MBh, 8, 67
Select a line for its word-by-word analysis.
अथाब्रवीद् वासुदेवो रथस्थो राधेय दिष्ट्या स्मरसीह धर्मम् । (१।२)
athābravīd vāsudevo rathastho rādheya diṣṭyā smarasīha dharmam |
प्रायेण नीचा व्यसनेषु मग्ना निन्दन्ति दैवं कुकृतं न तत् तत् ॥ (१।३)
prāyeṇa nīcā vyasaneṣu magnā nindanti daivaṃ kukṛtaṃ na tat tat ||
यद् द्रौपदीम् एकवस्त्रां सभायाम् आनाय्य त्वं चैव सुयोधनश् च । (२।१)
yad draupadīm ekavastrāṃ sabhāyām ānāyya tvaṃ caiva suyodhanaś ca |
दुःशासनः शकुनिः सौबलश् च न ते कर्ण प्रत्यभात् तत्र धर्मः ॥ (२।२)
duḥśāsanaḥ śakuniḥ saubalaś ca na te karṇa pratyabhāt tatra dharmaḥ ||
यदा सभायां कौन्तेयम् अनक्षज्ञं युधिष्ठिरम् । (३।१)
yadā sabhāyāṃ kaunteyam anakṣajñaṃ yudhiṣṭhiram |
अक्षज्ञः शकुनिर् जेता तदा धर्मः क्व ते गतः ॥ (३।२)
akṣajñaḥ śakunir jetā tadā dharmaḥ kva te gataḥ ||
यदा रजस्वलां कृष्णां दुःशासनवशे स्थिताम् । (४।१)
yadā rajasvalāṃ kṛṣṇāṃ duḥśāsanavaśe sthitām |
सभायां प्राहसः कर्ण क्व ते धर्मस् तदा गतः ॥ (४।२)
sabhāyāṃ prāhasaḥ karṇa kva te dharmas tadā gataḥ ||
राज्यलुब्धः पुनः कर्ण समाह्वयसि पाण्डवम् । (५।१)
rājyalubdhaḥ punaḥ karṇa samāhvayasi pāṇḍavam |
गान्धारराजम् आश्रित्य क्व ते धर्मस् तदा गतः ॥ (५।२)
gāndhārarājam āśritya kva te dharmas tadā gataḥ ||
मन्युर् अभ्याविशत् तीव्रः स्मृत्वा तत् तद् धनंजयम् ॥ (६।२)
manyur abhyāviśat tīvraḥ smṛtvā tat tad dhanaṃjayam ||
तस्य क्रोधेन सर्वेभ्यः स्रोतोभ्यस् तेजसो ऽर्चिषः । (७।१)
tasya krodhena sarvebhyaḥ srotobhyas tejaso 'rciṣaḥ |
तं समीक्ष्य ततः कर्णो ब्रह्मास्त्रेण धनंजयम् । (८।१)
taṃ samīkṣya tataḥ karṇo brahmāstreṇa dhanaṃjayam |
तद् अस्त्रम् अस्त्रेणावार्य प्रजहारास्य पाण्डवः ॥ (८।३)
tad astram astreṇāvārya prajahārāsya pāṇḍavaḥ ||
ततो ऽन्यद् अस्त्रं कौन्तेयो दयितं जातवेदसः । (९।१)
tato 'nyad astraṃ kaunteyo dayitaṃ jātavedasaḥ |
मुमोच कर्णम् उद्दिश्य तत् प्रजज्वाल वै भृशम् ॥ (९।२)
mumoca karṇam uddiśya tat prajajvāla vai bhṛśam ||
जीमूतैश् च दिशः सर्वाश् चक्रे तिमिरदुर्दिनाः ॥ (१०।२)
jīmūtaiś ca diśaḥ sarvāś cakre timiradurdināḥ ||
पाण्डवेयस् त्व् असंभ्रान्तो वायव्यास्त्रेण वीर्यवान् । (११।१)
pāṇḍaveyas tv asaṃbhrānto vāyavyāstreṇa vīryavān |
तं हस्तिकक्ष्याप्रवरं च बाणैः सुवर्णमुक्तामणिवज्रमृष्टम् । (१२।१)
