MBh, 7, 109
Select a line for its word-by-word analysis.
स तथा विरथः कर्णः पुनर् भीमेन निर्जितः । (१।२)
sa tathā virathaḥ karṇaḥ punar bhīmena nirjitaḥ |
रथम् अन्यं समास्थाय सद्यो विव्याध पाण्डवम् ॥ (१।३)
ratham anyaṃ samāsthāya sadyo vivyādha pāṇḍavam ||
शरैः पूर्णायतोत्सृष्टैर् अन्योन्यम् अभिजघ्नतुः ॥ (२।२)
śaraiḥ pūrṇāyatotsṛṣṭair anyonyam abhijaghnatuḥ ||
अथ कर्णः शरव्रातैर् भीमं बलवद् अर्दयत् । (३।१)
atha karṇaḥ śaravrātair bhīmaṃ balavad ardayat |
तं भीमो दशभिर् बाणैः प्रत्यविध्यद् अजिह्मगैः । (४।१)
taṃ bhīmo daśabhir bāṇaiḥ pratyavidhyad ajihmagaiḥ |
पुनर् विव्याध विंशत्या शराणां नतपर्वणाम् ॥ (४।२)
punar vivyādha viṃśatyā śarāṇāṃ nataparvaṇām ||
कर्णस्तु नवभिर् भीमं विद्ध्वा राजन् स्तनान्तरे । (५।१)
karṇastu navabhir bhīmaṃ viddhvā rājan stanāntare |
सायकानां ततः पार्थस्त्रिषष्ट्या प्रत्यविध्यत । (६।१)
sāyakānāṃ tataḥ pārthastriṣaṣṭyā pratyavidhyata |
तोत्त्रैर् इव महानागं कशाभिर् इव वाजिनम् ॥ (६।२)
tottrair iva mahānāgaṃ kaśābhir iva vājinam ||
स निर्भिद्य रणे पार्थं सूतपुत्रधनुश्च्युतः । (९।१)
sa nirbhidya raṇe pārthaṃ sūtaputradhanuścyutaḥ |
अगच्छद् दारयन् भूमिं चित्रपुङ्खः शिलीमुखः ॥ (९।२)
agacchad dārayan bhūmiṃ citrapuṅkhaḥ śilīmukhaḥ ||
सर्वशैक्यां चतुष्किष्कुं गुर्वीं रुक्माङ्गदां गदाम् । (१०।१)
sarvaśaikyāṃ catuṣkiṣkuṃ gurvīṃ rukmāṅgadāṃ gadām |
प्राहिणोत् सूतपुत्राय षडस्राम् अविचारयन् ॥ (१०।२)
prāhiṇot sūtaputrāya ṣaḍasrām avicārayan ||
गदया भारतः क्रुद्धो वज्रेणेन्द्र इवासुरान् ॥ (११।२)
gadayā bhārataḥ kruddho vajreṇendra ivāsurān ||
ततो भीमो महाबाहुः क्षुराभ्यां भरतर्षभ । (१२।१)
tato bhīmo mahābāhuḥ kṣurābhyāṃ bharatarṣabha |
ध्वजम् आधिरथेश्छित्त्वा सूतम् अभ्यहनत् तदा ॥ (१२।२)
dhvajam ādhiratheśchittvā sūtam abhyahanat tadā ||
हताश्वसूतम् उत्सृज्य रथं स पतितध्वजम् । (१३।१)
hatāśvasūtam utsṛjya rathaṃ sa patitadhvajam |
विस्फारयन् धनुः कर्णस्तस्थौ भारत दुर्मनाः ॥ (१३।२)
visphārayan dhanuḥ karṇastasthau bhārata durmanāḥ ||
तत्राद्भुतम् अपश्याम राधेयस्य पराक्रमम् । (१४।१)
tatrādbhutam apaśyāma rādheyasya parākramam |
विरथो रथिनां श्रेष्ठो वारयामास यद् रिपुम् ॥ (१४।२)
viratho rathināṃ śreṣṭho vārayāmāsa yad ripum ||
विरथं तं रथश्रेष्ठं दृष्ट्वाधिरथिम् आहवे । (१५।१)
virathaṃ taṃ rathaśreṣṭhaṃ dṛṣṭvādhirathim āhave |
दुर्योधनस्ततो राजन्न् अभ्यभाषत दुर्मुखम् ॥ (१५।२)
duryodhanastato rājann abhyabhāṣata durmukham ||
दुर्योधनवचः श्रुत्वा ततो भारत दुर्मुखः । (१७।१)
duryodhanavacaḥ śrutvā tato bhārata durmukhaḥ |
त्वरमाणो ऽभ्ययात् कर्णं भीमं चावारयच्छरैः ॥ (१७।२)
tvaramāṇo 'bhyayāt karṇaṃ bhīmaṃ cāvārayaccharaiḥ ||
दुर्मुखं प्रेक्ष्य संग्रामे सूतपुत्रपदानुगम् । (१८।१)
durmukhaṃ prekṣya saṃgrāme sūtaputrapadānugam |
वायुपुत्रः प्रहृष्टो ऽभूत् सृक्किणी परिलेलिहन् ॥ (१८।२)
vāyuputraḥ prahṛṣṭo 'bhūt sṛkkiṇī parilelihan ||
