MBh, 5, 31
Select a line for its word-by-word analysis.
ददाति सर्वम् ईशानः पुरस्ताच्छुक्रम् उच्चरन् ॥ (२।२)
dadāti sarvam īśānaḥ purastācchukram uccaran ||
अथो मन्त्रं मन्त्रयित्वा अन्योन्येनातिहृष्टवत् ॥ (३।२)
atho mantraṃ mantrayitvā anyonyenātihṛṣṭavat ||
गावल्गणे कुरून् गत्वा धृतराष्ट्रं महाबलम् । (४।१)
gāvalgaṇe kurūn gatvā dhṛtarāṣṭraṃ mahābalam |
ब्रूयाश्चैनं त्वम् आसीनं कुरुभिः परिवारितम् । (५।१)
brūyāścainaṃ tvam āsīnaṃ kurubhiḥ parivāritam |
तवैव राजन् वीर्येण सुखं जीवन्ति पाण्डवाः ॥ (५।२)
tavaiva rājan vīryeṇa sukhaṃ jīvanti pāṇḍavāḥ ||
तव प्रसादाद् बालास्ते प्राप्ता राज्यम् अरिंदम । (६।१)
tava prasādād bālāste prāptā rājyam ariṃdama |
राज्ये तान् स्थापयित्वाग्रे नोपेक्षीर् विनशिष्यतः ॥ (६।२)
rājye tān sthāpayitvāgre nopekṣīr vinaśiṣyataḥ ||
सर्वम् अप्येतद् एकस्य नालं संजय कस्यचित् । (७।१)
sarvam apyetad ekasya nālaṃ saṃjaya kasyacit |
तात संहत्य जीवामो मा द्विषद्भ्यो वशं गमः ॥ (७।२)
tāta saṃhatya jīvāmo mā dviṣadbhyo vaśaṃ gamaḥ ||
भवता शंतनोर् वंशो निमग्नः पुनर् उद्धृतः ॥ (९।२)
bhavatā śaṃtanor vaṃśo nimagnaḥ punar uddhṛtaḥ ||
यथा जीवन्ति ते पौत्राः प्रीतिमन्तः परस्परम् ॥ (१०।२)
yathā jīvanti te pautrāḥ prītimantaḥ parasparam ||
तथैव विदुरं ब्रूयाः कुरूणां मन्त्रधारिणम् । (११।१)
tathaiva viduraṃ brūyāḥ kurūṇāṃ mantradhāriṇam |
अयुद्धं सौम्य भाषस्व हितकामो युधिष्ठिरः ॥ (११।२)
ayuddhaṃ saumya bhāṣasva hitakāmo yudhiṣṭhiraḥ ||
अपश्यन्माम् उपेक्षन्तं कृष्णाम् एकां सभागताम् । (१३।१)
apaśyanmām upekṣantaṃ kṛṣṇām ekāṃ sabhāgatām |
तद्दुःखम् अतितिक्षाम मा वधीष्म कुरून् इति ॥ (१३।२)
tadduḥkham atitikṣāma mā vadhīṣma kurūn iti ||
एवं पूर्वापरान् क्लेशान् अतितिक्षन्त पाण्डवाः । (१४।१)
evaṃ pūrvāparān kleśān atitikṣanta pāṇḍavāḥ |
यथा बलीयसः सन्तस्तत् सर्वं कुरवो विदुः ॥ (१४।२)
yathā balīyasaḥ santastat sarvaṃ kuravo viduḥ ||
यन्नः प्राव्राजयः सौम्य अजिनैः प्रतिवासितान् । (१५।१)
yannaḥ prāvrājayaḥ saumya ajinaiḥ prativāsitān |
तद्दुःखम् अतितिक्षाम मा वधीष्म कुरून् इति ॥ (१५।२)
tadduḥkham atitikṣāma mā vadhīṣma kurūn iti ||
यत् तत् सभायाम् आक्रम्य कृष्णां केशेष्वधर्षयत् । (१६।१)
yat tat sabhāyām ākramya kṛṣṇāṃ keśeṣvadharṣayat |
दुःशासनस्ते ऽनुमते तच्चास्माभिर् उपेक्षितम् ॥ (१६।२)
duḥśāsanaste 'numate taccāsmābhir upekṣitam ||
निवर्तय परद्रव्ये बुद्धिं गृद्धां नरर्षभ ॥ (१७।२)
nivartaya paradravye buddhiṃ gṛddhāṃ nararṣabha ||
शान्तिर् एवं भवेद् राजन् प्रीतिश्चैव परस्परम् । (१८।१)
śāntir evaṃ bhaved rājan prītiścaiva parasparam |
राज्यैकदेशम् अपि नः प्रयच्छ शमम् इच्छताम् ॥ (१८।२)
rājyaikadeśam api naḥ prayaccha śamam icchatām ||
अवसानं भवेद् अत्र किंचिद् एव तु पञ्चमम् ॥ (१९।२)
avasānaṃ bhaved atra kiṃcid eva tu pañcamam ||
भ्रातॄणां देहि पञ्चानां ग्रामान् पञ्च सुयोधन । (२०।१)
bhrātṝṇāṃ dehi pañcānāṃ grāmān pañca suyodhana |
शान्तिर् नो ऽस्तु महाप्राज्ञ ज्ञातिभिः सह संजय ॥ (२०।२)
śāntir no 'stu mahāprājña jñātibhiḥ saha saṃjaya ||
भ्राता भ्रातरम् अन्वेतु पिता पुत्रेण युज्यताम् । (२१।१)
bhrātā bhrātaram anvetu pitā putreṇa yujyatām |
स्मयमानाः समायान्तु पाञ्चालाः कुरुभिः सह ॥ (२१।२)
smayamānāḥ samāyāntu pāñcālāḥ kurubhiḥ saha ||
धर्मार्थयोर् अलं चाहं मृदवे दारुणाय च ॥ (२३।२)
dharmārthayor alaṃ cāhaṃ mṛdave dāruṇāya ca ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.