MBh, 6, 114
Select a line for its word-by-word analysis.
एवं ते पाण्डवाः सर्वे पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् । (१।२)
evaṃ te pāṇḍavāḥ sarve puraskṛtya śikhaṇḍinam |
शतघ्नीभिः सुघोराभिः पट्टिशैः सपरश्वधैः । (२।१)
śataghnībhiḥ sughorābhiḥ paṭṭiśaiḥ saparaśvadhaiḥ |
मुद्गरैर् मुसलैः प्रासैः क्षेपणीभिश्च सर्वशः ॥ (२।२)
mudgarair musalaiḥ prāsaiḥ kṣepaṇībhiśca sarvaśaḥ ||
नाराचैर् वत्सदन्तैश्च भुशुण्डीभिश्च भारत । (३।२)
nārācair vatsadantaiśca bhuśuṇḍībhiśca bhārata |
दृश्यते स्म नरेन्द्राणां पुनर् मध्यगतश्चरन् ॥ (७।२)
dṛśyate sma narendrāṇāṃ punar madhyagataścaran ||
द्रुपदं च विराटं च धृष्टद्युम्नं च पार्षतम् ॥ (९।२)
drupadaṃ ca virāṭaṃ ca dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam ||
षड् एतान् षड्भिर् आनर्छद् भास्करप्रतिमैः शरैः ॥ (१०।२)
ṣaḍ etān ṣaḍbhir ānarchad bhāskarapratimaiḥ śaraiḥ ||
तस्य ते निशितान् बाणान् संनिवार्य महारथाः । (११।१)
tasya te niśitān bāṇān saṃnivārya mahārathāḥ |
दशभिर् दशभिर् भीष्मम् अर्दयामासुर् ओजसा ॥ (११।२)
daśabhir daśabhir bhīṣmam ardayāmāsur ojasā ||
शिखण्डी तु रणे बाणान् यान्मुमोच महाव्रते । (१२।१)
śikhaṇḍī tu raṇe bāṇān yānmumoca mahāvrate |
ते भीष्मं विविशुस्तूर्णं स्वर्णपुङ्खाः शिलाशिताः ॥ (१२।२)
te bhīṣmaṃ viviśustūrṇaṃ svarṇapuṅkhāḥ śilāśitāḥ ||
ततः किरीटी संरब्धो भीष्मम् एवाभ्यवर्तत । (१३।१)
tataḥ kirīṭī saṃrabdho bhīṣmam evābhyavartata |
शिखण्डिनं पुरस्कृत्य धनुश्चास्य समाछिनत् ॥ (१३।२)
śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya dhanuścāsya samāchinat ||
भीष्मस्य धनुषश्छेदं नामृष्यन्त महारथाः । (१४।१)
bhīṣmasya dhanuṣaśchedaṃ nāmṛṣyanta mahārathāḥ |
द्रोणश्च कृतवर्मा च सैन्धवश्च जयद्रथः ॥ (१४।२)
droṇaśca kṛtavarmā ca saindhavaśca jayadrathaḥ ||
भूरिश्रवाः शलः शल्यो भगदत्तस्तथैव च । (१५।१)
bhūriśravāḥ śalaḥ śalyo bhagadattastathaiva ca |
सप्तैते परमक्रुद्धाः किरीटिनम् अभिद्रुताः ॥ (१५।२)
saptaite paramakruddhāḥ kirīṭinam abhidrutāḥ ||
उत्तमास्त्राणि दिव्यानि दर्शयन्तो महारथाः । (१६।१)
uttamāstrāṇi divyāni darśayanto mahārathāḥ |
अभिपेतुर् भृशं क्रुद्धाश् छादयन्त स्म पाण्डवान् ॥ (१६।२)
abhipetur bhṛśaṃ kruddhāś chādayanta sma pāṇḍavān ||
तेषाम् आपततां शब्दः शुश्रुवे फल्गुनं प्रति । (१७।१)
teṣām āpatatāṃ śabdaḥ śuśruve phalgunaṃ prati |
उद्वृत्तानां यथा शब्दः समुद्राणां युगक्षये ॥ (१७।२)
udvṛttānāṃ yathā śabdaḥ samudrāṇāṃ yugakṣaye ||
इत्यासीत् तुमुलः शब्दः फल्गुनस्य रथं प्रति ॥ (१८।२)
ityāsīt tumulaḥ śabdaḥ phalgunasya rathaṃ prati ||
