MBh, 3, 42
Select a line for its word-by-word analysis.
जगामादर्शनं भानुर् लोकस्येवास्तम् एयिवान् ॥ (१।३)
jagāmādarśanaṃ bhānur lokasyevāstam eyivān ||
धन्यो ऽस्म्य् अनुगृहीतो ऽस्मि यन् मया त्र्यम्बको हरः । (३।१)
dhanyo 'smy anugṛhīto 'smi yan mayā tryambako haraḥ |
पिनाकी वरदो रूपी दृष्टः स्पृष्टश् च पाणिना ॥ (३।२)
pinākī varado rūpī dṛṣṭaḥ spṛṣṭaś ca pāṇinā ||
शत्रूंश् च विजितान् सर्वान् निर्वृत्तं च प्रयोजनम् ॥ (४।२)
śatrūṃś ca vijitān sarvān nirvṛttaṃ ca prayojanam ||
नागैर् नदैर् नदीभिश्च दैत्यैः साध्यैश् च दैवतैः । (६।१)
nāgair nadair nadībhiśca daityaiḥ sādhyaiś ca daivataiḥ |
कुबेरः समनुप्राप्तो यक्षैर् अनुगतः प्रभुः ॥ (७।२)
kuberaḥ samanuprāpto yakṣair anugataḥ prabhuḥ ||
धनानाम् ईश्वरः श्रीमान् अर्जुनं द्रष्टुम् आगतः ॥ (८।२)
dhanānām īśvaraḥ śrīmān arjunaṃ draṣṭum āgataḥ ||
तथा लोकान्तकृच्छ्रीमान् यमः साक्षात् प्रतापवान् । (९।१)
tathā lokāntakṛcchrīmān yamaḥ sākṣāt pratāpavān |
मूर्त्यमूर्तिधरैः सार्धं पितृभिर् लोकभावनैः ॥ (९।२)
mūrtyamūrtidharaiḥ sārdhaṃ pitṛbhir lokabhāvanaiḥ ||
दण्डपाणिर् अचिन्त्यात्मा सर्वभूतविनाशकृत् । (१०।१)
daṇḍapāṇir acintyātmā sarvabhūtavināśakṛt |
त्रींल्लोकान् गुह्यकांश् चैव गन्धर्वांश् च सपन्नगान् । (११।१)
trīṃllokān guhyakāṃś caiva gandharvāṃś ca sapannagān |
द्वितीय इव मार्तण्डो युगान्ते समुपस्थिते ॥ (११।२)
dvitīya iva mārtaṇḍo yugānte samupasthite ||
समास्थायार्जुनं तत्र ददृशुस् तपसान्वितम् ॥ (१२।२)
samāsthāyārjunaṃ tatra dadṛśus tapasānvitam ||
आजगाम सहेन्द्राण्या शक्रः सुरगणैर् वृतः ॥ (१३।२)
ājagāma sahendrāṇyā śakraḥ suragaṇair vṛtaḥ ||
शुशुभे तारकाराजः सितम् अभ्रम् इवास्थितः ॥ (१४।२)
śuśubhe tārakārājaḥ sitam abhram ivāsthitaḥ ||
संस्तूयमानो गन्धर्वैर् ऋषिभिश् च तपोधनैः । (१५।१)
saṃstūyamāno gandharvair ṛṣibhiś ca tapodhanaiḥ |
शृङ्गं गिरेः समासाद्य तस्थौ सूर्य इवोदितः ॥ (१५।२)
śṛṅgaṃ gireḥ samāsādya tasthau sūrya ivoditaḥ ||
अथ मेघस्वनो धीमान् व्याजहार शुभां गिरम् । (१६।१)
atha meghasvano dhīmān vyājahāra śubhāṃ giram |
यमः परमधर्मज्ञो दक्षिणां दिशम् आस्थितः ॥ (१६।२)
yamaḥ paramadharmajño dakṣiṇāṃ diśam āsthitaḥ ||
अर्जुनार्जुन पश्यास्मांल्लोकपालान् समागतान् । (१७।१)
arjunārjuna paśyāsmāṃllokapālān samāgatān |
दृष्टिं ते वितरामो ऽद्य भवान् अर्हो हि दर्शनम् ॥ (१७।२)
