MBh, 11, 23
Select a line for its word-by-word analysis.
यस्त्वया स्पर्धते नित्यं सर्वत्र पुरुषर्षभ । (२।१)
yastvayā spardhate nityaṃ sarvatra puruṣarṣabha |
जयार्थं पाण्डुपुत्राणां तथा तेजोवधः कृतः ॥ (३।२)
jayārthaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ tathā tejovadhaḥ kṛtaḥ ||
अहो धिक् पश्य शल्यस्य पूर्णचन्द्रसुदर्शनम् । (४।१)
aho dhik paśya śalyasya pūrṇacandrasudarśanam |
मुखं पद्मपलाशाक्षं वडैर् आदष्टम् अव्रणम् ॥ (४।२)
mukhaṃ padmapalāśākṣaṃ vaḍair ādaṣṭam avraṇam ||
आस्याद् विनिःसृता जिह्वा भक्ष्यते कृष्ण पक्षिभिः ॥ (५।२)
āsyād viniḥsṛtā jihvā bhakṣyate kṛṣṇa pakṣibhiḥ ||
रुदन्त्यः पर्युपासन्ते मद्रराजकुलस्त्रियः ॥ (६।२)
rudantyaḥ paryupāsante madrarājakulastriyaḥ ||
क्रोशन्त्यभिसमासाद्य क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभम् ॥ (७।२)
krośantyabhisamāsādya kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabham ||
शल्यं निपतितं नार्यः परिवार्याभितः स्थिताः । (८।१)
śalyaṃ nipatitaṃ nāryaḥ parivāryābhitaḥ sthitāḥ |
गजाङ्कुशधरः श्रेष्ठः शेते भुवि निपातितः ॥ (१०।२)
gajāṅkuśadharaḥ śreṣṭhaḥ śete bhuvi nipātitaḥ ||
श्वापदैर् भक्ष्यमाणस्य शोभयन्तीव मूर्धजान् ॥ (११।२)
śvāpadair bhakṣyamāṇasya śobhayantīva mūrdhajān ||
एतेन किल पार्थस्य युद्धम् आसीत् सुदारुणम् । (१२।१)
etena kila pārthasya yuddham āsīt sudāruṇam |
लोमहर्षणम् अत्युग्रं शक्रस्य बलिना यथा ॥ (१२।२)
lomaharṣaṇam atyugraṃ śakrasya balinā yathā ||
योधयित्वा महाबाहुर् एष पार्थं धनंजयम् । (१३।१)
yodhayitvā mahābāhur eṣa pārthaṃ dhanaṃjayam |
यस्य नास्ति समो लोके शौर्ये वीर्ये च कश्चन । (१४।१)
yasya nāsti samo loke śaurye vīrye ca kaścana |
पश्य शांतनवं कृष्ण शयानं सूर्यवर्चसम् । (१५।१)
paśya śāṃtanavaṃ kṛṣṇa śayānaṃ sūryavarcasam |
युगान्त इव कालेन पातितं सूर्यम् अम्बरात् ॥ (१५।२)
yugānta iva kālena pātitaṃ sūryam ambarāt ||
एष तप्त्वा रणे शत्रूञ् शस्त्रतापेन वीर्यवान् । (१६।१)
eṣa taptvā raṇe śatrūñ śastratāpena vīryavān |
नरसूर्यो ऽस्तम् अभ्येति सूर्यो ऽस्तम् इव केशव ॥ (१६।२)
narasūryo 'stam abhyeti sūryo 'stam iva keśava ||
आविश्य शेते भगवान् स्कन्दः शरवणं यथा ॥ (१८।२)
āviśya śete bhagavān skandaḥ śaravaṇaṃ yathā ||
अतूलपूर्णं गाङ्गेयस्त्रिभिर् बाणैः समन्वितम् । (१९।१)
atūlapūrṇaṃ gāṅgeyastribhir bāṇaiḥ samanvitam |
उपधायोपधानाग्र्यं दत्तं गाण्डीवधन्वना ॥ (१९।२)
upadhāyopadhānāgryaṃ dattaṃ gāṇḍīvadhanvanā ||
पालयानः पितुः शास्त्रम् ऊर्ध्वरेता महायशाः । (२०।१)
pālayānaḥ pituḥ śāstram ūrdhvaretā mahāyaśāḥ |
धर्मात्मा तात धर्मज्ञः पारंपर्येण निर्णये । (२१।१)
dharmātmā tāta dharmajñaḥ pāraṃparyeṇa nirṇaye |
अमर्त्य इव मर्त्यः सन्न् एष प्राणान् अधारयत् ॥ (२१।२)
amartya iva martyaḥ sann eṣa prāṇān adhārayat ||
नास्ति युद्धे कृती कश्चिन्न विद्वान्न पराक्रमी । (२२।१)
nāsti yuddhe kṛtī kaścinna vidvānna parākramī |
यत्र शांतनवो भीष्मः शेते ऽद्य निहतः परैः ॥ (२२।२)
yatra śāṃtanavo bhīṣmaḥ śete 'dya nihataḥ paraiḥ ||
स्वयम् एतेन शूरेण पृच्छ्यमानेन पाण्डवैः । (२३।१)
svayam etena śūreṇa pṛcchyamānena pāṇḍavaiḥ |
धर्मज्ञेनाहवे मृत्युर् आख्यातः सत्यवादिना ॥ (२३।२)
dharmajñenāhave mṛtyur ākhyātaḥ satyavādinā ||
प्रनष्टः कुरुवंशश्च पुनर् येन समुद्धृतः । (२४।१)