taṃ hastikakṣyāpravaraṃ ca bāṇaiḥ suvarṇamuktāmaṇivajramṛṣṭam |
कालप्रयत्नोत्तमशिल्पियत्नैः कृतं सुरूपं वितमस्कम् उच्चैः ॥ (१२।२)
kālaprayatnottamaśilpiyatnaiḥ kṛtaṃ surūpaṃ vitamaskam uccaiḥ ||
ऊर्जस्करं तव सैन्यस्य नित्यम् अमित्रवित्रासनम् ईड्यरूपम् । (१३।१)
ūrjaskaraṃ tava sainyasya nityam amitravitrāsanam īḍyarūpam |
विख्यातम् आदित्यसमस्य लोके त्विषा समं पावकभानुचन्द्रैः ॥ (१३।२)
vikhyātam ādityasamasya loke tviṣā samaṃ pāvakabhānucandraiḥ ||
ततः क्षुरेणाधिरथेः किरीटी सुवर्णपुङ्खेन शितेन यत्तः । (१४।१)
tataḥ kṣureṇādhiratheḥ kirīṭī suvarṇapuṅkhena śitena yattaḥ |
श्रिया ज्वलन्तं ध्वजम् उन्ममाथ महारथस्याधिरथेर् महात्मा ॥ (१४।२)
śriyā jvalantaṃ dhvajam unmamātha mahārathasyādhirather mahātmā ||
यशश् च धर्मश् च जयश् च मारिष प्रियाणि सर्वाणि च तेन केतुना । (१५।१)
yaśaś ca dharmaś ca jayaś ca māriṣa priyāṇi sarvāṇi ca tena ketunā |
तदा कुरूणां हृदयानि चापतन् बभूव हाहेति च निस्वनो महान् ॥ (१५।२)
tadā kurūṇāṃ hṛdayāni cāpatan babhūva hāheti ca nisvano mahān ||
अथ त्वरन् कर्णवधाय पाण्डवो महेन्द्रवज्रानलदण्डसंनिभम् । (१६।१)
atha tvaran karṇavadhāya pāṇḍavo mahendravajrānaladaṇḍasaṃnibham |
आदत्त पार्थो ऽञ्जलिकं निषङ्गात् सहस्ररश्मेर् इव रश्मिम् उत्तमम् ॥ (१६।२)
ādatta pārtho 'ñjalikaṃ niṣaṅgāt sahasraraśmer iva raśmim uttamam ||
मर्मच्छिदं शोणितमांसदिग्धं वैश्वानरार्कप्रतिमं महार्हम् । (१७।१)
marmacchidaṃ śoṇitamāṃsadigdhaṃ vaiśvānarārkapratimaṃ mahārham |
नराश्वनागासुहरं त्र्यरत्निं षड्वाजम् अञ्जोगतिम् उग्रवेगम् ॥ (१७।२)
narāśvanāgāsuharaṃ tryaratniṃ ṣaḍvājam añjogatim ugravegam ||
सहस्रनेत्राशनितुल्यतेजसं समानक्रव्यादम् इवातिदुःसहम् । (१८।१)
sahasranetrāśanitulyatejasaṃ samānakravyādam ivātiduḥsaham |
पिनाकनारायणचक्रसंनिभं भयंकरं प्राणभृतां विनाशनम् ॥ (१८।२)
pinākanārāyaṇacakrasaṃnibhaṃ bhayaṃkaraṃ prāṇabhṛtāṃ vināśanam ||
युक्त्वा महास्त्रेण परेण मन्त्रविद् विकृष्य गाण्डीवम् उवाच सस्वनम् । (१९।१)
yuktvā mahāstreṇa pareṇa mantravid vikṛṣya gāṇḍīvam uvāca sasvanam |
अयं महास्त्रो ऽप्रतिमो धृतः शरः शरीरभिच् चासुहरश् च दुर्हृदः ॥ (१९।२)
ayaṃ mahāstro 'pratimo dhṛtaḥ śaraḥ śarīrabhic cāsuharaś ca durhṛdaḥ ||
तपो ऽस्ति तप्तं गुरवश् च तोषिता मया यद् इष्टं सुहृदां तथा श्रुतम् । (२०।१)
