भीष्म उवाच । (१।१)

अथ वृक्षस्य शाखायां विहंगः ससुहृज्जनः । (१।२)

दीर्घकालोषितो राजंस्तत्र चित्रतनूरुहः ॥ (१।३)

तस्य काल्यं गता भार्या चरितुं नाभ्यवर्तत । (२।१)

प्राप्तां च रजनीं दृष्ट्वा स पक्षी पर्यतप्यत ॥ (२।२)

वातवर्षं महच्चासीन्न चागच्छति मे प्रिया । (३।१)

किं नु तत् कारणं येन साद्यापि न निवर्तते ॥ (३।२)

अपि स्वस्ति भवेत् तस्याः प्रियाया मम कानने । (४।१)

तया विरहितं हीदं शून्यम् अद्य गृहं मम ॥ (४।२)

यदि सा रक्तनेत्रान्ता चित्राङ्गी मधुरस्वरा । (५।१)

अद्य नाभ्येति मे कान्ता न कार्यं जीवितेन मे ॥ (५।२)

पतिधर्मरता साध्वी प्राणेभ्यो ऽपि गरीयसी । (६।१)

सा हि श्रान्तं क्षुधार्तं च जानीते मां तपस्विनी ॥ (६।२)

अनुरक्ता हिता चैव स्निग्धा चैव पतिव्रता । (७।१)

यस्य वै तादृशी भार्या धन्यः स मनुजो भुवि ॥ (७।२)

भार्या हि परमो नाथः पुरुषस्येह पठ्यते । (८।१)

असहायस्य लोके ऽस्मिंल् लोकयात्रासहायिनी ॥ (८।२)

तथा रोगाभिभूतस्य नित्यं कृच्छ्रगतस्य च । (९।१)

नास्ति भार्यासमं किंचिन्नरस्यार्तस्य भेषजम् ॥ (९।२)

नास्ति भार्यासमो बन्धुर् नास्ति भार्यासमा गतिः । (१०।१)

नास्ति भार्यासमो लोके सहायो धर्मसाधनः ॥ (१०।२)

एवं विलपतस्तस्य द्विजस्यार्तस्य तत्र वै । (११।१)

गृहीता शकुनघ्नेन भार्या शुश्राव भारतीम् ॥ (११।२)

न सा स्त्रीत्यभिभाषा स्याद् यस्या भर्ता न तुष्यति । (१२।१)

अग्निसाक्षिकम् अप्येतद् भर्ता हि शरणं स्त्रियः ॥ (१२।२)

इति संचिन्त्य दुःखार्ता भर्तारं दुःखितं तदा । (१३।१)

कपोती लुब्धकेनाथ यत्ता वचनम् अब्रवीत् ॥ (१३।२)

हन्त वक्ष्यामि ते श्रेयः श्रुत्वा च कुरु तत् तथा । (१४।१)

शरणागतसंत्राता भव कान्त विशेषतः ॥ (१४।२)

एष शाकुनिकः शेते तव वासं समाश्रितः । (१५।१)

शीतार्तश्च क्षुधार्तश्च पूजाम् अस्मै प्रयोजय ॥ (१५।२)

यो हि कश्चिद् द्विजं हन्याद् गां वा लोकस्य मातरम् । (१६।१)

शरणागतं च यो हन्यात् तुल्यं तेषां च पातकम् ॥ (१६।२)

यास्माकं विहिता वृत्तिः कापोती जातिधर्मतः । (१७।१)

सा न्याय्यात्मवता नित्यं त्वद्विधेनाभिवर्तितुम् ॥ (१७।२)

यस्तु धर्मं यथाशक्ति गृहस्थो ह्यनुवर्तते । (१८।१)

स प्रेत्य लभते लोकान् अक्षयान् इति शुश्रुम ॥ (१८।२)

स त्वं संतानवान् अद्य पुत्रवान् अपि च द्विज । (१९।१)

तत् स्वदेहे दयां त्यक्त्वा धर्मार्थौ परिगृह्य वै । (१९।२)

पूजाम् अस्मै प्रयुङ्क्ष्व त्वं प्रीयेतास्य मनो यथा ॥ (१९।३)

इति सा शकुनी वाक्यं क्षारकस्था तपस्विनी । (२०।१)

अतिदुःखान्विता प्रोच्य भर्तारं समुदैक्षत ॥ (२०।२)

स पत्न्या वचनं श्रुत्वा धर्मयुक्तिसमन्वितम् । (२१।१)

हर्षेण महता युक्तो बाष्पव्याकुललोचनः ॥ (२१।२)

तं वै शाकुनिकं दृष्ट्वा विधिदृष्टेन कर्मणा । (२२।१)

पूजयामास यत्नेन स पक्षी पक्षिजीविनम् ॥ (२२।२)