तं शब्दं तुमुलं श्रुत्वा पाण्डवानां महारथाः । (१९।१)
taṃ śabdaṃ tumulaṃ śrutvā pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ |
अभ्यधावन् परीप्सन्तः फल्गुनं भरतर्षभ ॥ (१९।२)
abhyadhāvan parīpsantaḥ phalgunaṃ bharatarṣabha ||
सात्यकिर् भीमसेनश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः । (२०।१)
sātyakir bhīmasenaśca dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ |
विराटद्रुपदौ चोभौ राक्षसश्च घटोत्कचः ॥ (२०।२)
virāṭadrupadau cobhau rākṣasaśca ghaṭotkacaḥ ||
अभिमन्युश्च संक्रुद्धः सप्तैते क्रोधमूर्छिताः । (२१।१)
abhimanyuśca saṃkruddhaḥ saptaite krodhamūrchitāḥ |
समभ्यधावंस्त्वरिताश्चित्रकार्मुकधारिणः ॥ (२१।२)
samabhyadhāvaṃstvaritāścitrakārmukadhāriṇaḥ ||
तेषां समभवद् युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् । (२२।१)
teṣāṃ samabhavad yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam |
संग्रामे भरतश्रेष्ठ देवानां दानवैर् इव ॥ (२२।२)
saṃgrāme bharataśreṣṭha devānāṃ dānavair iva ||
शिखण्डी तु रथश्रेष्ठो रक्ष्यमाणः किरीटिना । (२३।१)
śikhaṇḍī tu rathaśreṣṭho rakṣyamāṇaḥ kirīṭinā |
अविध्यद् दशभिर् भीष्मं छिन्नधन्वानम् आहवे । (२३।२)
avidhyad daśabhir bhīṣmaṃ chinnadhanvānam āhave |
सारथिं दशभिश्चास्य ध्वजं चैकेन चिच्छिदे ॥ (२३।३)
sārathiṃ daśabhiścāsya dhvajaṃ caikena cicchide ||
सो ऽन्यत् कार्मुकम् आदाय गाङ्गेयो वेगवत्तरम् । (२४।१)
so 'nyat kārmukam ādāya gāṅgeyo vegavattaram |
तद् अप्यस्य शितैर् भल्लैस्त्रिभिश्चिछेद फल्गुनः ॥ (२४।२)
tad apyasya śitair bhallaistribhiścicheda phalgunaḥ ||
एवं स पाण्डवः क्रुद्ध आत्तम् आत्तं पुनः पुनः । (२५।१)
evaṃ sa pāṇḍavaḥ kruddha āttam āttaṃ punaḥ punaḥ |
धनुर् भीष्मस्य चिछेद सव्यसाची परंतपः ॥ (२५।२)
dhanur bhīṣmasya cicheda savyasācī paraṃtapaḥ ||
स छिन्नधन्वा संक्रुद्धः सृक्किणी परिसंलिहन् । (२६।१)
sa chinnadhanvā saṃkruddhaḥ sṛkkiṇī parisaṃlihan |
शक्तिं जग्राह संक्रुद्धो गिरीणाम् अपि दारणीम् । (२६।२)
śaktiṃ jagrāha saṃkruddho girīṇām api dāraṇīm |
तां च चिक्षेप संक्रुद्धः फल्गुनस्य रथं प्रति ॥ (२६।३)
tāṃ ca cikṣepa saṃkruddhaḥ phalgunasya rathaṃ prati ||
ताम् आपतन्तीं सम्प्रेक्ष्य ज्वलन्तीम् अशनीम् इव । (२७।१)
tām āpatantīṃ samprekṣya jvalantīm aśanīm iva |
समादत्त शितान् भल्लान् पञ्च पाण्डवनन्दनः ॥ (२७।२)
samādatta śitān bhallān pañca pāṇḍavanandanaḥ ||
तस्य चिछेद तां शक्तिं पञ्चधा पञ्चभिः शरैः । (२८।१)
tasya cicheda tāṃ śaktiṃ pañcadhā pañcabhiḥ śaraiḥ |
संक्रुद्धो भरतश्रेष्ठ भीष्मबाहुबलेरिताम् ॥ (२८।२)
saṃkruddho bharataśreṣṭha bhīṣmabāhubaleritām ||