tapo 'sti taptaṃ guravaś ca toṣitā mayā yad iṣṭaṃ suhṛdāṃ tathā śrutam |
अनेन सत्येन निहन्त्व् अयं शरः सुदंशितः कर्णम् अरिं ममाजितः ॥ (२०।२)
anena satyena nihantv ayaṃ śaraḥ sudaṃśitaḥ karṇam ariṃ mamājitaḥ ||
इत्य् ऊचिवांस् तं स मुमोच बाणं धनंजयः कर्णवधाय घोरम् । (२१।१)
ity ūcivāṃs taṃ sa mumoca bāṇaṃ dhanaṃjayaḥ karṇavadhāya ghoram |
कृत्याम् अथर्वाङ्गिरसीम् इवोग्रां दीप्ताम् असह्यां युधि मृत्युनापि ॥ (२१।२)
kṛtyām atharvāṅgirasīm ivogrāṃ dīptām asahyāṃ yudhi mṛtyunāpi ||
ब्रुवन् किरीटी तम् अतिप्रहृष्टो अयं शरो मे विजयावहो ऽस्तु । (२२।१)
bruvan kirīṭī tam atiprahṛṣṭo ayaṃ śaro me vijayāvaho 'stu |
जिघांसुर् अर्केन्दुसमप्रभावः कर्णं समाप्तिं नयतां यमाय ॥ (२२।२)
jighāṃsur arkendusamaprabhāvaḥ karṇaṃ samāptiṃ nayatāṃ yamāya ||
तेनेषुवर्येण किरीटमाली प्रहृष्टरूपो विजयावहेन । (२३।१)
teneṣuvaryeṇa kirīṭamālī prahṛṣṭarūpo vijayāvahena |
जिघांसुर् अर्केन्दुसमप्रभेण चक्रे विषक्तं रिपुम् आततायी ॥ (२३।२)
jighāṃsur arkendusamaprabheṇa cakre viṣaktaṃ ripum ātatāyī ||
तद् उद्यतादित्यसमानवर्चसं शरन्नभोमध्यगभास्करोपमम् । (२४।१)
tad udyatādityasamānavarcasaṃ śarannabhomadhyagabhāskaropamam |
वराङ्गम् उर्व्याम् अपतच् चमूपतेर् दिवाकरो ऽस्ताद् इव रक्तमण्डलः ॥ (२४।२)
varāṅgam urvyām apatac camūpater divākaro 'stād iva raktamaṇḍalaḥ ||
तद् अस्य देही सततं सुखोदितं स्वरूपम् अत्यर्थम् उदारकर्मणः । (२५।१)
tad asya dehī satataṃ sukhoditaṃ svarūpam atyartham udārakarmaṇaḥ |
परेण कृच्छ्रेण शरीरम् अत्यजद् गृहं महर्द्धीव ससङ्गम् ईश्वरः ॥ (२५।२)
pareṇa kṛcchreṇa śarīram atyajad gṛhaṃ maharddhīva sasaṅgam īśvaraḥ ||
शरैर् विभुग्नं व्यसु तद् विवर्मणः पपात कर्णस्य शरीरम् उच्छ्रितम् । (२६।१)
śarair vibhugnaṃ vyasu tad vivarmaṇaḥ papāta karṇasya śarīram ucchritam |
स्रवद्व्रणं गैरिकतोयविस्रवं गिरेर् यथा वज्रहतं शिरस् तथा ॥ (२६।२)
sravadvraṇaṃ gairikatoyavisravaṃ girer yathā vajrahataṃ śiras tathā ||
देहात् तु कर्णस्य निपातितस्य तेजो दीप्तं खं विगाह्याचिरेण । (२७।१)
dehāt tu karṇasya nipātitasya tejo dīptaṃ khaṃ vigāhyācireṇa |
तद् अद्भुतं सर्वमनुष्ययोधाः पश्यन्ति राजन् निहते स्म कर्णे ॥ (२७।२)
tad adbhutaṃ sarvamanuṣyayodhāḥ paśyanti rājan nihate sma karṇe ||
तं सोमकाः प्रेक्ष्य हतं शयानं प्रीता नादं सह सैन्यैर् अकुर्वन् । (२८।१)
