महाभारतMahābhārata

MBh, 11, 23

1324 of 1995 · 85 verses

Select a line for its word-by-word analysis.

1.1१.१

गान्धार्युवाच । (१।१)

gāndhāryuvāca |

1.2१.२

एष शल्यो हतः शेते साक्षान्नकुलमातुलः । (१।२)

eṣa śalyo hataḥ śete sākṣānnakulamātulaḥ |

1.3१.३

धर्मज्ञेन सता तात धर्मराजेन संयुगे ॥ (१।३)

dharmajñena satā tāta dharmarājena saṃyuge ||

2.1२.१

यस्त्वया स्पर्धते नित्यं सर्वत्र पुरुषर्षभ । (२।१)

yastvayā spardhate nityaṃ sarvatra puruṣarṣabha |

2.2२.२

स एष निहतः शेते मद्रराजो महारथः ॥ (२।२)

sa eṣa nihataḥ śete madrarājo mahārathaḥ ||

3.1३.१

येन संगृह्णता तात रथम् आधिरथेर् युधि । (३।१)

yena saṃgṛhṇatā tāta ratham ādhirather yudhi |

3.2३.२

जयार्थं पाण्डुपुत्राणां तथा तेजोवधः कृतः ॥ (३।२)

jayārthaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ tathā tejovadhaḥ kṛtaḥ ||

4.1४.१

अहो धिक् पश्य शल्यस्य पूर्णचन्द्रसुदर्शनम् । (४।१)

aho dhik paśya śalyasya pūrṇacandrasudarśanam |

4.2४.२

मुखं पद्मपलाशाक्षं वडैर् आदष्टम् अव्रणम् ॥ (४।२)

mukhaṃ padmapalāśākṣaṃ vaḍair ādaṣṭam avraṇam ||

5.1५.१

एषा चामीकराभस्य तप्तकाञ्चनसप्रभा । (५।१)

eṣā cāmīkarābhasya taptakāñcanasaprabhā |

5.2५.२

आस्याद् विनिःसृता जिह्वा भक्ष्यते कृष्ण पक्षिभिः ॥ (५।२)

āsyād viniḥsṛtā jihvā bhakṣyate kṛṣṇa pakṣibhiḥ ||

6.1६.१

युधिष्ठिरेण निहतं शल्यं समितिशोभनम् । (६।१)

yudhiṣṭhireṇa nihataṃ śalyaṃ samitiśobhanam |

6.2६.२

रुदन्त्यः पर्युपासन्ते मद्रराजकुलस्त्रियः ॥ (६।२)

rudantyaḥ paryupāsante madrarājakulastriyaḥ ||

7.1७.१

एताः सुसूक्ष्मवसना मद्रराजं नरर्षभम् । (७।१)

etāḥ susūkṣmavasanā madrarājaṃ nararṣabham |

7.2७.२

क्रोशन्त्यभिसमासाद्य क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभम् ॥ (७।२)

krośantyabhisamāsādya kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabham ||

8.1८.१

शल्यं निपतितं नार्यः परिवार्याभितः स्थिताः । (८।१)

śalyaṃ nipatitaṃ nāryaḥ parivāryābhitaḥ sthitāḥ |

8.2८.२

वाशिता गृष्टयः पङ्के परिमग्नम् इवर्षभम् ॥ (८।२)

vāśitā gṛṣṭayaḥ paṅke parimagnam ivarṣabham ||

9.1९.१

शल्यं शरणदं शूरं पश्यैनं रथसत्तमम् । (९।१)

śalyaṃ śaraṇadaṃ śūraṃ paśyainaṃ rathasattamam |

9.2९.२

शयानं वीरशयने शरैर् विशकलीकृतम् ॥ (९।२)

śayānaṃ vīraśayane śarair viśakalīkṛtam ||

10.1१०.१

एष शैलालयो राजा भगदत्तः प्रतापवान् । (१०।१)

eṣa śailālayo rājā bhagadattaḥ pratāpavān |

10.2१०.२

गजाङ्कुशधरः श्रेष्ठः शेते भुवि निपातितः ॥ (१०।२)

gajāṅkuśadharaḥ śreṣṭhaḥ śete bhuvi nipātitaḥ ||

11.1११.१

यस्य रुक्ममयी माला शिरस्येषा विराजते । (११।१)

yasya rukmamayī mālā śirasyeṣā virājate |

11.2११.२

श्वापदैर् भक्ष्यमाणस्य शोभयन्तीव मूर्धजान् ॥ (११।२)

