MBh, 1, 50
Select a line for its word-by-word analysis.
सोमस्य यज्ञो वरुणस्य यज्ञः प्रजापतेर् यज्ञ आसीत् प्रयागे । (१।२)
somasya yajño varuṇasya yajñaḥ prajāpater yajña āsīt prayāge |
तथा यज्ञो ऽयं तव भारताग्र्य पारिक्षित स्वस्ति नो ऽस्तु प्रियेभ्यः । (१।३)
tathā yajño 'yaṃ tava bhāratāgrya pārikṣita svasti no 'stu priyebhyaḥ |
दिलीपराज्ञो नहुषस्य राज्ञो नलस्य राज्ञः शतबिन्दोश्च राज्ञः ॥ (१।४)
dilīparājño nahuṣasya rājño nalasya rājñaḥ śatabindośca rājñaḥ ||
शक्रस्य यज्ञः शतसंख्य उक्तस् तथापरस्तुल्यसंख्यः शतं वै । (२।१)
śakrasya yajñaḥ śatasaṃkhya uktas tathāparastulyasaṃkhyaḥ śataṃ vai |
तथा यज्ञो ऽयं तव भारताग्र्य पारिक्षित स्वस्ति नो ऽस्तु प्रियेभ्यः ॥ (२।२)
tathā yajño 'yaṃ tava bhāratāgrya pārikṣita svasti no 'stu priyebhyaḥ ||
यमस्य यज्ञो हरिमेधसश्च यथा यज्ञो रन्तिदेवस्य राज्ञः । (३।१)
yamasya yajño harimedhasaśca yathā yajño rantidevasya rājñaḥ |
तथा यज्ञो ऽयं तव भारताग्र्य पारिक्षित स्वस्ति नो ऽस्तु प्रियेभ्यः ॥ (३।२)
tathā yajño 'yaṃ tava bhāratāgrya pārikṣita svasti no 'stu priyebhyaḥ ||
गयस्य यज्ञः शशबिन्दोश्च राज्ञो यज्ञस्तथा वैश्रवणस्य राज्ञः । (४।१)
gayasya yajñaḥ śaśabindośca rājño yajñastathā vaiśravaṇasya rājñaḥ |
तथा यज्ञो ऽयं तव भारताग्र्य पारिक्षित स्वस्ति नो ऽस्तु प्रियेभ्यः ॥ (४।२)
tathā yajño 'yaṃ tava bhāratāgrya pārikṣita svasti no 'stu priyebhyaḥ ||
नृगस्य यज्ञस्त्वजमीढस्य चासीद् यथा यज्ञो दाशरथेश्च राज्ञः । (५।१)
nṛgasya yajñastvajamīḍhasya cāsīd yathā yajño dāśaratheśca rājñaḥ |
तथा यज्ञो ऽयं तव भारताग्र्य पारिक्षित स्वस्ति नो ऽस्तु प्रियेभ्यः ॥ (५।२)
tathā yajño 'yaṃ tava bhāratāgrya pārikṣita svasti no 'stu priyebhyaḥ ||
यज्ञः श्रुतो नो दिवि देवसूनोर् युधिष्ठिरस्याजमीढस्य राज्ञः । (६।१)
yajñaḥ śruto no divi devasūnor yudhiṣṭhirasyājamīḍhasya rājñaḥ |
तथा यज्ञो ऽयं तव भारताग्र्य पारिक्षित स्वस्ति नो ऽस्तु प्रियेभ्यः । (६।२)
tathā yajño 'yaṃ tava bhāratāgrya pārikṣita svasti no 'stu priyebhyaḥ |
नहुषस्य यज्ञः सगरस्य यज्ञो धुन्धोस्तथा रन्तिदेवस्य चैव ॥ (६।३)
nahuṣasya yajñaḥ sagarasya yajño dhundhostathā rantidevasya caiva ||
कृष्णस्य यज्ञः सत्यवत्याः सुतस्य स्वयं च कर्म प्रचकार यत्र । (७।१)
kṛṣṇasya yajñaḥ satyavatyāḥ sutasya svayaṃ ca karma pracakāra yatra |
तथा यज्ञो ऽयं तव भारताग्र्य पारिक्षित स्वस्ति नो ऽस्तु प्रियेभ्यः ॥ (७।२)
tathā yajño 'yaṃ tava bhāratāgrya pārikṣita svasti no 'stu priyebhyaḥ ||
इमे हि ते सूर्यहुताशवर्चसः समासते वृत्रहणः क्रतुं यथा । (८।१)
ime hi te sūryahutāśavarcasaḥ samāsate vṛtrahaṇaḥ kratuṃ yathā |
नैषां ज्ञानं विद्यते ज्ञातुम् अद्य दत्तं येभ्यो न प्रणश्येत् कथंचित् ॥ (८।२)
