युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

अयं पितामहेनोक्तो राजधर्मः सनातनः । (१।२)

ईश्वरश्च महादण्डो दण्डे सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ (१।३)

देवतानाम् ऋषीणां च पितॄणां च महात्मनाम् । (२।१)

यक्षरक्षःपिशाचानां मर्त्यानां च विशेषतः ॥ (२।२)

सर्वेषां प्राणिनां लोके तिर्यक्ष्वपि निवासिनाम् । (३।१)

सर्वव्यापी महातेजा दण्डः श्रेयान् इति प्रभो ॥ (३।२)

इत्येतद् उक्तं भवता सर्वं दण्ड्यं चराचरम् । (४।१)

दृश्यते लोकम् आसक्तं ससुरासुरमानुषम् ॥ (४।२)

एतद् इच्छाम्यहं ज्ञातुं तत्त्वेन भरतर्षभ । (५।१)

को दण्डः कीदृशो दण्डः किंरूपः किंपरायणः ॥ (५।२)

किमात्मकः कथंभूतः कतिमूर्तिः कथंप्रभुः । (६।१)

जागर्ति स कथं दण्डः प्रजास्ववहितात्मकः ॥ (६।२)

कश्च पूर्वापरम् इदं जागर्ति परिपालयन् । (७।१)

कश्च विज्ञायते पूर्वं को ऽपरो दण्डसंज्ञितः । (७।२)

किंसंस्थश्च भवेद् दण्डः का चास्य गतिर् इष्यते ॥ (७।३)

भीष्म उवाच । (८।१)

शृणु कौरव्य यो दण्डो व्यवहार्यो यथा च सः । (८।२)

यस्मिन् हि सर्वम् आयत्तं स दण्ड इह केवलः ॥ (८।३)

धर्मस्याख्या महाराज व्यवहार इतीष्यते । (९।१)

तस्य लोपः कथं न स्याल् लोकेष्ववहितात्मनः । (९।२)

इत्यर्थं व्यवहारस्य व्यवहारत्वम् इष्यते ॥ (९।३)

अपि चैतत् पुरा राजन्मनुना प्रोक्तम् आदितः । (१०।१)

सुप्रणीतेन दण्डेन प्रियाप्रियसमात्मना । (१०।२)

प्रजा रक्षति यः सम्यग् धर्म एव स केवलः ॥ (१०।३)

अथोक्तम् एतद् वचनं प्राग् एव मनुना पुरा । (११।१)

जन्म चोक्तं वसिष्ठेन ब्रह्मणो वचनं महत् ॥ (११।२)

प्राग् इदं वचनं प्रोक्तम् अतः प्राग्वचनं विदुः । (१२।१)

व्यवहारस्य चाख्यानाद् व्यवहार इहोच्यते ॥ (१२।२)

दण्डात् त्रिवर्गः सततं सुप्रणीतात् प्रवर्तते । (१३।१)

दैवं हि परमो दण्डो रूपतो ऽग्निर् इवोच्छिखः ॥ (१३।२)

नीलोत्पलदलश्यामश् चतुर्दंष्ट्रश् चतुर्भुजः । (१४।१)

अष्टपान् नैकनयनः शङ्कुकर्णोर्ध्वरोमवान् ॥ (१४।२)

जटी द्विजिह्वस्ताम्रास्यो मृगराजतनुच्छदः । (१५।१)

एतद् रूपं बिभर्त्युग्रं दण्डो नित्यं दुरावरः ॥ (१५।२)

असिर् गदा धनुः शक्तिस्त्रिशूलं मुद्गरः शरः । (१६।१)

मुसलं परशुश्चक्रं प्रासो दण्डर्ष्टितोमराः ॥ (१६।२)

सर्वप्रहरणीयानि सन्ति यानीह कानिचित् । (१७।१)

दण्ड एव हि सर्वात्मा लोके चरति मूर्तिमान् ॥ (१७।२)

भिन्दंश्छिन्दन् रुजन् कृन्तन् दारयन् पाटयंस्तथा । (१८।१)

घातयन्न् अभिधावंश्च दण्ड एव चरत्युत ॥ (१८।२)

असिर् विशसनो धर्मस्तीक्ष्णवर्त्मा दुरासदः । (१९।१)

श्रीगर्भो विजयः शास्ता व्यवहारः प्रजागरः ॥ (१९।२)