सा पपात परिच्छिन्ना संक्रुद्धेन किरीटिना । (२९।१)
sā papāta paricchinnā saṃkruddhena kirīṭinā |
मेघवृन्दपरिभ्रष्टा विच्छिन्नेव शतह्रदा ॥ (२९।२)
meghavṛndaparibhraṣṭā vicchinneva śatahradā ||
छिन्नां तां शक्तिम् आलोक्य भीष्मः क्रोधसमन्वितः । (३०।१)
chinnāṃ tāṃ śaktim ālokya bhīṣmaḥ krodhasamanvitaḥ |
शक्तो ऽहं धनुषैकेन निहन्तुं सर्वपाण्डवान् । (३१।१)
śakto 'haṃ dhanuṣaikena nihantuṃ sarvapāṇḍavān |
यद्येषां न भवेद् गोप्ता विष्वक्सेनो महाबलः ॥ (३१।२)
yadyeṣāṃ na bhaved goptā viṣvakseno mahābalaḥ ||
कारणद्वयम् आस्थाय नाहं योत्स्यामि पाण्डवैः । (३२।१)
kāraṇadvayam āsthāya nāhaṃ yotsyāmi pāṇḍavaiḥ |
अवध्यत्वाच्च पाण्डूनां स्त्रीभावाच्च शिखण्डिनः ॥ (३२।२)
avadhyatvācca pāṇḍūnāṃ strībhāvācca śikhaṇḍinaḥ ||
पित्रा तुष्टेन मे पूर्वं यदा कालीम् उदावहत् । (३३।१)
pitrā tuṣṭena me pūrvaṃ yadā kālīm udāvahat |
स्वच्छन्दमरणं दत्तम् अवध्यत्वं रणे तथा । (३३।२)
svacchandamaraṇaṃ dattam avadhyatvaṃ raṇe tathā |
तस्मान्मृत्युम् अहं मन्ये प्राप्तकालम् इवात्मनः ॥ (३३।३)
tasmānmṛtyum ahaṃ manye prāptakālam ivātmanaḥ ||
एवं ज्ञात्वा व्यवसितं भीष्मस्यामिततेजसः । (३४।१)
evaṃ jñātvā vyavasitaṃ bhīṣmasyāmitatejasaḥ |
ऋषयो वसवश्चैव वियत्स्था भीष्मम् अब्रुवन् ॥ (३४।२)
ṛṣayo vasavaścaiva viyatsthā bhīṣmam abruvan ||
यत् ते व्यवसितं वीर अस्माकं सुमहत् प्रियम् । (३५।१)
yat te vyavasitaṃ vīra asmākaṃ sumahat priyam |
तत् कुरुष्व महेष्वास युद्धाद् बुद्धिं निवर्तय ॥ (३५।२)
tat kuruṣva maheṣvāsa yuddhād buddhiṃ nivartaya ||
तस्य वाक्यस्य निधने प्रादुरासीच्छिवो ऽनिलः । (३६।१)
tasya vākyasya nidhane prādurāsīcchivo 'nilaḥ |
देवदुन्दुभयश्चैव सम्प्रणेदुर् महास्वनाः । (३७।१)
devadundubhayaścaiva sampraṇedur mahāsvanāḥ |
पपात पुष्पवृष्टिश्च भीष्मस्योपरि पार्थिव ॥ (३७।२)
papāta puṣpavṛṣṭiśca bhīṣmasyopari pārthiva ||
न च तच्छुश्रुवे कश्चित् तेषां संवदतां नृप । (३८।१)
na ca tacchuśruve kaścit teṣāṃ saṃvadatāṃ nṛpa |
संभ्रमश्च महान् आसीत् त्रिदशानां विशां पते । (३९।१)
saṃbhramaśca mahān āsīt tridaśānāṃ viśāṃ pate |
पतिष्यति रथाद् भीष्मे सर्वलोकप्रिये तदा ॥ (३९।२)
patiṣyati rathād bhīṣme sarvalokapriye tadā ||
इति देवगणानां च श्रुत्वा वाक्यं महामनाः । (४०।१)
iti devagaṇānāṃ ca śrutvā vākyaṃ mahāmanāḥ |
ततः शांतनवो भीष्मो बीभत्सुं नाभ्यवर्तत । (४०।२)
tataḥ śāṃtanavo bhīṣmo bībhatsuṃ nābhyavartata |
भिद्यमानः शितैर् बाणैः सर्वावरणभेदिभिः ॥ (४०।३)
bhidyamānaḥ śitair bāṇaiḥ sarvāvaraṇabhedibhiḥ ||
आजघानोरसि क्रुद्धो नवभिर् निशितैः शरैः ॥ (४१।२)