naiṣāṃ jñānaṃ vidyate jñātum adya dattaṃ yebhyo na praṇaśyet kathaṃcit ||
ऋत्विक्समो नास्ति लोकेषु चैव द्वैपायनेनेति विनिश्चितं मे । (९।१)
ṛtviksamo nāsti lokeṣu caiva dvaipāyaneneti viniścitaṃ me |
एतस्य शिष्या हि क्षितिं चरन्ति सर्वर्त्विजः कर्मसु स्वेषु दक्षाः ॥ (९।२)
etasya śiṣyā hi kṣitiṃ caranti sarvartvijaḥ karmasu sveṣu dakṣāḥ ||
विभावसुश्चित्रभानुर् महात्मा हिरण्यरेता विश्वभुक् कृष्णवर्त्मा । (१०।१)
vibhāvasuścitrabhānur mahātmā hiraṇyaretā viśvabhuk kṛṣṇavartmā |
प्रदक्षिणावर्तशिखः प्रदीप्तो हव्यं तवेदं हुतभुग् वष्टि देवः ॥ (१०।२)
pradakṣiṇāvartaśikhaḥ pradīpto havyaṃ tavedaṃ hutabhug vaṣṭi devaḥ ||
नेह त्वद् अन्यो विद्यते जीवलोके समो नृपः पालयिता प्रजानाम् । (११।१)
neha tvad anyo vidyate jīvaloke samo nṛpaḥ pālayitā prajānām |
धृत्या च ते प्रीतमनाः सदाहं त्वं वा राजा धर्मराजो यमो वा ॥ (११।२)
dhṛtyā ca te prītamanāḥ sadāhaṃ tvaṃ vā rājā dharmarājo yamo vā ||
शक्रः साक्षाद् वज्रपाणिर् यथेह त्राता लोके ऽस्मिंस्त्वं तथेह प्रजानाम् । (१२।१)
śakraḥ sākṣād vajrapāṇir yatheha trātā loke 'smiṃstvaṃ tatheha prajānām |
मतस्त्वं नः पुरुषेन्द्रेह लोके न च त्वद् अन्यो गृहपतिर् अस्ति यज्ञे ॥ (१२।२)
matastvaṃ naḥ puruṣendreha loke na ca tvad anyo gṛhapatir asti yajñe ||
खट्वाङ्गनाभागदिलीपकल्पो ययातिमान्धातृसमप्रभावः । (१३।१)
khaṭvāṅganābhāgadilīpakalpo yayātimāndhātṛsamaprabhāvaḥ |
आदित्यतेजःप्रतिमानतेजा भीष्मो यथा भ्राजसि सुव्रतस्त्वम् ॥ (१३।२)
ādityatejaḥpratimānatejā bhīṣmo yathā bhrājasi suvratastvam ||
वाल्मीकिवत् ते निभृतं सुधैर्यं वसिष्ठवत् ते नियतश्च कोपः । (१४।१)
vālmīkivat te nibhṛtaṃ sudhairyaṃ vasiṣṭhavat te niyataśca kopaḥ |
प्रभुत्वम् इन्द्रेण समं मतं मे द्युतिश्च नारायणवद् विभाति ॥ (१४।२)
prabhutvam indreṇa samaṃ mataṃ me dyutiśca nārāyaṇavad vibhāti ||
यमो यथा धर्मविनिश्चयज्ञः कृष्णो यथा सर्वगुणोपपन्नः । (१५।१)
yamo yathā dharmaviniścayajñaḥ kṛṣṇo yathā sarvaguṇopapannaḥ |
श्रियां निवासो ऽसि यथा वसूनां निधानभूतो ऽसि तथा क्रतूनाम् ॥ (१५।२)
śriyāṃ nivāso 'si yathā vasūnāṃ nidhānabhūto 'si tathā kratūnām ||
दम्भोद्भवेनासि समो बलेन रामो यथा शस्त्रविद् अस्त्रविच् च । (१६।१)
dambhodbhavenāsi samo balena rāmo yathā śastravid astravic ca |
और्वत्रिताभ्याम् असि तुल्यतेजा दुष्प्रेक्षणीयो ऽसि भगीरथो वा । (१६।२)
aurvatritābhyām asi tulyatejā duṣprekṣaṇīyo 'si bhagīratho vā |
एवं स्तुताः सर्व एव प्रसन्ना राजा सदस्या ऋत्विजो हव्यवाहः । (१७।२)
evaṃ stutāḥ sarva eva prasannā rājā sadasyā ṛtvijo havyavāhaḥ |
तेषां दृष्ट्वा भावितानीङ्गितानि प्रोवाच राजा जनमेजयो ऽथ ॥ (१७।३)
teṣāṃ dṛṣṭvā bhāvitānīṅgitāni provāca rājā janamejayo 'tha ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.