MBh, 4, 60
Select a line for its word-by-word analysis.
भीष्मे तु संग्रामशिरो विहाय पलायमाने धृतराष्ट्रपुत्रः । (१।२)
bhīṣme tu saṃgrāmaśiro vihāya palāyamāne dhṛtarāṣṭraputraḥ |
उच्छ्रित्य केतुं विनदन्महात्मा स्वयं विगृह्यार्जुनम् आससाद ॥ (१।३)
ucchritya ketuṃ vinadanmahātmā svayaṃ vigṛhyārjunam āsasāda ||
स भीमधन्वानम् उदग्रवीर्यं धनंजयं शत्रुगणे चरन्तम् । (२।१)
sa bhīmadhanvānam udagravīryaṃ dhanaṃjayaṃ śatrugaṇe carantam |
आकर्णपूर्णायतचोदितेन भल्लेन विव्याध ललाटमध्ये ॥ (२।२)
ākarṇapūrṇāyatacoditena bhallena vivyādha lalāṭamadhye ||
स तेन बाणेन समर्पितेन जाम्बूनदाभेन सुसंशितेन । (३।१)
sa tena bāṇena samarpitena jāmbūnadābhena susaṃśitena |
रराज राजन्महनीयकर्मा यथैकपर्वा रुचिरैकशृङ्गः ॥ (३।२)
rarāja rājanmahanīyakarmā yathaikaparvā ruciraikaśṛṅgaḥ ||
अथास्य बाणेन विदारितस्य प्रादुर्बभूवासृग् अजस्रम् उष्णम् । (४।१)
athāsya bāṇena vidāritasya prādurbabhūvāsṛg ajasram uṣṇam |
सा तस्य जाम्बूनदपुष्पचित्रा मालेव चित्राभिविराजते स्म ॥ (४।२)
sā tasya jāmbūnadapuṣpacitrā māleva citrābhivirājate sma ||
स तेन बाणाभिहतस्तरस्वी दुर्योधनेनोद्धतमन्युवेगः । (५।१)
sa tena bāṇābhihatastarasvī duryodhanenoddhatamanyuvegaḥ |
शरान् उपादाय विषाग्निकल्पान् विव्याध राजानम् अदीनसत्त्वः ॥ (५।२)
śarān upādāya viṣāgnikalpān vivyādha rājānam adīnasattvaḥ ||
दुर्योधनश्चापि तम् उग्रतेजाः पार्थश्च दुर्योधनम् एकवीरः । (६।१)
duryodhanaścāpi tam ugratejāḥ pārthaśca duryodhanam ekavīraḥ |
अन्योन्यम् आजौ पुरुषप्रवीरौ समं समाजघ्नतुर् आजमीढौ ॥ (६।२)
anyonyam ājau puruṣapravīrau samaṃ samājaghnatur ājamīḍhau ||
ततः प्रभिन्नेन महागजेन महीधराभेन पुनर् विकर्णः । (७।१)
tataḥ prabhinnena mahāgajena mahīdharābhena punar vikarṇaḥ |
रथैश्चतुर्भिर् गजपादरक्षैः कुन्तीसुतं जिष्णुम् अथाभ्यधावत् ॥ (७।२)
rathaiścaturbhir gajapādarakṣaiḥ kuntīsutaṃ jiṣṇum athābhyadhāvat ||
तम् आपतन्तं त्वरितं गजेन्द्रं धनंजयः कुम्भविभागमध्ये । (८।१)
tam āpatantaṃ tvaritaṃ gajendraṃ dhanaṃjayaḥ kumbhavibhāgamadhye |
आकर्णपूर्णेन दृढायसेन बाणेन विव्याध महाजवेन ॥ (८।२)
ākarṇapūrṇena dṛḍhāyasena bāṇena vivyādha mahājavena ||
पार्थेन सृष्टः स तु गार्ध्रपत्र आ पुङ्खदेशात् प्रविवेश नागम् । (९।१)
pārthena sṛṣṭaḥ sa tu gārdhrapatra ā puṅkhadeśāt praviveśa nāgam |
विदार्य शैलप्रवरप्रकाशं यथाशनिः पर्वतम् इन्द्रसृष्टः ॥ (९।२)
vidārya śailapravaraprakāśaṃ yathāśaniḥ parvatam indrasṛṣṭaḥ ||
शरप्रतप्तः स तु नागराजः प्रवेपिताङ्गो व्यथितान्तरात्मा । (१०।१)
śaraprataptaḥ sa tu nāgarājaḥ pravepitāṅgo vyathitāntarātmā |
संसीदमानो निपपात मह्यां वज्राहतं शृङ्गम् इवाचलस्य ॥ (१०।२)
