युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

यन्मूलं सर्वधर्माणां प्रजनस्य गृहस्य च । (१।२)

पितृदेवातिथीनां च तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ (१।३)

भीष्म उवाच । (२।१)

अयं हि सर्वधर्माणां धर्मश्चिन्त्यतमो मतः । (२।२)

कीदृशाय प्रदेया स्यात् कन्येति वसुधाधिप ॥ (२।३)

शीलवृत्ते समाज्ञाय विद्यां योनिं च कर्म च । (३।१)

अद्भिर् एव प्रदातव्या कन्या गुणवते वरे । (३।२)

ब्राह्मणानां सताम् एष धर्मो नित्यं युधिष्ठिर ॥ (३।३)

आवाह्यम् आवहेद् एवं यो दद्याद् अनुकूलतः । (४।१)

शिष्टानां क्षत्रियाणां च धर्म एष सनातनः ॥ (४।२)

आत्माभिप्रेतम् उत्सृज्य कन्याभिप्रेत एव यः । (५।१)

अभिप्रेता च या यस्य तस्मै देया युधिष्ठिर । (५।२)

गान्धर्वम् इति तं धर्मं प्राहुर् धर्मविदो जनाः ॥ (५।३)

धनेन बहुना क्रीत्वा सम्प्रलोभ्य च बान्धवान् । (६।१)

असुराणां नृपैतं वै धर्मम् आहुर् मनीषिणः ॥ (६।२)

हत्वा छित्त्वा च शीर्षाणि रुदतां रुदतीं गृहात् । (७।१)

प्रसह्य हरणं तात राक्षसं धर्मलक्षणम् ॥ (७।२)

पञ्चानां तु त्रयो धर्म्या द्वावधर्म्यौ युधिष्ठिर । (८।१)

पैशाच आसुरश्चैव न कर्तव्यौ कथंचन ॥ (८।२)

ब्राह्मः क्षात्रो ऽथ गान्धर्व एते धर्म्या नरर्षभ । (९।१)

पृथग् वा यदि वा मिश्राः कर्तव्या नात्र संशयः ॥ (९।२)

तिस्रो भार्या ब्राह्मणस्य द्वे भार्ये क्षत्रियस्य तु । (१०।१)

वैश्यः स्वजातिं विन्देत तास्वपत्यं समं भवेत् ॥ (१०।२)

ब्राह्मणी तु भवेज्ज्येष्ठा क्षत्रिया क्षत्रियस्य तु । (११।१)

रत्यर्थम् अपि शूद्रा स्यान्नेत्याहुर् अपरे जनाः ॥ (११।२)

अपत्यजन्म शूद्रायां न प्रशंसन्ति साधवः । (१२।१)

शूद्रायां जनयन् विप्रः प्रायश्चित्ती विधीयते ॥ (१२।२)

त्रिंशद्वर्षो दशवर्षां भार्यां विन्देत नग्निकाम् । (१३।१)

एकविंशतिवर्षो वा सप्तवर्षाम् अवाप्नुयात् ॥ (१३।२)

यस्यास्तु न भवेद् भ्राता पिता वा भरतर्षभ । (१४।१)

नोपयच्छेत तां जातु पुत्रिकाधर्मिणी हि सा ॥ (१४।२)

त्रीणि वर्षाण्युदीक्षेत कन्या ऋतुमती सती । (१५।१)

चतुर्थे त्वथ सम्प्राप्ते स्वयं भर्तारम् अर्जयेत् ॥ (१५।२)

प्रजनो हीयते तस्या रतिश्च भरतर्षभ । (१६।१)

अतो ऽन्यथा वर्तमाना भवेद् वाच्या प्रजापतेः ॥ (१६।२)

असपिण्डा च या मातुर् असगोत्रा च या पितुः । (१७।१)

इत्येताम् अनुगच्छेत तं धर्मं मनुर् अब्रवीत् ॥ (१७।२)

युधिष्ठिर उवाच । (१८।१)

शुल्कम् अन्येन दत्तं स्याद् ददानीत्याह चापरः । (१८।२)

बलाद् अन्यः प्रभाषेत धनम् अन्यः प्रदर्शयेत् ॥ (१८।३)