ājaghānorasi kruddho navabhir niśitaiḥ śaraiḥ ||
स तेनाभिहतः संख्ये भीष्मः कुरुपितामहः । (४२।१)
sa tenābhihataḥ saṃkhye bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ |
ततः प्रहस्य बीभत्सुर् व्याक्षिपन् गाण्डिवं धनुः । (४३।१)
tataḥ prahasya bībhatsur vyākṣipan gāṇḍivaṃ dhanuḥ |
गाङ्गेयं पञ्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समर्पयत् ॥ (४३।२)
gāṅgeyaṃ pañcaviṃśatyā kṣudrakāṇāṃ samarpayat ||
सर्वगात्रेषु संक्रुद्धः सर्वमर्मस्वताडयत् ॥ (४४।२)
sarvagātreṣu saṃkruddhaḥ sarvamarmasvatāḍayat ||
न चक्रुस्ते रुजं तस्य रुक्मपुङ्खाः शिलाशिताः ॥ (४५।२)
na cakruste rujaṃ tasya rukmapuṅkhāḥ śilāśitāḥ ||
ततः किरीटी संरब्धो भीष्मम् एवाभ्यवर्तत । (४६।१)
tataḥ kirīṭī saṃrabdho bhīṣmam evābhyavartata |
शिखण्डिनं पुरस्कृत्य धनुश्चास्य समाछिनत् ॥ (४६।२)
śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya dhanuścāsya samāchinat ||
अथैनं दशभिर् विद्ध्वा ध्वजम् एकेन चिच्छिदे । (४७।१)
athainaṃ daśabhir viddhvā dhvajam ekena cicchide |
सारथिं विशिखैश्चास्य दशभिः समकम्पयत् ॥ (४७।२)
sārathiṃ viśikhaiścāsya daśabhiḥ samakampayat ||
सो ऽन्यत् कार्मुकम् आदत्त गाङ्गेयो बलवत्तरम् । (४८।१)
so 'nyat kārmukam ādatta gāṅgeyo balavattaram |
तद् अप्यस्य शितैर् भल्लैस्त्रिधा त्रिभिर् उपानुदत् । (४८।२)
tad apyasya śitair bhallaistridhā tribhir upānudat |
ततः शांतनवो भीष्मो बीभत्सुं नाभ्यवर्तत ॥ (४९।२)
tataḥ śāṃtanavo bhīṣmo bībhatsuṃ nābhyavartata ||
अथैनं पञ्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समर्दयत् । (५०।१)
athainaṃ pañcaviṃśatyā kṣudrakāṇāṃ samardayat |
सो ऽतिविद्धो महेष्वासो दुःशासनम् अभाषत ॥ (५०।२)
so 'tividdho maheṣvāso duḥśāsanam abhāṣata ||
एष पार्थो रणे क्रुद्धः पाण्डवानां महारथः । (५१।१)
eṣa pārtho raṇe kruddhaḥ pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ |
शरैर् अनेकसाहस्रैर् माम् एवाभ्यसते रणे ॥ (५१।२)
śarair anekasāhasrair mām evābhyasate raṇe ||
मां चैव शक्ता निर्जेतुं किमु मर्त्याः सुदुर्बलाः ॥ (५२।३)
māṃ caiva śaktā nirjetuṃ kimu martyāḥ sudurbalāḥ ||
एवं तयोः संवदतोः फल्गुनो निशितैः शरैः । (५३।१)
evaṃ tayoḥ saṃvadatoḥ phalguno niśitaiḥ śaraiḥ |
शिखण्डिनं पुरस्कृत्य भीष्मं विव्याध संयुगे ॥ (५३।२)
śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya bhīṣmaṃ vivyādha saṃyuge ||
अतिविद्धः शितैर् बाणैर् भृशं गाण्डीवधन्वना ॥ (५४।२)
atividdhaḥ śitair bāṇair bhṛśaṃ gāṇḍīvadhanvanā ||
वज्राशनिसमस्पर्शाः शिताग्राः संप्रवेशिताः । (५५।१)
vajrāśanisamasparśāḥ śitāgrāḥ saṃpraveśitāḥ |