शास्त्रं ब्राह्मणमन्त्रश्च शास्ता प्राग्वचनं गतः । (२०।१)

धर्मपालो ऽक्षरो देवः सत्यगो नित्यगो ग्रहः ॥ (२०।२)

असङ्गो रुद्रतनयो मनुज्येष्ठः शिवंकरः । (२१।१)

नामान्येतानि दण्डस्य कीर्तितानि युधिष्ठिर ॥ (२१।२)

दण्डो हि भगवान् विष्णुर् यज्ञो नारायणः प्रभुः । (२२।१)

शश्वद् रूपं महद् बिभ्रन्महापुरुष उच्यते ॥ (२२।२)

यथोक्ता ब्रह्मकन्येति लक्ष्मीर् नीतिः सरस्वती । (२३।१)

दण्डनीतिर् जगद्धात्री दण्डो हि बहुविग्रहः ॥ (२३।२)

अर्थानर्थौ सुखं दुःखं धर्माधर्मौ बलाबले । (२४।१)

दौर्भाग्यं भागधेयं च पुण्यापुण्ये गुणागुणौ ॥ (२४।२)

कामाकामाव् ऋतुर् मासः शर्वरी दिवसः क्षणः । (२५।१)

अप्रसादः प्रसादश्च हर्षः क्रोधः शमो दमः ॥ (२५।२)

दैवं पुरुषकारश्च मोक्षामोक्षौ भयाभये । (२६।१)

हिंसाहिंसे तपो यज्ञः संयमो ऽथ विषाविषम् ॥ (२६।२)

अन्तश्चादिश्च मध्यं च कृत्यानां च प्रपञ्चनम् । (२७।१)

मदः प्रमादो दर्पश्च दम्भो धैर्यं नयानयौ ॥ (२७।२)

अशक्तिः शक्तिर् इत्येव मानस्तम्भौ व्ययाव्ययौ । (२८।१)

विनयश्च विसर्गश्च कालाकालौ च भारत ॥ (२८।२)

अनृतं ज्ञाज्ञता सत्यं श्रद्धाश्रद्धे तथैव च । (२९।१)

क्लीबता व्यवसायश्च लाभालाभौ जयाजयौ ॥ (२९।२)

तीक्ष्णता मृदुता मृत्युर् आगमानागमौ तथा । (३०।१)

विराद्धिश्चैव राद्धिश्च कार्याकार्ये बलाबले ॥ (३०।२)

असूया चानसूया च धर्माधर्मौ तथैव च । (३१।१)

अपत्रपानपत्रपे ह्रीश्च संपद् विपच्च ह ॥ (३१।२)

तेजः कर्मणि पाण्डित्यं वाक्शक्तिस्तत्त्वबुद्धिता । (३२।१)

एवं दण्डस्य कौरव्य लोके ऽस्मिन् बहुरूपता ॥ (३२।२)

न स्याद् यदीह दण्डो वै प्रमथेयुः परस्परम् । (३३।१)

भयाद् दण्डस्य चान्योन्यं घ्नन्ति नैव युधिष्ठिर ॥ (३३।२)

दण्डेन रक्ष्यमाणा हि राजन्न् अहरहः प्रजाः । (३४।१)

राजानं वर्धयन्तीह तस्माद् दण्डः परायणम् ॥ (३४।२)

व्यवस्थापयति क्षिप्रम् इमं लोकं नरेश्वर । (३५।१)

सत्ये व्यवस्थितो धर्मो ब्राह्मणेष्ववतिष्ठते ॥ (३५।२)

धर्मयुक्ता द्विजाः श्रेष्ठा वेदयुक्ता भवन्ति च । (३६।१)

बभूव यज्ञो वेदेभ्यो यज्ञः प्रीणाति देवताः ॥ (३६।२)

प्रीताश्च देवता नित्यम् इन्द्रे परिददत्युत । (३७।१)

अन्नं ददाति शक्रश्चाप्यनुगृह्णन्न् इमाः प्रजाः ॥ (३७।२)

प्राणाश्च सर्वभूतानां नित्यम् अन्ने प्रतिष्ठिताः । (३८।१)

तस्मात् प्रजाः प्रतिष्ठन्ते दण्डो जागर्ति तासु च ॥ (३८।२)

एवंप्रयोजनश्चैव दण्डः क्षत्रियतां गतः । (३९।१)

रक्षन् प्रजाः प्रजागर्ति नित्यं सुविहितो ऽक्षरः ॥ (३९।२)