पाणिग्रहीता त्वन्यः स्यात् कस्य कन्या पितामह । (१९।१)

तत्त्वं जिज्ञासमानानां चक्षुर् भवतु नो भवान् ॥ (१९।२)

भीष्म उवाच । (२०।१)

यत् किंचित् कर्म मानुष्यं संस्थानाय प्रकृष्यते । (२०।२)

मन्त्रवन्मन्त्रितं तस्य मृषावादस्तु पातकः ॥ (२०।३)

भार्यापत्यृत्विगाचार्याः शिष्योपाध्याय एव च । (२१।१)

मृषोक्ते दण्डम् अर्हन्ति नेत्याहुर् अपरे जनाः ॥ (२१।२)

न ह्यकामेन संवादं मनुर् एवं प्रशंसति । (२२।१)

अयशस्यम् अधर्म्यं च यन्मृषा धर्मकोपनम् ॥ (२२।२)

नैकान्तदोष एकस्मिंस्तद् दानं नोपलभ्यते । (२३।१)

धर्मतो यां प्रयच्छन्ति यां च क्रीणन्ति भारत ॥ (२३।२)

बन्धुभिः समनुज्ञातो मन्त्रहोमौ प्रयोजयेत् । (२४।१)

तथा सिध्यन्ति ते मन्त्रा नादत्तायाः कथंचन ॥ (२४।२)

यस्त्वत्र मन्त्रसमयो भार्यापत्योर् मिथः कृतः । (२५।१)

तम् एवाहुर् गरीयांसं यश्चासौ ज्ञातिभिः कृतः ॥ (२५।२)

देवदत्तां पतिर् भार्यां वेत्ति धर्मस्य शासनात् । (२६।१)

सा दैवीं मानुषीं वाचम् अनृतां पर्युदस्यति ॥ (२६।२)

युधिष्ठिर उवाच । (२७।१)

कन्यायां प्राप्तशुल्कायां ज्यायांश्चेद् आव्रजेद् वरः । (२७।२)

धर्मकामार्थसम्पन्नो वाच्यम् अत्रानृतं न वा ॥ (२७।३)

तस्मिन्न् उभयतो दोषे कुर्वञ्छ्रेयः समाचरेत् । (२८।१)

अयं नः सर्वधर्माणां धर्मश्चिन्त्यतमो मतः ॥ (२८।२)

तत्त्वं जिज्ञासमानानां चक्षुर् भवतु नो भवान् । (२९।१)

तद् एतत् सर्वम् आचक्ष्व न हि तृप्यामि कथ्यताम् ॥ (२९।२)

भीष्म उवाच । (३०।१)

न वै निष्ठाकरं शुल्कं ज्ञात्वासीत् तेन नाहृतम् । (३०।२)

न हि शुल्कपराः सन्तः कन्यां ददति कर्हिचित् ॥ (३०।३)

अन्यैर् गुणैर् उपेतं तु शुल्कं याचन्ति बान्धवाः । (३१।१)

अलंकृत्वा वहस्वेति यो दद्याद् अनुकूलतः ॥ (३१।२)

तच्च तां च ददात्येव न शुल्कं विक्रयो न सः । (३२।१)

प्रतिगृह्य भवेद् देयम् एष धर्मः सनातनः ॥ (३२।२)

दास्यामि भवते कन्याम् इति पूर्वं नभाषितम् । (३३।१)

ये चैवाहुर् ये च नाहुर् ये चावश्यं वदन्त्युत ॥ (३३।२)

तस्माद् आ ग्रहणात् पाणेर् याचयन्ति परस्परम् । (३४।१)

कन्यावरः पुरा दत्तो मरुद्भिर् इति नः श्रुतम् ॥ (३४।२)

नानिष्टाय प्रदातव्या कन्या इत्य् ऋषिचोदितम् । (३५।१)

तन्मूलं काममूलस्य प्रजनस्येति मे मतिः ॥ (३५।२)

समीक्ष्य च बहून् दोषान् संवासाद् विद्विषाणयोः । (३६।१)

यथा निष्ठाकरं शुल्कं न जात्वासीत् तथा शृणु ॥ (३६।२)

अहं विचित्रवीर्याय द्वे कन्ये समुदावहम् । (३७।१)

