संजय उवाच । (१।१)

ते हत्वा सर्वपाञ्चालान् द्रौपदेयांश्च सर्वशः । (१।२)

अगच्छन् सहितास्तत्र यत्र दुर्योधनो हतः ॥ (१।३)

गत्वा चैनम् अपश्यंस्ते किंचित्प्राणं नराधिपम् । (२।१)

ततो रथेभ्यः प्रस्कन्द्य परिवव्रुस्तवात्मजम् ॥ (२।२)

तं भग्नसक्थं राजेन्द्र कृच्छ्रप्राणम् अचेतसम् । (३।१)

वमन्तं रुधिरं वक्त्राद् अपश्यन् वसुधातले ॥ (३।२)

वृतं समन्ताद् बहुभिः श्वापदैर् घोरदर्शनैः । (४।१)

शालावृकगणैश्चैव भक्षयिष्यद्भिर् अन्तिकात् ॥ (४।२)

निवारयन्तं कृच्छ्रात् ताञ् श्वापदान् संचिखादिषून् । (५।१)

विवेष्टमानं मह्यां च सुभृशं गाढवेदनम् ॥ (५।२)

तं शयानं महात्मानं भूमौ स्वरुधिरोक्षितम् । (६।१)

हतशिष्टास्त्रयो वीराः शोकार्ताः पर्यवारयन् । (६।२)

अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः ॥ (६।३)

तैस्त्रिभिः शोणितादिग्धैर् निःश्वसद्भिर् महारथैः । (७।१)

शुशुभे संवृतो राजा वेदी त्रिभिर् इवाग्निभिः ॥ (७।२)

ते तं शयानं सम्प्रेक्ष्य राजानम् अतथोचितम् । (८।१)

अविषह्येन दुःखेन ततस्ते रुरुदुस्त्रयः ॥ (८।२)

ततस्ते रुधिरं हस्तैर् मुखान्निर्मृज्य तस्य ह । (९।१)

रणे राज्ञः शयानस्य कृपणं पर्यदेवयन् ॥ (९।२)

कृप उवाच । (१०।१)

न दैवस्यातिभारो ऽस्ति यद् अयं रुधिरोक्षितः । (१०।२)

एकादशचमूभर्ता शेते दुर्योधनो हतः ॥ (१०।३)

पश्य चामीकराभस्य चामीकरविभूषिताम् । (११।१)

गदां गदाप्रियस्येमां समीपे पतितां भुवि ॥ (११।२)

इयम् एनं गदा शूरं न जहाति रणे रणे । (१२।१)

स्वर्गायापि व्रजन्तं हि न जहाति यशस्विनम् ॥ (१२।२)

पश्येमां सह वीरेण जाम्बूनदविभूषिताम् । (१३।१)

शयानां शयने धर्मे भार्यां प्रीतिमतीम् इव ॥ (१३।२)

यो वै मूर्धावसिक्तानाम् अग्रे यातः परंतपः । (१४।१)

स हतो ग्रसते पांसून् पश्य कालस्य पर्ययम् ॥ (१४।२)

येनाजौ निहता भूमावशेरत पुरा द्विषः । (१५।१)

स भूमौ निहतः शेते कुरुराजः परैर् अयम् ॥ (१५।२)

भयान्नमन्ति राजानो यस्य स्म शतसंघशः । (१६।१)

स वीरशयने शेते क्रव्याद्भिः परिवारितः ॥ (१६।२)

उपासत नृपाः पूर्वम् अर्थहेतोर् यम् ईश्वरम् । (१७।१)

धिक् सद्यो निहतः शेते पश्य कालस्य पर्ययम् ॥ (१७।२)

संजय उवाच । (१८।१)

तं शयानं नृपश्रेष्ठं ततो भरतसत्तम । (१८।२)

अश्वत्थामा समालोक्य करुणं पर्यदेवयत् ॥ (१८।३)

आहुस्त्वां राजशार्दूल मुख्यं सर्वधनुष्मताम् । (१९।१)

धनाध्यक्षोपमं युद्धे शिष्यं संकर्षणस्य ह ॥ (१९।२)

कथं विवरम् अद्राक्षीद् भीमसेनस्तवानघ । (२०।१)

बलिनः कृतिनो नित्यं स च पापात्मवान्नृप ॥ (२०।२)

कालो नूनं महाराज लोके ऽस्मिन् बलवत्तरः । (२१।१)

पश्यामो निहतं त्वां चेद् भीमसेनेन संयुगे ॥ (२१।२)

कथं त्वां सर्वधर्मज्ञं क्षुद्रः पापो वृकोदरः । (२२।१)

निकृत्या हतवान्मन्दो नूनं कालो दुरत्ययः ॥ (२२।२)

धर्मयुद्धे ह्यधर्मेण समाहूयौजसा मृधे । (२३।१)

गदया भीमसेनेन निर्भिन्ने सक्थिनी तव ॥ (२३।२)

अधर्मेण हतस्याजौ मृद्यमानं पदा शिरः । (२४।१)

यद् उपेक्षितवान् क्षुद्रो धिक् तम् अस्तु युधिष्ठिरम् ॥ (२४।२)