taṃ somakāḥ prekṣya hataṃ śayānaṃ prītā nādaṃ saha sainyair akurvan |
तूर्याणि चाजघ्नुर् अतीव हृष्टा वासांसि चैवादुधुवुर् भुजांश् च । (२८।२)
tūryāṇi cājaghnur atīva hṛṣṭā vāsāṃsi caivādudhuvur bhujāṃś ca |
बलान्विताश् चाप्य् अपरे ह्य् अनृत्यन्न् अन्योन्यम् आश्लिष्य नदन्त ऊचुः ॥ (२८।३)
balānvitāś cāpy apare hy anṛtyann anyonyam āśliṣya nadanta ūcuḥ ||
दृष्ट्वा तु कर्णं भुवि निष्टनन्तं हतं रथात् सायकेनावभिन्नम् । (२९।१)
dṛṣṭvā tu karṇaṃ bhuvi niṣṭanantaṃ hataṃ rathāt sāyakenāvabhinnam |
महानिलेनाग्निम् इवापविद्धं यज्ञावसाने शयने निशान्ते ॥ (२९।२)
mahānilenāgnim ivāpaviddhaṃ yajñāvasāne śayane niśānte ||
विभाति देहः कर्णस्य स्वरश्मिभिर् इवांशुमान् ॥ (३०।२)
vibhāti dehaḥ karṇasya svaraśmibhir ivāṃśumān ||
प्रताप्य सेनाम् आमित्रीं दीप्तैः शरगभस्तिभिः । (३१।१)
pratāpya senām āmitrīṃ dīptaiḥ śaragabhastibhiḥ |
बलिनार्जुनकालेन नीतो ऽस्तं कर्णभास्करः ॥ (३१।२)
balinārjunakālena nīto 'staṃ karṇabhāskaraḥ ||
अस्तं गच्छन् यथादित्यः प्रभाम् आदाय गच्छति । (३२।१)
astaṃ gacchan yathādityaḥ prabhām ādāya gacchati |
छिन्नम् अञ्जलिकेनाजौ सोत्सेधम् अपतच्छिरः ॥ (३३।२)
chinnam añjalikenājau sotsedham apatacchiraḥ ||
उपर्य् उपरि सैन्यानां तस्य शत्रोस् तद् अञ्जसा । (३४।१)
upary upari sainyānāṃ tasya śatros tad añjasā |
शिरः कर्णस्य सोत्सेधम् इषुः सो ऽपाहरद् द्रुतम् ॥ (३४।२)
śiraḥ karṇasya sotsedham iṣuḥ so 'pāharad drutam ||
कर्णं तु शूरं पतितं पृथिव्यां शराचितं शोणितदिग्धगात्रम् । (३५।२)
karṇaṃ tu śūraṃ patitaṃ pṛthivyāṃ śarācitaṃ śoṇitadigdhagātram |
दृष्ट्वा शयानं भुवि मद्रराजश् छिन्नध्वजेनापययौ रथेन ॥ (३५।३)
dṛṣṭvā śayānaṃ bhuvi madrarājaś chinnadhvajenāpayayau rathena ||
कर्णे हते कुरवः प्राद्रवन्त भयार्दिता गाढविद्धाश् च संख्ये । (३६।१)
karṇe hate kuravaḥ prādravanta bhayārditā gāḍhaviddhāś ca saṃkhye |
अवेक्षमाणा मुहुर् अर्जुनस्य ध्वजं महान्तं वपुषा ज्वलन्तम् ॥ (३६।२)
avekṣamāṇā muhur arjunasya dhvajaṃ mahāntaṃ vapuṣā jvalantam ||
सहस्रनेत्रप्रतिमानकर्मणः सहस्रपत्रप्रतिमाननं शुभम् । (३७।१)
sahasranetrapratimānakarmaṇaḥ sahasrapatrapratimānanaṃ śubham |
सहस्ररश्मिर् दिनसंक्षये यथा तथापतत् तस्य शिरो वसुंधराम् ॥ (३७।२)
sahasraraśmir dinasaṃkṣaye yathā tathāpatat tasya śiro vasuṃdharām ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.