चार्जुनं प्रति ॥ (१८।२)
prapetuḥ sarvato digbhyaḥ pradigbhyaś cārjunaṃ prati ||
खरोष्ट्रमहिषाः सिंहा व्याघ्राः सृमरचिल्लिकाः । (१९।१)
kharoṣṭramahiṣāḥ siṃhā vyāghrāḥ sṛmaracillikāḥ |
ऋक्षाः सालावृका गृध्राः कपयो ऽथ सरीसृपाः ॥ (१९।२)
ṛkṣāḥ sālāvṛkā gṛdhrāḥ kapayo 'tha sarīsṛpāḥ ||
विविधानि च रक्षांसि क्षुधितान्यर्जुनं प्रति । (२०।१)
vividhāni ca rakṣāṃsi kṣudhitānyarjunaṃ prati |
संक्रुद्धान्यभ्यधावन्त विविधानि वयांसि च ॥ (२०।२)
saṃkruddhānyabhyadhāvanta vividhāni vayāṃsi ca ||
ततो दिव्यास्त्रविच्छूरः कुन्तीपुत्रो धनंजयः । (२१।१)
tato divyāstravicchūraḥ kuntīputro dhanaṃjayaḥ |
ते हन्यमानाः शूरेण प्रवरैः सायकैर् दृढैः । (२२।१)
te hanyamānāḥ śūreṇa pravaraiḥ sāyakair dṛḍhaiḥ |
विरुवन्तो महारावान् विनेशुः सर्वतो हताः ॥ (२२।२)
viruvanto mahārāvān vineśuḥ sarvato hatāḥ ||
ततस्तमः प्रादुरभूद् अर्जुनस्य रथं प्रति । (२३।१)
tatastamaḥ prādurabhūd arjunasya rathaṃ prati |
तस्माच्च तमसो वाचः क्रूराः पार्थम् अभर्त्सयन् ॥ (२३।२)
tasmācca tamaso vācaḥ krūrāḥ pārtham abhartsayan ||
तत् तमो ऽस्त्रेण महता ज्योतिषेणार्जुनो ऽवधीत् । (२४।१)
tat tamo 'streṇa mahatā jyotiṣeṇārjuno 'vadhīt |
हते तस्मिञ् जलौघास्तु प्रादुरासन् भयानकाः ॥ (२४।२)
hate tasmiñ jalaughāstu prādurāsan bhayānakāḥ ||
अम्भसस्तस्य नाशार्थम् आदित्यास्त्रम् अथार्जुनः । (२५।१)
ambhasastasya nāśārtham ādityāstram athārjunaḥ |
प्रायुङ्क्ताम्भस्ततस्तेन प्रायशो ऽस्त्रेण शोषितम् ॥ (२५।२)
prāyuṅktāmbhastatastena prāyaśo 'streṇa śoṣitam ||
जघानास्त्रबलेनाशु प्रहसन्न् अर्जुनस्तदा ॥ (२६।२)
jaghānāstrabalenāśu prahasann arjunastadā ||
अपायाज्जवनैर् अश्वैः शकुनिः प्राकृतो यथा ॥ (२७।२)
apāyājjavanair aśvaiḥ śakuniḥ prākṛto yathā ||
ततो ऽर्जुनो ऽस्त्रविच्छ्रैष्ठ्यं दर्शयन्न् आत्मनो ऽरिषु । (२८।१)
tato 'rjuno 'stravicchraiṣṭhyaṃ darśayann ātmano 'riṣu |
द्वैधीभूता महाराज गङ्गेवासाद्य पर्वतम् ॥ (२९।२)
dvaidhībhūtā mahārāja gaṅgevāsādya parvatam ||
द्रोणम् एवान्वपद्यन्त केचित् तत्र महारथाः । (३०।१)
droṇam evānvapadyanta kecit tatra mahārathāḥ |
केचिद् दुर्योधनं राजन्न् अर्द्यमानाः किरीटिना ॥ (३०।२)
kecid duryodhanaṃ rājann ardyamānāḥ kirīṭinā ||
नापश्याम ततस्त्वेतत् सैन्यं वै तमसावृतम् । (३१।१)
nāpaśyāma tatastvetat sainyaṃ vai tamasāvṛtam |
गाण्डीवस्य च निर्घोषः श्रुतो दक्षिणतो मया ॥ (३१।२)
gāṇḍīvasya ca nirghoṣaḥ śruto dakṣiṇato mayā ||
शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषं वादित्राणां च निस्वनम् । (३२।१)
śaṅkhadundubhinirghoṣaṃ vāditrāṇāṃ ca nisvanam |
गाण्डीवस्य च निर्घोषो व्यतिक्रम्यास्पृशद् दिवम् ॥ (३२।२)
gāṇḍīvasya ca nirghoṣo vyatikramyāspṛśad divam ||
ततः पुनर् दक्षिणतः संग्रामश्चित्रयोधिनाम् । (३३।१)
tataḥ punar dakṣiṇataḥ saṃgrāmaścitrayodhinām |
सुयुद्धम् अर्जुनस्यासीद् अहं तु द्रोणम् अन्वगाम् ॥ (३३।२)
suyuddham arjunasyāsīd ahaṃ tu droṇam anvagām ||
अर्जुनो व्यधमत् काले दिवीवाभ्राणि मारुतः ॥ (३४।२)
arjuno vyadhamat kāle divīvābhrāṇi mārutaḥ ||
महेष्वासं नरव्याघ्रं नोग्रं कश्चिद् अवारयत् ॥ (३५।२)
maheṣvāsaṃ naravyāghraṃ nograṃ kaścid avārayat ||
ते हन्यमानाः पार्थेन त्वदीया व्यथिता भृशम् । (३६।१)
te hanyamānāḥ pārthena tvadīyā vyathitā bhṛśam |
स्वान् एव बहवो जघ्नुर् विद्रवन्तस्ततस्ततः ॥ (३६।२)
svān eva bahavo jaghnur vidravantastatastataḥ ||
ते ऽर्जुनेन शरा मुक्ताः कङ्कपत्रास्तनुच्छिदः । (३७।१)
te 'rjunena śarā muktāḥ kaṅkapatrāstanucchidaḥ |
विनिर्भिद्य क्षितिं जग्मुर् वल्मीकम् इव पन्नगाः ॥ (३८।२)
vinirbhidya kṣitiṃ jagmur valmīkam iva pannagāḥ ||
न च द्वितीयं व्यसृजत् कुञ्जराश्वनरेषु सः । (३९।१)
na ca dvitīyaṃ vyasṛjat kuñjarāśvanareṣu saḥ |
हतैर् मनुष्यैस्तुरगैश्च सर्वतः शराभिवृष्टैर् द्विरदैश्च पातितैः । (४०।१)
hatair manuṣyaisturagaiśca sarvataḥ śarābhivṛṣṭair dviradaiśca pātitaiḥ |
तदा श्वगोमायुबडाभिनादितं विचित्रम् आयोधशिरो बभूव ह ॥ (४०।२)
tadā śvagomāyubaḍābhināditaṃ vicitram āyodhaśiro babhūva ha ||
पिता सुतं त्यजति सुहृद्वरं सुहृत् तथैव पुत्रः पितरं शरातुरः । (४१।१)
pitā sutaṃ tyajati suhṛdvaraṃ suhṛt tathaiva putraḥ pitaraṃ śarāturaḥ |
स्वरक्षणे कृतमतयस्तदा जनास् त्यजन्ति वाहान् अपि पार्थपीडिताः ॥ (४१।२)
svarakṣaṇe kṛtamatayastadā janās tyajanti vāhān api pārthapīḍitāḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.