śvāpadair bhakṣyamāṇasya śobhayantīva mūrdhajān ||

12.1१२.१

एतेन किल पार्थस्य युद्धम् आसीत् सुदारुणम् । (१२।१)

etena kila pārthasya yuddham āsīt sudāruṇam |

12.2१२.२

लोमहर्षणम् अत्युग्रं शक्रस्य बलिना यथा ॥ (१२।२)

lomaharṣaṇam atyugraṃ śakrasya balinā yathā ||

13.1१३.१

योधयित्वा महाबाहुर् एष पार्थं धनंजयम् । (१३।१)

yodhayitvā mahābāhur eṣa pārthaṃ dhanaṃjayam |

13.2१३.२

संशयं गमयित्वा च कुन्तीपुत्रेण पातितः ॥ (१३।२)

saṃśayaṃ gamayitvā ca kuntīputreṇa pātitaḥ ||

14.1१४.१

यस्य नास्ति समो लोके शौर्ये वीर्ये च कश्चन । (१४।१)

yasya nāsti samo loke śaurye vīrye ca kaścana |

14.2१४.२

स एष निहतः शेते भीष्मो भीष्मकृद् आहवे ॥ (१४।२)

sa eṣa nihataḥ śete bhīṣmo bhīṣmakṛd āhave ||

15.1१५.१

पश्य शांतनवं कृष्ण शयानं सूर्यवर्चसम् । (१५।१)

paśya śāṃtanavaṃ kṛṣṇa śayānaṃ sūryavarcasam |

15.2१५.२

युगान्त इव कालेन पातितं सूर्यम् अम्बरात् ॥ (१५।२)

yugānta iva kālena pātitaṃ sūryam ambarāt ||

16.1१६.१

एष तप्त्वा रणे शत्रूञ् शस्त्रतापेन वीर्यवान् । (१६।१)

eṣa taptvā raṇe śatrūñ śastratāpena vīryavān |

16.2१६.२

नरसूर्यो ऽस्तम् अभ्येति सूर्यो ऽस्तम् इव केशव ॥ (१६।२)

narasūryo 'stam abhyeti sūryo 'stam iva keśava ||

17.1१७.१

शरतल्पगतं वीरं धर्मे देवापिना समम् । (१७।१)

śaratalpagataṃ vīraṃ dharme devāpinā samam |

17.2१७.२

शयानं वीरशयने पश्य शूरनिषेविते ॥ (१७।२)

śayānaṃ vīraśayane paśya śūraniṣevite ||

18.1१८.१

कर्णिनालीकनाराचैर् आस्तीर्य शयनोत्तमम् । (१८।१)

karṇinālīkanārācair āstīrya śayanottamam |

18.2१८.२

आविश्य शेते भगवान् स्कन्दः शरवणं यथा ॥ (१८।२)

āviśya śete bhagavān skandaḥ śaravaṇaṃ yathā ||

19.1१९.१

अतूलपूर्णं गाङ्गेयस्त्रिभिर् बाणैः समन्वितम् । (१९।१)

atūlapūrṇaṃ gāṅgeyastribhir bāṇaiḥ samanvitam |

19.2१९.२

उपधायोपधानाग्र्यं दत्तं गाण्डीवधन्वना ॥ (१९।२)

upadhāyopadhānāgryaṃ dattaṃ gāṇḍīvadhanvanā ||

20.1२०.१

पालयानः पितुः शास्त्रम् ऊर्ध्वरेता महायशाः । (२०।१)

pālayānaḥ pituḥ śāstram ūrdhvaretā mahāyaśāḥ |

20.2२०.२

एष शांतनवः शेते माधवाप्रतिमो युधि ॥ (२०।२)

eṣa śāṃtanavaḥ śete mādhavāpratimo yudhi ||

21.1२१.१

धर्मात्मा तात धर्मज्ञः पारंपर्येण निर्णये । (२१।१)

dharmātmā tāta dharmajñaḥ pāraṃparyeṇa nirṇaye |

21.2२१.२

अमर्त्य इव मर्त्यः सन्न् एष प्राणान् अधारयत् ॥ (२१।२)

amartya iva martyaḥ sann eṣa prāṇān adhārayat ||

22.1२२.१

नास्ति युद्धे कृती कश्चिन्न विद्वान्न पराक्रमी । (२२।१)

nāsti yuddhe kṛtī kaścinna vidvānna parākramī |

22.2२२.२

यत्र शांतनवो भीष्मः शेते ऽद्य निहतः परैः ॥ (२२।२)