विमुक्ता अव्यवच्छिन्ना नेमे बाणाः शिखण्डिनः ॥ (५५।२)
vimuktā avyavacchinnā neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ ||
मुसलानीव मे घ्नन्ति नेमे बाणाः शिखण्डिनः ॥ (५६।२)
musalānīva me ghnanti neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ ||
मम प्राणान् आरुजन्ति नेमे बाणाः शिखण्डिनः ॥ (५७।२)
mama prāṇān ārujanti neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ ||
भुजगा इव संक्रुद्धा लेलिहाना विषोल्बणाः । (५८।१)
bhujagā iva saṃkruddhā lelihānā viṣolbaṇāḥ |
ममाविशन्ति मर्माणि नेमे बाणाः शिखण्डिनः ॥ (५८।२)
mamāviśanti marmāṇi neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ ||
गदापरिघसंस्पर्शा नेमे बाणाः शिखण्डिनः ॥ (५९।२)
gadāparighasaṃsparśā neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ ||
अर्जुनस्य इमे बाणा नेमे बाणाः शिखण्डिनः ॥ (६०।२)
arjunasya ime bāṇā neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ ||
सर्वे ह्यपि न मे दुःखं कुर्युर् अन्ये नराधिपाः । (६१।१)
sarve hyapi na me duḥkhaṃ kuryur anye narādhipāḥ |
वीरं गाण्डीवधन्वानम् ऋते जिष्णुं कपिध्वजम् ॥ (६१।२)
vīraṃ gāṇḍīvadhanvānam ṛte jiṣṇuṃ kapidhvajam ||
इति ब्रुवञ् शांतनवो दिधक्षुर् इव पाण्डवम् । (६२।१)
iti bruvañ śāṃtanavo didhakṣur iva pāṇḍavam |
सविष्फुलिङ्गां दीप्ताग्रां शक्तिं चिक्षेप भारत ॥ (६२।२)
saviṣphuliṅgāṃ dīptāgrāṃ śaktiṃ cikṣepa bhārata ||
ताम् अस्य विशिखैश्छित्त्वा त्रिधा त्रिभिर् अपातयत् । (६३।१)
tām asya viśikhaiśchittvā tridhā tribhir apātayat |
पश्यतां कुरुवीराणां सर्वेषां तत्र भारत ॥ (६३।२)
paśyatāṃ kuruvīrāṇāṃ sarveṣāṃ tatra bhārata ||
खड्गं चान्यतरं प्रेप्सुर् मृत्योर् अग्रे जयाय वा ॥ (६४।२)
khaḍgaṃ cānyataraṃ prepsur mṛtyor agre jayāya vā ||
तस्य तच्छतधा चर्म व्यधमद् दंशितात्मनः । (६५।१)
tasya tacchatadhā carma vyadhamad daṃśitātmanaḥ |
विनद्योच्चैः सिंह इव स्वान्यनीकान्यचोदयत् । (६६।१)
vinadyoccaiḥ siṃha iva svānyanīkānyacodayat |
अभिद्रवत गाङ्गेयं मां वो ऽस्तु भयम् अण्वपि ॥ (६६।२)
abhidravata gāṅgeyaṃ māṃ vo 'stu bhayam aṇvapi ||
अथ ते तोमरैः प्रासैर् बाणौघैश्च समन्ततः । (६७।१)
atha te tomaraiḥ prāsair bāṇaughaiśca samantataḥ |
पट्टिशैश्च सनिस्त्रिंशैर् नानाप्रहरणैस्तथा ॥ (६७।२)
paṭṭiśaiśca sanistriṃśair nānāpraharaṇaistathā ||
वत्सदन्तैश्च भल्लैश्च तम् एकम् अभिदुद्रुवुः । (६८।१)
vatsadantaiśca bhallaiśca tam ekam abhidudruvuḥ |
तथैव तव पुत्राश्च राजन् भीष्मजयैषिणः । (६९।१)
tathaiva tava putrāśca rājan bhīṣmajayaiṣiṇaḥ |
तम् एकम् अभ्यवर्तन्त सिंहनादांश्च नेदिरे ॥ (६९।२)
tam ekam abhyavartanta siṃhanādāṃśca nedire ||