saṃsīdamāno nipapāta mahyāṃ vajrāhataṃ śṛṅgam ivācalasya ||
निपातिते दन्तिवरे पृथिव्यां त्रासाद् विकर्णः सहसावतीर्य । (११।१)
nipātite dantivare pṛthivyāṃ trāsād vikarṇaḥ sahasāvatīrya |
तूर्णं पदान्यष्टशतानि गत्वा विविंशतेः स्यन्दनम् आरुरोह ॥ (११।२)
tūrṇaṃ padānyaṣṭaśatāni gatvā viviṃśateḥ syandanam āruroha ||
निहत्य नागं तु शरेण तेन वज्रोपमेनाद्रिवराम्बुदाभम् । (१२।१)
nihatya nāgaṃ tu śareṇa tena vajropamenādrivarāmbudābham |
तथाविधेनैव शरेण पार्थो दुर्योधनं वक्षसि निर्बिभेद ॥ (१२।२)
tathāvidhenaiva śareṇa pārtho duryodhanaṃ vakṣasi nirbibheda ||
ततो गजे राजनि चैव भिन्ने भग्ने विकर्णे च सपादरक्षे । (१३।१)
tato gaje rājani caiva bhinne bhagne vikarṇe ca sapādarakṣe |
गाण्डीवमुक्तैर् विशिखैः प्रणुन्नास् ते योधमुख्याः सहसापजग्मुः ॥ (१३।२)
gāṇḍīvamuktair viśikhaiḥ praṇunnās te yodhamukhyāḥ sahasāpajagmuḥ ||
दृष्ट्वैव बाणेन हतं तु नागं योधांश्च सर्वान् द्रवतो निशम्य । (१४।१)
dṛṣṭvaiva bāṇena hataṃ tu nāgaṃ yodhāṃśca sarvān dravato niśamya |
रथं समावृत्य कुरुप्रवीरो रणात् प्रदुद्राव यतो न पार्थः ॥ (१४।२)
rathaṃ samāvṛtya kurupravīro raṇāt pradudrāva yato na pārthaḥ ||
तं भीमरूपं त्वरितं द्रवन्तं दुर्योधनं शत्रुसहो निषङ्गी । (१५।१)
taṃ bhīmarūpaṃ tvaritaṃ dravantaṃ duryodhanaṃ śatrusaho niṣaṅgī |
प्राक्ष्वेडयद् योद्धुमनाः किरीटी बाणेन विद्धं रुधिरं वमन्तम् ॥ (१५।२)
prākṣveḍayad yoddhumanāḥ kirīṭī bāṇena viddhaṃ rudhiraṃ vamantam ||
विहाय कीर्तिं विपुलं यशश्च युद्धात् परावृत्य पलायसे किम् । (१६।२)
vihāya kīrtiṃ vipulaṃ yaśaśca yuddhāt parāvṛtya palāyase kim |
न ते ऽद्य तूर्याणि समाहतानि यथावद् उद्यान्ति गतस्य युद्धे ॥ (१६।३)
na te 'dya tūryāṇi samāhatāni yathāvad udyānti gatasya yuddhe ||
युधिष्ठिरस्यास्मि निदेशकारी पार्थस्तृतीयो युधि च स्थिरो ऽस्मि । (१७।१)
yudhiṣṭhirasyāsmi nideśakārī pārthastṛtīyo yudhi ca sthiro 'smi |
तदर्थम् आवृत्य मुखं प्रयच्छ नरेन्द्रवृत्तं स्मर धार्तराष्ट्र ॥ (१७।२)
tadartham āvṛtya mukhaṃ prayaccha narendravṛttaṃ smara dhārtarāṣṭra ||
मोघं तवेदं भुवि नामधेयं दुर्योधनेतीह कृतं पुरस्तात् । (१८।१)
moghaṃ tavedaṃ bhuvi nāmadheyaṃ duryodhanetīha kṛtaṃ purastāt |
न हीह दुर्योधनता तवास्ति पलायमानस्य रणं विहाय ॥ (१८।२)
na hīha duryodhanatā tavāsti palāyamānasya raṇaṃ vihāya ||
न ते पुरस्ताद् अथ पृष्ठतो वा पश्यामि दुर्योधन रक्षितारम् । (१९।१)
na te purastād atha pṛṣṭhato vā paśyāmi duryodhana rakṣitāram |
परैहि युद्धेन कुरुप्रवीर प्राणान् प्रियान् पाण्डवतो ऽद्य रक्ष ॥ (१९।२)
paraihi yuddhena kurupravīra prāṇān priyān pāṇḍavato 'dya rakṣa ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.