yatra śāṃtanavo bhīṣmaḥ śete 'dya nihataḥ paraiḥ ||

23.1२३.१

स्वयम् एतेन शूरेण पृच्छ्यमानेन पाण्डवैः । (२३।१)

svayam etena śūreṇa pṛcchyamānena pāṇḍavaiḥ |

23.2२३.२

धर्मज्ञेनाहवे मृत्युर् आख्यातः सत्यवादिना ॥ (२३।२)

dharmajñenāhave mṛtyur ākhyātaḥ satyavādinā ||

24.1२४.१

प्रनष्टः कुरुवंशश्च पुनर् येन समुद्धृतः । (२४।१)

pranaṣṭaḥ kuruvaṃśaśca punar yena samuddhṛtaḥ |

24.2२४.२

स गतः कुरुभिः सार्धं महाबुद्धिः पराभवम् ॥ (२४।२)

sa gataḥ kurubhiḥ sārdhaṃ mahābuddhiḥ parābhavam ||

25.1२५.१

धर्मेषु कुरवः कं नु परिप्रक्ष्यन्ति माधव । (२५।१)

dharmeṣu kuravaḥ kaṃ nu pariprakṣyanti mādhava |

25.2२५.२

गते देवव्रते स्वर्गं देवकल्पे नरर्षभे ॥ (२५।२)

gate devavrate svargaṃ devakalpe nararṣabhe ||

26.1२६.१

अर्जुनस्य विनेतारम् आचार्यं सात्यकेस्तथा । (२६।१)

arjunasya vinetāram ācāryaṃ sātyakestathā |

26.2२६.२

तं पश्य पतितं द्रोणं कुरूणां गुरुसत्तमम् ॥ (२६।२)

taṃ paśya patitaṃ droṇaṃ kurūṇāṃ gurusattamam ||

27.1२७.१

अस्त्रं चतुर्विधं वेद यथैव त्रिदशेश्वरः । (२७।१)

astraṃ caturvidhaṃ veda yathaiva tridaśeśvaraḥ |

27.2२७.२

भार्गवो वा महावीर्यस्तथा द्रोणो ऽपि माधव ॥ (२७।२)

bhārgavo vā mahāvīryastathā droṇo 'pi mādhava ||

28.1२८.१

यस्य प्रसादाद् बीभत्सुः पाण्डवः कर्म दुष्करम् । (२८।१)

yasya prasādād bībhatsuḥ pāṇḍavaḥ karma duṣkaram |

28.2२८.२

चकार स हतः शेते नैनम् अस्त्राण्यपालयन् ॥ (२८।२)

cakāra sa hataḥ śete nainam astrāṇyapālayan ||

29.1२९.१

यं पुरोधाय कुरव आह्वयन्ति स्म पाण्डवान् । (२९।१)

yaṃ purodhāya kurava āhvayanti sma pāṇḍavān |

29.2२९.२

सो ऽयं शस्त्रभृतां श्रेष्ठो द्रोणः शस्त्रैः पृथक् कृतः ॥ (२९।२)

so 'yaṃ śastrabhṛtāṃ śreṣṭho droṇaḥ śastraiḥ pṛthak kṛtaḥ ||

30.1३०.१

यस्य निर्दहतः सेनां गतिर् अग्नेर् इवाभवत् । (३०।१)

yasya nirdahataḥ senāṃ gatir agner ivābhavat |

30.2३०.२

स भूमौ निहतः शेते शान्तार्चिर् इव पावकः ॥ (३०।२)

sa bhūmau nihataḥ śete śāntārcir iva pāvakaḥ ||

31.1३१.१

धनुर् मुष्टिर् अशीर्णश्च हस्तावापश्च माधव । (३१।१)

dhanur muṣṭir aśīrṇaśca hastāvāpaśca mādhava |

31.2३१.२

द्रोणस्य निहतस्यापि दृश्यते जीवतो यथा ॥ (३१।२)

droṇasya nihatasyāpi dṛśyate jīvato yathā ||

32.1३२.१

वेदा यस्माच्च चत्वारः सर्वास्त्राणि च केशव । (३२।१)

vedā yasmācca catvāraḥ sarvāstrāṇi ca keśava |

32.2३२.२

अनपेतानि वै शूराद् यथैवादौ प्रजापतेः ॥ (३२।२)

anapetāni vai śūrād yathaivādau prajāpateḥ ||

33.1३३.१

वन्दनार्हाविमौ तस्य बन्दिभिर् वन्दितौ शुभौ । (३३।१)