तत्रासीत् तुमुलं युद्धं तावकानां परैः सह । (७०।१)
tatrāsīt tumulaṃ yuddhaṃ tāvakānāṃ paraiḥ saha |
सैन्यानां युध्यमानानां निघ्नताम् इतरेतरम् ॥ (७१।२)
sainyānāṃ yudhyamānānāṃ nighnatām itaretaram ||
योधानाम् अयुतं हत्वा तस्मिन् स दशमे ऽहनि । (७३।१)
yodhānām ayutaṃ hatvā tasmin sa daśame 'hani |
अतिष्ठद् आहवे भीष्मो भिद्यमानेषु मर्मसु ॥ (७३।२)
atiṣṭhad āhave bhīṣmo bhidyamāneṣu marmasu ||
ततः सेनामुखे तस्मिन् स्थितः पार्थो धनंजयः । (७४।१)
tataḥ senāmukhe tasmin sthitaḥ pārtho dhanaṃjayaḥ |
मध्येन कुरुसैन्यानां द्रावयामास वाहिनीम् ॥ (७४।२)
madhyena kurusainyānāṃ drāvayāmāsa vāhinīm ||
वयं श्वेतहयाद् भीताः कुन्तीपुत्राद् धनंजयात् । (७५।१)
vayaṃ śvetahayād bhītāḥ kuntīputrād dhanaṃjayāt |
पीड्यमानाः शितैः शस्त्रैः प्रद्रवाम महारणात् ॥ (७५।२)
pīḍyamānāḥ śitaiḥ śastraiḥ pradravāma mahāraṇāt ||
सौवीराः कितवाः प्राच्याः प्रतीच्योदीच्यमालवाः । (७६।१)
sauvīrāḥ kitavāḥ prācyāḥ pratīcyodīcyamālavāḥ |
शाल्वाश्रयास्त्रिगर्ताश्च अम्बष्ठाः केकयैः सह । (७७।१)
śālvāśrayāstrigartāśca ambaṣṭhāḥ kekayaiḥ saha |
संग्रामे न जहुर् भीष्मं युध्यमानं किरीटिना ॥ (७७।३)
saṃgrāme na jahur bhīṣmaṃ yudhyamānaṃ kirīṭinā ||
परिकाल्य कुरून् सर्वाञ् शरवर्षैर् अवाकिरन् ॥ (७८।२)
parikālya kurūn sarvāñ śaravarṣair avākiran ||
इत्यासीत् तुमुलः शब्दो राजन् भीष्मरथं प्रति ॥ (७९।२)
ityāsīt tumulaḥ śabdo rājan bhīṣmarathaṃ prati ||
न तस्यासीद् अनिर्भिन्नं गात्रेष्वङ्गुलमात्रकम् ॥ (८०।२)
na tasyāsīd anirbhinnaṃ gātreṣvaṅgulamātrakam ||
शिताग्रैः फल्गुनेनाजौ प्राक्शिराः प्रापतद् रथात् । (८१।२)
śitāgraiḥ phalgunenājau prākśirāḥ prāpatad rathāt |
किंचिच्छेषे दिनकरे पुत्राणां तव पश्यताम् ॥ (८१।३)
kiṃciccheṣe dinakare putrāṇāṃ tava paśyatām ||
हा हेति दिवि देवानां पार्थिवानां च सर्वशः । (८२।१)
hā heti divi devānāṃ pārthivānāṃ ca sarvaśaḥ |
पतमाने रथाद् भीष्मे बभूव सुमहान् स्वनः ॥ (८२।२)
patamāne rathād bhīṣme babhūva sumahān svanaḥ ||
तं पतन्तम् अभिप्रेक्ष्य महात्मानं पितामहम् । (८३।१)
taṃ patantam abhiprekṣya mahātmānaṃ pitāmaham |
सह भीष्मेण सर्वेषां प्रापतन् हृदयानि नः ॥ (८३।२)
saha bhīṣmeṇa sarveṣāṃ prāpatan hṛdayāni naḥ ||
इन्द्रध्वज इवोत्सृष्टः केतुः सर्वधनुष्मताम् । (८४।२)
indradhvaja ivotsṛṣṭaḥ ketuḥ sarvadhanuṣmatām |
रथात् प्रपतितं चैनं दिव्यो भावः समाविशत् ॥ (८५।२)
rathāt prapatitaṃ cainaṃ divyo bhāvaḥ samāviśat ||
संज्ञां चैवालभद् वीरः कालं संचिन्त्य भारत । (८७।१)
saṃjñāṃ caivālabhad vīraḥ kālaṃ saṃcintya bhārata |
अन्तरिक्षे च शुश्राव दिव्यां वाचं समन्ततः ॥ (८७।२)