जित्वा च मागधान् सर्वान् काशीन् अथ च कोसलान् । (३७।२)

गृहीतपाणिर् एकासीत् प्राप्तशुल्कापराभवत् ॥ (३७।३)

पाणौ गृहीता तत्रैव विसृज्या इति मे पिता । (३८।१)

अब्रवीद् इतरां कन्याम् आवहत् स तु कौरवः ॥ (३८।२)

अप्यन्याम् अनुपप्रच्छ शङ्कमानः पितुर् वचः । (३९।१)

अतीव ह्यस्य धर्मेप्सा पितुर् मे ऽभ्यधिकाभवत् ॥ (३९।२)

ततो ऽहम् अब्रुवं राजन्न् आचारेप्सुर् इदं वचः । (४०।१)

आचारं तत्त्वतो वेत्तुम् इच्छामीति पुनः पुनः ॥ (४०।२)

ततो मयैवम् उक्ते तु वाक्ये धर्मभृतां वरः । (४१।१)

पिता मम महाराज बाह्लीको वाक्यम् अब्रवीत् ॥ (४१।२)

यदि वः शुल्कतो निष्ठा न पाणिग्रहणं तथा । (४२।१)

लाजान्तरम् उपासीत प्राप्तशुल्का पतिं वृतम् ॥ (४२।२)

न हि धर्मविदः प्राहुः प्रमाणं वाक्यतः स्मृतम् । (४३।१)

येषां वै शुल्कतो निष्ठा न पाणिग्रहणात् तथा ॥ (४३।२)

प्रसिद्धं भाषितं दाने तेषां प्रत्यसनं पुनः । (४४।१)

ये मन्यन्ते क्रयं शुल्कं न ते धर्मविदो जनाः ॥ (४४।२)

न चैतेभ्यः प्रदातव्या न वोढव्या तथाविधा । (४५।१)

न ह्येव भार्या क्रेतव्या न विक्रेया कथंचन ॥ (४५।२)

ये च क्रीणन्ति दासीवद् ये च विक्रीणते जनाः । (४६।१)

भवेत् तेषां तथा निष्ठा लुब्धानां पापचेतसाम् ॥ (४६।२)

अस्मिन् धर्मे सत्यवन्तं पर्यपृच्छन्त वै जनाः । (४७।१)

कन्यायाः प्राप्तशुल्कायाः शुल्कदः प्रशमं गतः ॥ (४७।२)

पाणिग्रहीता चान्यः स्याद् अत्र नो धर्मसंशयः । (४८।१)

तन्नश्छिन्द्धि महाप्राज्ञ त्वं हि वै प्राज्ञसंमतः । (४८।२)

तत्त्वं जिज्ञासमानानां चक्षुर् भवतु नो भवान् ॥ (४८।३)

तान् एवं ब्रुवतः सर्वान् सत्यवान् वाक्यम् अब्रवीत् । (४९।१)

यत्रेष्टं तत्र देया स्यान्नात्र कार्या विचारणा । (४९।२)

कुर्वते जीवतो ऽप्येवं मृते नैवास्ति संशयः ॥ (४९।३)

देवरं प्रविशेत् कन्या तप्येद् वापि महत् तपः । (५०।१)

तम् एवानुव्रता भूत्वा पाणिग्राहस्य नाम सा ॥ (५०।२)

लिखन्त्येव तु केषांचिद् अपरेषां शनैर् अपि । (५१।१)

इति ये संवदन्त्यत्र त एतं निश्चयं विदुः ॥ (५१।२)

तत् पाणिग्रहणात् पूर्वम् उत्तरं यत्र वर्तते । (५२।१)

सर्वमङ्गलमन्त्रं वै मृषावादस्तु पातकः ॥ (५२।२)

पाणिग्रहणमन्त्राणां निष्ठा स्यात् सप्तमे पदे । (५३।१)

पाणिग्राहस्य भार्या स्याद् यस्य चाद्भिः प्रदीयते ॥ (५३।२)

अनुकूलाम् अनुवंशां भ्रात्रा दत्ताम् उपाग्निकाम् । (५४।१)

परिक्रम्य यथान्यायं भार्यां विन्देद् द्विजोत्तमः ॥ (५४।२)