ईश्वरः पुरुषः प्राणः सत्त्वं वित्तं प्रजापतिः । (४०।१)

भूतात्मा जीव इत्येव नामभिः प्रोच्यते ऽष्टभिः ॥ (४०।२)

अददद् दण्ड एवास्मै ध्रुवम् ऐश्वर्यम् एव च । (४१।१)

बले नयश्च संयुक्तः सदा पञ्चविधात्मकः ॥ (४१।२)

कुलबाहुधनामात्याः प्रज्ञा चोक्ता बलानि च । (४२।१)

आहार्यं चाष्टकैर् द्रव्यैर् बलम् अन्यद् युधिष्ठिर ॥ (४२।२)

हस्तिनो ऽश्वा रथाः पत्तिर् नावो विष्टिस्तथैव च । (४३।१)

दैशिकाश्चारकाश्चैव तद् अष्टाङ्गं बलं स्मृतम् ॥ (४३।२)

अष्टाङ्गस्य तु युक्तस्य हस्तिनो हस्तियायिनः । (४४।१)

अश्वारोहाः पदाताश्च मन्त्रिणो रसदाश्च ये ॥ (४४।२)

भिक्षुकाः प्राड्विवाकाश्च मौहूर्ता दैवचिन्तकाः । (४५।१)

कोशो मित्राणि धान्यं च सर्वोपकरणानि च ॥ (४५।२)

सप्तप्रकृति चाष्टाङ्गं शरीरम् इह यद् विदुः । (४६।१)

राज्यस्य दण्ड एवाङ्गं दण्डः प्रभव एव च ॥ (४६।२)

ईश्वरेण प्रयत्नेन धारणे क्षत्रियस्य हि । (४७।१)

दण्डो दत्तः समानात्मा दण्डो हीदं सनातनम् । (४७।२)

राज्ञां पूज्यतमो नान्यो यथाधर्मप्रदर्शनः ॥ (४७।३)

ब्रह्मणा लोकरक्षार्थं स्वधर्मस्थापनाय च । (४८।१)

भर्तृप्रत्यय उत्पन्नो व्यवहारस्तथापरः । (४८।२)

तस्माद् यः सहितो दृष्टो भर्तृप्रत्ययलक्षणः ॥ (४८।३)

व्यवहारस्तु वेदात्मा वेदप्रत्यय उच्यते । (४९।१)

मौलश्च नरशार्दूल शास्त्रोक्तश्च तथापरः ॥ (४९।२)

उक्तो यश्चापि दण्डो ऽसौ भर्तृप्रत्ययलक्षणः । (५०।१)

ज्ञेयो न स नरेन्द्रस्थो दण्डप्रत्यय एव च ॥ (५०।२)

दण्डप्रत्ययदृष्टो ऽपि व्यवहारात्मकः स्मृतः । (५१।१)

व्यवहारः स्मृतो यश्च स वेदविषयात्मकः ॥ (५१।२)

यश्च वेदप्रसूतात्मा स धर्मो गुणदर्शकः । (५२।१)

धर्मप्रत्यय उत्पन्नो यथाधर्मः कृतात्मभिः ॥ (५२।२)

व्यवहारः प्रजागोप्ता ब्रह्मदिष्टो युधिष्ठिर । (५३।१)

त्रीन् धारयति लोकान् वै सत्यात्मा भूतिवर्धनः ॥ (५३।२)

यश्च दण्डः स दृष्टो नो व्यवहारः सनातनः । (५४।१)

व्यवहारश्च यो दृष्टः स धर्म इति नः श्रुतः । (५४।२)

यश्च वेदः स वै धर्मो यश्च धर्मः स सत्पथः ॥ (५४।३)

ब्रह्मा प्रजापतिः पूर्वं बभूवाथ पितामहः । (५५।१)

लोकानां स हि सर्वेषां ससुरासुररक्षसाम् । (५५।२)

समनुष्योरगवतां कर्ता चैव स भूतकृत् ॥ (५५।३)

ततो नो व्यवहारो ऽयं भर्तृप्रत्ययलक्षणः । (५६।१)

तस्माद् इदम् अवोचाम व्यवहारनिदर्शनम् ॥ (५६।२)

माता पिता च भ्राता च भार्या चाथ पुरोहितः । (५७।१)

नादण्ड्यो विद्यते राज्ञां यः स्वधर्मे न तिष्ठति ॥ (५७।२)