dṛṣṭiṃ te vitarāmo 'dya bhavān arho hi darśanam ||
पूर्वर्षिर् अमितात्मा त्वं नरो नाम महाबलः । (१८।१)
pūrvarṣir amitātmā tvaṃ naro nāma mahābalaḥ |
नियोगाद् ब्रह्मणस् तात मर्त्यतां समुपागतः । (१८।२)
niyogād brahmaṇas tāta martyatāṃ samupāgataḥ |
क्षत्रं चाग्निसमस्पर्शं भारद्वाजेन रक्षितम् । (१९।१)
kṣatraṃ cāgnisamasparśaṃ bhāradvājena rakṣitam |
दानवाश् च महावीर्या ये मनुष्यत्वम् आगताः । (१९।२)
dānavāś ca mahāvīryā ye manuṣyatvam āgatāḥ |
कर्णः स सुमहावीर्यस्त्वया वध्यो धनंजय ॥ (२०।२)
karṇaḥ sa sumahāvīryastvayā vadhyo dhanaṃjaya ||
अंशाश्च क्षितिसम्प्राप्ता देवगन्धर्वरक्षसाम् । (२१।१)
aṃśāśca kṣitisamprāptā devagandharvarakṣasām |
तया निपातिता युद्धे स्वकर्मफलनिर्जिताम् । (२१।२)
tayā nipātitā yuddhe svakarmaphalanirjitām |
गतिं प्राप्स्यन्ति कौन्तेय यथास्वम् अरिकर्शन ॥ (२१।३)
gatiṃ prāpsyanti kaunteya yathāsvam arikarśana ||
अक्षया तव कीर्तिश् च लोके स्थास्यति फल्गुन । (२२।१)
akṣayā tava kīrtiś ca loke sthāsyati phalguna |
त्वया साक्षान् महादेवस् तोषितो हि महामृधे । (२२।२)
tvayā sākṣān mahādevas toṣito hi mahāmṛdhe |
लघ्वी वसुमती चापि कर्तव्या विष्णुना सह ॥ (२२।३)
laghvī vasumatī cāpi kartavyā viṣṇunā saha ||
गृहाणास्त्रं महाबाहो दण्डम् अप्रतिवारणम् । (२३।१)
gṛhāṇāstraṃ mahābāho daṇḍam aprativāraṇam |
अनेनास्त्रेण सुमहत् त्वं हि कर्म करिष्यसि ॥ (२३।२)
anenāstreṇa sumahat tvaṃ hi karma kariṣyasi ||
प्रतिजग्राह तत् पार्थो विधिवत् कुरुनन्दनः । (२४।१)
pratijagrāha tat pārtho vidhivat kurunandanaḥ |
समन्त्रं सोपचारं च समोक्षं सनिवर्तनम् ॥ (२४।२)
samantraṃ sopacāraṃ ca samokṣaṃ sanivartanam ||
पश्चिमां दिशम् आस्थाय गिरम् उच्चारयन् प्रभुः ॥ (२५।२)
paścimāṃ diśam āsthāya giram uccārayan prabhuḥ ||
पार्थ क्षत्रियमुख्यस् त्वं क्षत्रधर्मे व्यवस्थितः । (२६।१)
pārtha kṣatriyamukhyas tvaṃ kṣatradharme vyavasthitaḥ |
पश्य मां पृथुताम्राक्ष वरुणो ऽस्मि जलेश्वरः ॥ (२६।२)
paśya māṃ pṛthutāmrākṣa varuṇo 'smi jaleśvaraḥ ||
मया समुद्यतान् पाशान् वारुणान् अनिवारणान् । (२७।१)
mayā samudyatān pāśān vāruṇān anivāraṇān |
प्रतिगृह्णीष्व कौन्तेय सरहस्यनिवर्तनान् ॥ (२७।२)
pratigṛhṇīṣva kaunteya sarahasyanivartanān ||
तस्माद् इमान् महासत्त्व मत्प्रसादात् समुत्थितान् । (२९।१)
tasmād imān mahāsattva matprasādāt samutthitān |
