MBh, 12, 23
Select a line for its word-by-word analysis.
नोवाच किंचित् कौरव्यस्ततो द्वैपायनो ऽब्रवीत् ॥ (१।३)
novāca kiṃcit kauravyastato dvaipāyano 'bravīt ||
बीभत्सोर् वचनं सम्यक् सत्यम् एतद् युधिष्ठिर । (२।१)
bībhatsor vacanaṃ samyak satyam etad yudhiṣṭhira |
शास्त्रदृष्टः परो धर्मः स्मृतो गार्हस्थ्य आश्रमः ॥ (२।२)
śāstradṛṣṭaḥ paro dharmaḥ smṛto gārhasthya āśramaḥ ||
स्वधर्मं चर धर्मज्ञ यथाशास्त्रं यथाविधि । (३।१)
svadharmaṃ cara dharmajña yathāśāstraṃ yathāvidhi |
न हि गार्हस्थ्यम् उत्सृज्य तवारण्यं विधीयते ॥ (३।२)
na hi gārhasthyam utsṛjya tavāraṇyaṃ vidhīyate ||
गृहस्थैर् एव धार्यन्ते तस्माज्ज्येष्ठाश्रमो गृही ॥ (५।२)
gṛhasthair eva dhāryante tasmājjyeṣṭhāśramo gṛhī ||
सो ऽयं चतुर्णाम् एतेषाम् आश्रमाणां दुराचरः । (६।१)
so 'yaṃ caturṇām eteṣām āśramāṇāṃ durācaraḥ |
तं चराविमनाः पार्थ दुश्चरं दुर्बलेन्द्रियैः ॥ (६।२)
taṃ carāvimanāḥ pārtha duścaraṃ durbalendriyaiḥ ||
वेदज्ञानं च ते कृत्स्नं तपश्च चरितं महत् । (७।१)
vedajñānaṃ ca te kṛtsnaṃ tapaśca caritaṃ mahat |
पितृपैतामहे राज्ये धुरम् उद्वोढुम् अर्हसि ॥ (७।२)
pitṛpaitāmahe rājye dhuram udvoḍhum arhasi ||
तपो यज्ञस्तथा विद्या भैक्षम् इन्द्रियनिग्रहः । (८।१)
tapo yajñastathā vidyā bhaikṣam indriyanigrahaḥ |
ध्यानम् एकान्तशीलत्वं तुष्टिर् दानं च शक्तितः ॥ (८।२)
dhyānam ekāntaśīlatvaṃ tuṣṭir dānaṃ ca śaktitaḥ ||
ब्राह्मणानां महाराज चेष्टाः संसिद्धिकारिकाः । (९।१)
brāhmaṇānāṃ mahārāja ceṣṭāḥ saṃsiddhikārikāḥ |
क्षत्रियाणां च वक्ष्यामि तवापि विदितं पुनः ॥ (९।२)
kṣatriyāṇāṃ ca vakṣyāmi tavāpi viditaṃ punaḥ ||
यज्ञो विद्या समुत्थानम् असंतोषः श्रियं प्रति । (१०।१)
yajño vidyā samutthānam asaṃtoṣaḥ śriyaṃ prati |
दण्डधारणम् अत्युग्रं प्रजानां परिपालनम् ॥ (१०।२)
daṇḍadhāraṇam atyugraṃ prajānāṃ paripālanam ||
वेदज्ञानं तथा कृत्स्नं तपः सुचरितं तथा । (११।१)
vedajñānaṃ tathā kṛtsnaṃ tapaḥ sucaritaṃ tathā |
द्रविणोपार्जनं भूरि पात्रेषु प्रतिपादनम् ॥ (११।२)
draviṇopārjanaṃ bhūri pātreṣu pratipādanam ||
इमं लोकम् अमुं लोकं साधयन्तीति नः श्रुतम् ॥ (१२।२)
imaṃ lokam amuṃ lokaṃ sādhayantīti naḥ śrutam ||
तेषां ज्यायस्तु कौन्तेय दण्डधारणम् उच्यते । (१३।१)
teṣāṃ jyāyastu kaunteya daṇḍadhāraṇam ucyate |
बलं हि क्षत्रिये नित्यं बले दण्डः समाहितः ॥ (१३।२)
balaṃ hi kṣatriye nityaṃ bale daṇḍaḥ samāhitaḥ ||
एताश्चेष्टाः क्षत्रियाणां राजन् संसिद्धिकारिकाः । (१४।१)
etāśceṣṭāḥ kṣatriyāṇāṃ rājan saṃsiddhikārikāḥ |
राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम् ॥ (१५।२)
rājānaṃ cāviroddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam ||
सुद्युम्नश्चापि राजर्षिः श्रूयते दण्डधारणात् । (१६।१)
sudyumnaścāpi rājarṣiḥ śrūyate daṇḍadhāraṇāt |
प्राप्तवान् परमां सिद्धिं दक्षः प्राचेतसो यथा ॥ (१६।२)
prāptavān paramāṃ siddhiṃ dakṣaḥ prācetaso yathā ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.