antarikṣe ca śuśrāva divyāṃ vācaṃ samantataḥ ||
कथं महात्मा गाङ्गेयः सर्वशस्त्रभृतां वरः । (८८।१)
kathaṃ mahātmā gāṅgeyaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ |
कालं कर्ता नरव्याघ्रः सम्प्राप्ते दक्षिणायने ॥ (८८।२)
kālaṃ kartā naravyāghraḥ samprāpte dakṣiṇāyane ||
स्थितो ऽस्मीति च गाङ्गेयस्तच्छ्रुत्वा वाक्यम् अब्रवीत् । (८९।१)
sthito 'smīti ca gāṅgeyastacchrutvā vākyam abravīt |
धारयामास च प्राणान् पतितो ऽपि हि भूतले । (८९।२)
dhārayāmāsa ca prāṇān patito 'pi hi bhūtale |
उत्तरायणम् अन्विच्छन् भीष्मः कुरुपितामहः ॥ (८९।३)
uttarāyaṇam anvicchan bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ ||
आजग्मुः सहिता द्रष्टुं भीष्मं कुरुपितामहम् । (९१।२)
ājagmuḥ sahitā draṣṭuṃ bhīṣmaṃ kurupitāmaham |
अपश्यञ् शरतल्पस्थं भीष्मं कुरुपितामहम् ॥ (९२।२)
apaśyañ śaratalpasthaṃ bhīṣmaṃ kurupitāmaham ||
ते तं दृष्ट्वा महात्मानं कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् । (९३।१)
te taṃ dṛṣṭvā mahātmānaṃ kṛtvā cāpi pradakṣiṇam |
गाङ्गेयं भरतश्रेष्ठं दक्षिणेन च भास्करम् ॥ (९३।२)
gāṅgeyaṃ bharataśreṣṭhaṃ dakṣiṇena ca bhāskaram ||
भीष्म एव महात्मा सन् संस्थाता दक्षिणायने ॥ (९४।२)
bhīṣma eva mahātmā san saṃsthātā dakṣiṇāyane ||
इत्युक्त्वा प्रस्थितान् हंसान् दक्षिणाम् अभितो दिशम् । (९५।१)
ityuktvā prasthitān haṃsān dakṣiṇām abhito diśam |
सम्प्रेक्ष्य वै महाबुद्धिश्चिन्तयित्वा च भारत ॥ (९५।२)
samprekṣya vai mahābuddhiścintayitvā ca bhārata ||
तान् अब्रवीच्छांतनवो नाहं गन्ता कथंचन । (९६।१)
tān abravīcchāṃtanavo nāhaṃ gantā kathaṃcana |
दक्षिणावृत्त आदित्ये एतन्मे मनसि स्थितम् ॥ (९६।२)
dakṣiṇāvṛtta āditye etanme manasi sthitam ||
गमिष्यामि स्वकं स्थानम् आसीद् यन्मे पुरातनम् । (९७।१)
gamiṣyāmi svakaṃ sthānam āsīd yanme purātanam |
उदगावृत्त आदित्ये हंसाः सत्यं ब्रवीमि वः ॥ (९७।२)
udagāvṛtta āditye haṃsāḥ satyaṃ bravīmi vaḥ ||
धारयिष्याम्यहं प्राणान् उत्तरायणकाङ्क्षया । (९८।१)
dhārayiṣyāmyahaṃ prāṇān uttarāyaṇakāṅkṣayā |
ऐश्वर्यभूतः प्राणानाम् उत्सर्गे नियतो ह्यहम् । (९८।२)
aiśvaryabhūtaḥ prāṇānām utsarge niyato hyaham |
तस्मात् प्राणान् धारयिष्ये मुमूर्षुर् उदगायने ॥ (९८।३)
tasmāt prāṇān dhārayiṣye mumūrṣur udagāyane ||
यश्च दत्तो वरो मह्यं पित्रा तेन महात्मना । (९९।१)
yaśca datto varo mahyaṃ pitrā tena mahātmanā |
छन्दतो मृत्युर् इत्येवं तस्य चास्तु वरस्तथा ॥ (९९।२)
chandato mṛtyur ityevaṃ tasya cāstu varastathā ||
धारयिष्ये ततः प्राणान् उत्सर्गे नियते सति । (१००।१)
dhārayiṣye tataḥ prāṇān utsarge niyate sati |