दुर्मुखाय रथं शीघ्रं प्रेषयामास पाण्डवः ॥ (१९।२)
durmukhāya rathaṃ śīghraṃ preṣayāmāsa pāṇḍavaḥ ||
तस्मिन् क्षणे महाराज नवभिर् नतपर्वभिः । (२०।१)
tasmin kṣaṇe mahārāja navabhir nataparvabhiḥ |
सुपुङ्खैर् दुर्मुखं भीमः शरैर् निन्ये यमक्षयम् ॥ (२०।२)
supuṅkhair durmukhaṃ bhīmaḥ śarair ninye yamakṣayam ||
ततस्तम् एवाधिरथिः स्यन्दनं दुर्मुखे हते । (२१।१)
tatastam evādhirathiḥ syandanaṃ durmukhe hate |
आस्थितः प्रबभौ राजन् दीप्यमान इवांशुमान् ॥ (२१।२)
āsthitaḥ prababhau rājan dīpyamāna ivāṃśumān ||
शयानं भिन्नमर्माणं दुर्मुखं शोणितोक्षितम् । (२२।१)
śayānaṃ bhinnamarmāṇaṃ durmukhaṃ śoṇitokṣitam |
दृष्ट्वा कर्णो ऽश्रुपूर्णाक्षो मुहूर्तं नाभ्यवर्तत ॥ (२२।२)
dṛṣṭvā karṇo 'śrupūrṇākṣo muhūrtaṃ nābhyavartata ||
तं गतासुम् अतिक्रम्य कृत्वा कर्णः प्रदक्षिणम् । (२३।१)
taṃ gatāsum atikramya kṛtvā karṇaḥ pradakṣiṇam |
दीर्घम् उष्णं श्वसन् वीरो न किंचित् प्रत्यपद्यत ॥ (२३।२)
dīrgham uṣṇaṃ śvasan vīro na kiṃcit pratyapadyata ||
तस्मिंस्तु विवरे राजन्नाराचान् गार्ध्रवाससः । (२४।१)
tasmiṃstu vivare rājannārācān gārdhravāsasaḥ |
ते तस्य कवचं भित्त्वा स्वर्णपुङ्खा महौजसः । (२५।१)
te tasya kavacaṃ bhittvā svarṇapuṅkhā mahaujasaḥ |
क्रुद्धा इव मनुष्येन्द्र भुजगाः कालचोदिताः ॥ (२६।२)
kruddhā iva manuṣyendra bhujagāḥ kālacoditāḥ ||
प्रसर्पमाणा मेदिन्यां ते व्यरोचन्त मार्गणाः । (२७।१)
prasarpamāṇā medinyāṃ te vyarocanta mārgaṇāḥ |
अर्धप्रविष्टाः संरब्धा बिलानीव महोरगाः ॥ (२७।२)
ardhapraviṣṭāḥ saṃrabdhā bilānīva mahoragāḥ ||
तं प्रत्यविध्यद् राधेयो जाम्बूनदविभूषितैः । (२८।१)
taṃ pratyavidhyad rādheyo jāmbūnadavibhūṣitaiḥ |
चतुर्दशभिर् अत्युग्रैर् नाराचैर् अविचारयन् ॥ (२८।२)
caturdaśabhir atyugrair nārācair avicārayan ||
ते भीमसेनस्य भुजं सव्यं निर्भिद्य पत्रिणः । (२९।१)
te bhīmasenasya bhujaṃ savyaṃ nirbhidya patriṇaḥ |
प्राविशन्मेदिनीं भीमाः क्रौञ्चं पत्ररथा इव ॥ (२९।२)
prāviśanmedinīṃ bhīmāḥ krauñcaṃ patrarathā iva ||
ते व्यरोचन्त नाराचाः प्रविशन्तो वसुंधराम् । (३०।१)
te vyarocanta nārācāḥ praviśanto vasuṃdharām |
स निर्भिन्नो रणे भीमो नाराचैर् मर्मभेदिभिः । (३१।१)
sa nirbhinno raṇe bhīmo nārācair marmabhedibhiḥ |
सुस्राव रुधिरं भूरि पर्वतः सलिलं यथा ॥ (३१।२)
susrāva rudhiraṃ bhūri parvataḥ salilaṃ yathā ||
स भीमस्त्रिभिर् आयस्तः सूतपुत्रं पतत्रिभिः । (३२।१)
sa bhīmastribhir āyastaḥ sūtaputraṃ patatribhiḥ |
सुपर्णवेगैर् विव्याध सारथिं चास्य सप्तभिः ॥ (३२।२)
suparṇavegair vivyādha sārathiṃ cāsya saptabhiḥ ||
प्राद्रवज्जवनैर् अश्वै रणं हित्वा महायशाः ॥ (३३।२)
prādravajjavanair aśvai raṇaṃ hitvā mahāyaśāḥ ||
भीमसेनस्तु विस्फार्य चापं हेमपरिष्कृतम् । (३४।१)
bhīmasenastu visphārya cāpaṃ hemapariṣkṛtam |
आहवे ऽतिरथो ऽतिष्ठज्ज्वलन्न् इव हुताशनः ॥ (३४।२)
āhave 'tiratho 'tiṣṭhajjvalann iva hutāśanaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.