उवाच च स्वागतं ते ब्रूहि किं करवाण्यहम् । (२३।१)

संतापश्च न कर्तव्यः स्वगृहे वर्तते भवान् ॥ (२३।२)

तद् ब्रवीतु भवान् क्षिप्रं किं करोमि किम् इच्छसि । (२४।१)

प्रणयेन ब्रवीमि त्वां त्वं हि नः शरणागतः ॥ (२४।२)

शरणागतस्य कर्तव्यम् आतिथ्यम् इह यत्नतः । (२५।१)

पञ्चयज्ञप्रवृत्तेन गृहस्थेन विशेषतः ॥ (२५।२)

पञ्चयज्ञांस्तु यो मोहान्न करोति गृहाश्रमी । (२६।१)

तस्य नायं न च परो लोको भवति धर्मतः ॥ (२६।२)

तद् ब्रूहि त्वं सुविस्रब्धो यत् त्वं वाचा वदिष्यसि । (२७।१)

तत् करिष्याम्यहं सर्वं मा त्वं शोके मनः कृथाः ॥ (२७।२)

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा शकुनेर् लुब्धको ऽब्रवीत् । (२८।१)

बाधते खलु मा शीतं हिमत्राणं विधीयताम् ॥ (२८।२)

एवम् उक्तस्ततः पक्षी पर्णान्यास्तीर्य भूतले । (२९।१)

यथाशुष्काणि यत्नेन ज्वलनार्थं द्रुतं ययौ ॥ (२९।२)

स गत्वाङ्गारकर्मान्तं गृहीत्वाग्निम् अथागमत् । (३०।१)

ततः शुष्केषु पर्णेषु पावकं सो ऽभ्यदीदिपत् ॥ (३०।२)

सुसंदीप्तं महत् कृत्वा तम् आह शरणागतम् । (३१।१)

प्रतापय सुविस्रब्धं स्वगात्राण्यकुतोभयः ॥ (३१।२)

स तथोक्तस्तथेत्युक्त्वा लुब्धो गात्राण्यतापयत् । (३२।१)

अग्निप्रत्यागतप्राणस्ततः प्राह विहंगमम् ॥ (३२।२)

दत्तम् आहारम् इच्छामि त्वया क्षुद् बाधते हि माम् । (३३।१)

तद् वचः स प्रतिश्रुत्य वाक्यम् आह विहंगमः ॥ (३३।२)

न मे ऽस्ति विभवो येन नाशयामि तव क्षुधाम् । (३४।१)

उत्पन्नेन हि जीवामो वयं नित्यं वनौकसः ॥ (३४।२)

संचयो नास्ति चास्माकं मुनीनाम् इव कानने । (३५।१)

इत्युक्त्वा स तदा तत्र विवर्णवदनो ऽभवत् ॥ (३५।२)

कथं नु खलु कर्तव्यम् इति चिन्तापरः सदा । (३६।१)

बभूव भरतश्रेष्ठ गर्हयन् वृत्तिम् आत्मनः ॥ (३६।२)

मुहूर्ताल् लब्धसंज्ञस्तु स पक्षी पक्षिघातकम् । (३७।१)

उवाच तर्पयिष्ये त्वां मुहूर्तं प्रतिपालय ॥ (३७।२)

इत्युक्त्वा शुष्कपर्णैः स संप्रज्वाल्य हुताशनम् । (३८।१)

हर्षेण महता युक्तः कपोतः पुनर् अब्रवीत् ॥ (३८।२)

देवानां च मुनीनां च पितॄणां च महात्मनाम् । (३९।१)

श्रुतपूर्वो मया धर्मो महान् अतिथिपूजने ॥ (३९।२)

कुरुष्वानुग्रहं मे ऽद्य सत्यम् एतद् ब्रवीमि ते । (४०।१)

निश्चिता खलु मे बुद्धिर् अतिथिप्रतिपूजने ॥ (४०।२)

ततः सत्यप्रतिज्ञो वै स पक्षी प्रहसन्न् इव । (४१।१)

तम् अग्निं त्रिः परिक्रम्य प्रविवेश महीपते ॥ (४१।२)

अग्निमध्यं प्रविष्टं तं लुब्धो दृष्ट्वाथ पक्षिणम् । (४२।१)

चिन्तयामास मनसा किम् इदं नु कृतं मया ॥ (४२।२)

अहो मम नृशंसस्य गर्हितस्य स्वकर्मणा । (४३।१)

अधर्मः सुमहान् घोरो भविष्यति न संशयः ॥ (४३।२)

एवं बहुविधं भूरि विललाप स लुब्धकः । (४४।१)

गर्हयन् स्वानि कर्माणि द्विजं दृष्ट्वा तथागतम् ॥ (४४।२)