इत्युक्त्वा तांस्तदा हंसान् अशेत शरतल्पगः ॥ (१००।२)
ityuktvā tāṃstadā haṃsān aśeta śaratalpagaḥ ||
एवं कुरूणां पतिते शृङ्गे भीष्मे महौजसि । (१०१।१)
evaṃ kurūṇāṃ patite śṛṅge bhīṣme mahaujasi |
पाण्डवाः सृञ्जयाश्चैव सिंहनादं प्रचक्रिरे ॥ (१०१।२)
pāṇḍavāḥ sṛñjayāścaiva siṃhanādaṃ pracakrire ||
तस्मिन् हते महासत्त्वे भरतानाम् अमध्यमे । (१०२।१)
tasmin hate mahāsattve bharatānām amadhyame |
न किंचित् प्रत्यपद्यन्त पुत्रास्ते भरतर्षभ । (१०२।२)
na kiṃcit pratyapadyanta putrāste bharatarṣabha |
संमोहश्चैव तुमुलः कुरूणाम् अभवत् तदा ॥ (१०२।३)
saṃmohaścaiva tumulaḥ kurūṇām abhavat tadā ||
नृपा दुर्योधनमुखा निःश्वस्य रुरुदुस्ततः । (१०३।१)
nṛpā duryodhanamukhā niḥśvasya rurudustataḥ |
विषादाच्च चिरं कालम् अतिष्ठन् विगतेन्द्रियाः ॥ (१०३।२)
viṣādācca ciraṃ kālam atiṣṭhan vigatendriyāḥ ||
दध्युश्चैव महाराज न युद्धे दधिरे मनः । (१०४।१)
dadhyuścaiva mahārāja na yuddhe dadhire manaḥ |
ऊरुग्राहगृहीताश्च नाभ्यधावन्त पाण्डवान् ॥ (१०४।२)
ūrugrāhagṛhītāśca nābhyadhāvanta pāṇḍavān ||
अवध्ये शंतनोः पुत्रे हते भीष्मे महौजसि । (१०५।१)
avadhye śaṃtanoḥ putre hate bhīṣme mahaujasi |
अभावः सुमहान् राजन् कुरून् आगाद् अतन्द्रितः ॥ (१०५।२)
abhāvaḥ sumahān rājan kurūn āgād atandritaḥ ||
हतप्रवीराश्च वयं निकृत्ताश्च शितैः शरैः । (१०६।१)
hatapravīrāśca vayaṃ nikṛttāśca śitaiḥ śaraiḥ |
कर्तव्यं नाभिजानीमो निर्जिताः सव्यसाचिना ॥ (१०६।२)
kartavyaṃ nābhijānīmo nirjitāḥ savyasācinā ||
पाण्डवास्तु जयं लब्ध्वा परत्र च परां गतिम् । (१०७।१)
pāṇḍavāstu jayaṃ labdhvā paratra ca parāṃ gatim |
सर्वे दध्मुर् महाशङ्खाञ् शूराः परिघबाहवः । (१०७।२)
sarve dadhmur mahāśaṅkhāñ śūrāḥ parighabāhavaḥ |
सोमकाश्च सपञ्चालाः प्राहृष्यन्त जनेश्वर ॥ (१०७।३)
somakāśca sapañcālāḥ prāhṛṣyanta janeśvara ||
संन्यस्य वीराः शस्त्राणि प्राध्यायन्त समन्ततः ॥ (१०९।२)
saṃnyasya vīrāḥ śastrāṇi prādhyāyanta samantataḥ ||
प्राक्रोशन् प्रापतंश्चान्ये जग्मुर् मोहं तथापरे । (११०।१)
prākrośan prāpataṃścānye jagmur mohaṃ tathāpare |
क्षत्रं चान्ये ऽभ्यनिन्दन्त भीष्मं चैके ऽभ्यपूजयन् ॥ (११०।२)
kṣatraṃ cānye 'bhyanindanta bhīṣmaṃ caike 'bhyapūjayan ||
भरतानां च ये पूर्वे ते चैनं प्रशशंसिरे ॥ (१११।२)
bharatānāṃ ca ye pūrve te cainaṃ praśaśaṃsire ||
महोपनिषदं चैव योगम् आस्थाय वीर्यवान् । (११२।१)
mahopaniṣadaṃ caiva yogam āsthāya vīryavān |
जपञ् शांतनवो धीमान् कालाकाङ्क्षी स्थितो ऽभवत् ॥ (११२।२)
japañ śāṃtanavo dhīmān kālākāṅkṣī sthito 'bhavat ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.