vandanārhāvimau tasya bandibhir vanditau śubhau |

33.2३३.२

गोमायवो विकर्षन्ति पादौ शिष्यशतार्चितौ ॥ (३३।२)

gomāyavo vikarṣanti pādau śiṣyaśatārcitau ||

34.1३४.१

द्रोणं द्रुपदपुत्रेण निहतं मधुसूदन । (३४।१)

droṇaṃ drupadaputreṇa nihataṃ madhusūdana |

34.2३४.२

कृपी कृपणम् अन्वास्ते दुःखोपहतचेतना ॥ (३४।२)

kṛpī kṛpaṇam anvāste duḥkhopahatacetanā ||

35.1३५.१

तां पश्य रुदतीम् आर्तां मुक्तकेशीम् अधोमुखीम् । (३५।१)

tāṃ paśya rudatīm ārtāṃ muktakeśīm adhomukhīm |

35.2३५.२

हतं पतिम् उपासन्तीं द्रोणं शस्त्रभृतां वरम् ॥ (३५।२)

hataṃ patim upāsantīṃ droṇaṃ śastrabhṛtāṃ varam ||

36.1३६.१

बाणैर् भिन्नतनुत्राणं धृष्टद्युम्नेन केशव । (३६।१)

bāṇair bhinnatanutrāṇaṃ dhṛṣṭadyumnena keśava |

36.2३६.२

उपास्ते वै मृधे द्रोणं जटिला ब्रह्मचारिणी ॥ (३६।२)

upāste vai mṛdhe droṇaṃ jaṭilā brahmacāriṇī ||

37.1३७.१

प्रेतकृत्ये च यतते कृपी कृपणम् आतुरा । (३७।१)

pretakṛtye ca yatate kṛpī kṛpaṇam āturā |

37.2३७.२

हतस्य समरे भर्तुः सुकुमारी यशस्विनी ॥ (३७।२)

hatasya samare bhartuḥ sukumārī yaśasvinī ||

38.1३८.१

अग्नीन् आहृत्य विधिवच्चितां प्रज्वाल्य सर्वशः । (३८।१)

agnīn āhṛtya vidhivaccitāṃ prajvālya sarvaśaḥ |

38.2३८.२

द्रोणम् आधाय गायन्ति त्रीणि सामानि सामगाः ॥ (३८।२)

droṇam ādhāya gāyanti trīṇi sāmāni sāmagāḥ ||

39.1३९.१

किरन्ति च चिताम् एते जटिला ब्रह्मचारिणः । (३९।१)

kiranti ca citām ete jaṭilā brahmacāriṇaḥ |

39.2३९.२

धनुर्भिः शक्तिभिश्चैव रथनीडैश्च माधव ॥ (३९।२)

dhanurbhiḥ śaktibhiścaiva rathanīḍaiśca mādhava ||

40.1४०.१

शस्त्रैश्च विविधैर् अन्यैर् धक्ष्यन्ते भूरितेजसम् । (४०।१)

śastraiśca vividhair anyair dhakṣyante bhūritejasam |

40.2४०.२

त एते द्रोणम् आधाय शंसन्ति च रुदन्ति च ॥ (४०।२)

ta ete droṇam ādhāya śaṃsanti ca rudanti ca ||

41.1४१.१

सामभिस्त्रिभिर् अन्तःस्थैर् अनुशंसन्ति चापरे । (४१।१)

sāmabhistribhir antaḥsthair anuśaṃsanti cāpare |

41.2४१.२

अग्नावग्निम् इवाधाय द्रोणं हुत्वा हुताशने ॥ (४१।२)

agnāvagnim ivādhāya droṇaṃ hutvā hutāśane ||

42.1४२.१

गच्छन्त्यभिमुखा गङ्गां द्रोणशिष्या द्विजातयः । (४२।१)

gacchantyabhimukhā gaṅgāṃ droṇaśiṣyā dvijātayaḥ |

42.2४२.२

अपसव्यां चितिं कृत्वा पुरस्कृत्य कृपीं तदा ॥ (४२।२)

apasavyāṃ citiṃ kṛtvā puraskṛtya kṛpīṃ tadā ||

Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.

MBh, 11, 23

Word analysis

Select a line of the text

Each word appears with its dictionary form and grammar. Select a word to read its meanings in the DCS, Apte and Monier-Williams dictionaries.

j k next and previous line · ← → chapters

Analysis: Digital Corpus of Sanskrit