गृहाण न हि ते मुच्येद् अन्तको ऽप्य् आततायिनः ॥ (२९।२)
gṛhāṇa na hi te mucyed antako 'py ātatāyinaḥ ||
अनेन त्वं यदास्त्रेण संग्रामे विचरिष्यसि । (३०।१)
anena tvaṃ yadāstreṇa saṃgrāme vicariṣyasi |
तदा निःक्षत्रिया भूमिर् भविष्यति न संशयः ॥ (३०।२)
tadā niḥkṣatriyā bhūmir bhaviṣyati na saṃśayaḥ ||
दत्तेष्वस्त्रेषु दिव्येषु वरुणेन यमेन च ॥ (३१।२)
datteṣvastreṣu divyeṣu varuṇena yamena ca ||
सहास्माभिर् भवाञ् श्रान्तः पुराकल्पेषु नित्यशः ॥ (३२।२)
sahāsmābhir bhavāñ śrāntaḥ purākalpeṣu nityaśaḥ ||
मत्तो ऽपि त्वं गृहाणास्त्रम् अन्तर्धानं प्रियं मम । (३३।१)
matto 'pi tvaṃ gṛhāṇāstram antardhānaṃ priyaṃ mama |
ततो ऽर्जुनो महाबाहुर् विधिवत् कुरुनन्दनः । (३४।१)
tato 'rjuno mahābāhur vidhivat kurunandanaḥ |
कौबेरम् अपि जग्राह दिव्यम् अस्त्रं महाबलः ॥ (३४।२)
kauberam api jagrāha divyam astraṃ mahābalaḥ ||
ततो ऽब्रवीद् देवराजः पार्थम् अक्लिष्टकारिणम् । (३५।१)
tato 'bravīd devarājaḥ pārtham akliṣṭakāriṇam |
सान्त्वयञ्श्लक्ष्णया वाचा मेघदुन्दुभिनिस्वनः ॥ (३५।२)
sāntvayañślakṣṇayā vācā meghadundubhinisvanaḥ ||
परां सिद्धिम् अनुप्राप्तः साक्षाद् देवगतिं गतः ॥ (३६।२)
parāṃ siddhim anuprāptaḥ sākṣād devagatiṃ gataḥ ||
देवकार्यं हि सुमहत् त्वया कार्यम् अरिंदम । (३७।१)
devakāryaṃ hi sumahat tvayā kāryam ariṃdama |
आरोढव्यस् त्वया स्वर्गः सज्जीभव महाद्युते ॥ (३७।२)
āroḍhavyas tvayā svargaḥ sajjībhava mahādyute ||
रथो मातलिसंयुक्त आगन्ता त्वत्कृते महीम् । (३८।१)
ratho mātalisaṃyukta āgantā tvatkṛte mahīm |
तत्र ते ऽहं प्रदास्यामि दिव्यान्यस्त्राणि कौरव ॥ (३८।२)
tatra te 'haṃ pradāsyāmi divyānyastrāṇi kaurava ||
तान् दृष्ट्वा लोकपालांस् तु समेतान् गिरिमूर्धनि । (३९।१)
tān dṛṣṭvā lokapālāṃs tu sametān girimūrdhani |
जगाम विस्मयं धीमान् कुन्तीपुत्रो धनंजयः ॥ (३९।२)
jagāma vismayaṃ dhīmān kuntīputro dhanaṃjayaḥ ||
पूजयामास विधिवद् वाग्भिर् अद्भिः फलैर् अपि ॥ (४०।२)
pūjayāmāsa vidhivad vāgbhir adbhiḥ phalair api ||
ततः प्रतिययुर् देवाः प्रतिपूज्य धनंजयम् । (४१।१)
tataḥ pratiyayur devāḥ pratipūjya dhanaṃjayam |
ततो ऽर्जुनो मुदं लेभे लब्धास्त्रः पुरुषर्षभः । (४२।१)
tato 'rjuno mudaṃ lebhe labdhāstraḥ puruṣarṣabhaḥ |
कृतार्थम् इव चात्मानं स मेने पूर्णमानसः ॥ (४२।२)
kṛtārtham iva cātmānaṃ sa mene pūrṇamānasaḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.