pranaṣṭaḥ kuruvaṃśaśca punar yena samuddhṛtaḥ |
स गतः कुरुभिः सार्धं महाबुद्धिः पराभवम् ॥ (२४।२)
sa gataḥ kurubhiḥ sārdhaṃ mahābuddhiḥ parābhavam ||
धर्मेषु कुरवः कं नु परिप्रक्ष्यन्ति माधव । (२५।१)
dharmeṣu kuravaḥ kaṃ nu pariprakṣyanti mādhava |
गते देवव्रते स्वर्गं देवकल्पे नरर्षभे ॥ (२५।२)
gate devavrate svargaṃ devakalpe nararṣabhe ||
अर्जुनस्य विनेतारम् आचार्यं सात्यकेस्तथा । (२६।१)
arjunasya vinetāram ācāryaṃ sātyakestathā |
तं पश्य पतितं द्रोणं कुरूणां गुरुसत्तमम् ॥ (२६।२)
taṃ paśya patitaṃ droṇaṃ kurūṇāṃ gurusattamam ||
अस्त्रं चतुर्विधं वेद यथैव त्रिदशेश्वरः । (२७।१)
astraṃ caturvidhaṃ veda yathaiva tridaśeśvaraḥ |
भार्गवो वा महावीर्यस्तथा द्रोणो ऽपि माधव ॥ (२७।२)
bhārgavo vā mahāvīryastathā droṇo 'pi mādhava ||
यस्य प्रसादाद् बीभत्सुः पाण्डवः कर्म दुष्करम् । (२८।१)
yasya prasādād bībhatsuḥ pāṇḍavaḥ karma duṣkaram |
चकार स हतः शेते नैनम् अस्त्राण्यपालयन् ॥ (२८।२)
cakāra sa hataḥ śete nainam astrāṇyapālayan ||
यं पुरोधाय कुरव आह्वयन्ति स्म पाण्डवान् । (२९।१)
yaṃ purodhāya kurava āhvayanti sma pāṇḍavān |
सो ऽयं शस्त्रभृतां श्रेष्ठो द्रोणः शस्त्रैः पृथक् कृतः ॥ (२९।२)
so 'yaṃ śastrabhṛtāṃ śreṣṭho droṇaḥ śastraiḥ pṛthak kṛtaḥ ||
यस्य निर्दहतः सेनां गतिर् अग्नेर् इवाभवत् । (३०।१)
yasya nirdahataḥ senāṃ gatir agner ivābhavat |
स भूमौ निहतः शेते शान्तार्चिर् इव पावकः ॥ (३०।२)
sa bhūmau nihataḥ śete śāntārcir iva pāvakaḥ ||
धनुर् मुष्टिर् अशीर्णश्च हस्तावापश्च माधव । (३१।१)
dhanur muṣṭir aśīrṇaśca hastāvāpaśca mādhava |
वेदा यस्माच्च चत्वारः सर्वास्त्राणि च केशव । (३२।१)
vedā yasmācca catvāraḥ sarvāstrāṇi ca keśava |
वन्दनार्हाविमौ तस्य बन्दिभिर् वन्दितौ शुभौ । (३३।१)
vandanārhāvimau tasya bandibhir vanditau śubhau |
तां पश्य रुदतीम् आर्तां मुक्तकेशीम् अधोमुखीम् । (३५।१)
tāṃ paśya rudatīm ārtāṃ muktakeśīm adhomukhīm |
हतं पतिम् उपासन्तीं द्रोणं शस्त्रभृतां वरम् ॥ (३५।२)
hataṃ patim upāsantīṃ droṇaṃ śastrabhṛtāṃ varam ||
बाणैर् भिन्नतनुत्राणं धृष्टद्युम्नेन केशव । (३६।१)
bāṇair bhinnatanutrāṇaṃ dhṛṣṭadyumnena keśava |
उपास्ते वै मृधे द्रोणं जटिला ब्रह्मचारिणी ॥ (३६।२)
upāste vai mṛdhe droṇaṃ jaṭilā brahmacāriṇī ||
अग्नीन् आहृत्य विधिवच्चितां प्रज्वाल्य सर्वशः । (३८।१)
agnīn āhṛtya vidhivaccitāṃ prajvālya sarvaśaḥ |
द्रोणम् आधाय गायन्ति त्रीणि सामानि सामगाः ॥ (३८।२)
droṇam ādhāya gāyanti trīṇi sāmāni sāmagāḥ ||
धनुर्भिः शक्तिभिश्चैव रथनीडैश्च माधव ॥ (३९।२)
dhanurbhiḥ śaktibhiścaiva rathanīḍaiśca mādhava ||
शस्त्रैश्च विविधैर् अन्यैर् धक्ष्यन्ते भूरितेजसम् । (४०।१)
śastraiśca vividhair anyair dhakṣyante bhūritejasam |
त एते द्रोणम् आधाय शंसन्ति च रुदन्ति च ॥ (४०।२)
ta ete droṇam ādhāya śaṃsanti ca rudanti ca ||
सामभिस्त्रिभिर् अन्तःस्थैर् अनुशंसन्ति चापरे । (४१।१)
sāmabhistribhir antaḥsthair anuśaṃsanti cāpare |
अग्नावग्निम् इवाधाय द्रोणं हुत्वा हुताशने ॥ (४१।२)
agnāvagnim ivādhāya droṇaṃ hutvā hutāśane ||
गच्छन्त्यभिमुखा गङ्गां द्रोणशिष्या द्विजातयः । (४२।१)
gacchantyabhimukhā gaṅgāṃ droṇaśiṣyā dvijātayaḥ |
अपसव्यां चितिं कृत्वा पुरस्कृत्य कृपीं तदा ॥ (४२।२)
apasavyāṃ citiṃ kṛtvā puraskṛtya kṛpīṃ tadā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.