युद्धेष्वपवदिष्यन्ति योधा नूनं वृकोदरम् । (२५।१)

यावत् स्थास्यन्ति भूतानि निकृत्या ह्यसि पातितः ॥ (२५।२)

ननु रामो ऽब्रवीद् राजंस्त्वां सदा यदुनन्दनः । (२६।१)

दुर्योधनसमो नास्ति गदया इति वीर्यवान् ॥ (२६।२)

श्लाघते त्वां हि वार्ष्णेयो राजन् संसत्सु भारत । (२७।१)

सुशिष्यो मम कौरव्यो गदायुद्ध इति प्रभो ॥ (२७।२)

यां गतिं क्षत्रियस्याहुः प्रशस्तां परमर्षयः । (२८।१)

हतस्याभिमुखस्याजौ प्राप्तस्त्वम् असि तां गतिम् ॥ (२८।२)

दुर्योधन न शोचामि त्वाम् अहं पुरुषर्षभ । (२९।१)

हतपुत्रां तु शोचामि गान्धारीं पितरं च ते । (२९।२)

भिक्षुकौ विचरिष्येते शोचन्तौ पृथिवीम् इमाम् ॥ (२९।३)

धिग् अस्तु कृष्णं वार्ष्णेयम् अर्जुनं चापि दुर्मतिम् । (३०।१)

धर्मज्ञमानिनौ यौ त्वां वध्यमानम् उपेक्षताम् ॥ (३०।२)

पाण्डवाश्चापि ते सर्वे किं वक्ष्यन्ति नराधिपान् । (३१।१)

कथं दुर्योधनो ऽस्माभिर् हत इत्यनपत्रपाः ॥ (३१।२)

धन्यस्त्वम् असि गान्धारे यस्त्वम् आयोधने हतः । (३२।१)

प्रयातो ऽभिमुखः शत्रून् धर्मेण पुरुषर्षभ ॥ (३२।२)

हतपुत्रा हि गान्धारी निहतज्ञातिबान्धवा । (३३।१)

प्रज्ञाचक्षुश्च दुर्धर्षः कां गतिं प्रतिपत्स्यते ॥ (३३।२)

धिग् अस्तु कृतवर्माणं मां कृपं च महारथम् । (३४।१)

ये वयं न गताः स्वर्गं त्वां पुरस्कृत्य पार्थिवम् ॥ (३४।२)

दातारं सर्वकामानां रक्षितारं प्रजाहितम् । (३५।१)

यद् वयं नानुगच्छामस्त्वां धिग् अस्मान्नराधमान् ॥ (३५।२)

कृपस्य तव वीर्येण मम चैव पितुश्च मे । (३६।१)

सभृत्यानां नरव्याघ्र रत्नवन्ति गृहाणि च ॥ (३६।२)

भवत्प्रसादाद् अस्माभिः समित्रैः सहबान्धवैः । (३७।१)

अवाप्ताः क्रतवो मुख्या बहवो भूरिदक्षिणाः ॥ (३७।२)

कुतश्चापीदृशं सार्थम् उपलप्स्यामहे वयम् । (३८।१)

यादृशेन पुरस्कृत्य त्वं गतः सर्वपार्थिवान् ॥ (३८।२)

वयम् एव त्रयो राजन् गच्छन्तं परमां गतिम् । (३९।१)

यद् वै त्वां नानुगच्छामस्तेन तप्स्यामहे वयम् ॥ (३९।२)

त्वत्स्वर्गहीना हीनार्थाः स्मरन्तः सुकृतस्य ते । (४०।१)

किं नाम तद् भवेत् कर्म येन त्वानुव्रजेम वै ॥ (४०।२)

दुःखं नूनं कुरुश्रेष्ठ चरिष्यामो महीम् इमाम् । (४१।१)

हीनानां नस्त्वया राजन् कुतः शान्तिः कुतः सुखम् ॥ (४१।२)

गत्वैतांस्तु महाराज समेत्य त्वं महारथान् । (४२।१)

यथाश्रेष्ठं यथाज्येष्ठं पूजयेर् वचनान्मम ॥ (४२।२)

आचार्यं पूजयित्वा च केतुं सर्वधनुष्मताम् । (४३।१)

हतं मयाद्य शंसेथा धृष्टद्युम्नं नराधिप ॥ (४३।२)

परिष्वजेथा राजानं बाह्लिकं सुमहारथम् । (४४।१)

सैन्धवं सोमदत्तं च भूरिश्रवसम् एव च ॥ (४४।२)

तथा पूर्वगतान् अन्यान् स्वर्गं पार्थिवसत्तमान् । (४५।१)

अस्मद्वाक्यात् परिष्वज्य पृच्छेथास्त्वम् अनामयम् ॥ (४५।२)

इत्येवम् उक्त्वा राजानं भग्नसक्थम् अचेतसम् । (४६।१)

अश्वत्थामा समुद्वीक्ष्य पुनर् वचनम् अब्रवीत् ॥ (४६।२)

दुर्योधन जीवसि चेद् वाचं श्रोत्रसुखां शृणु । (४७।१)

सप्त पाण्डवतः शेषा धार्तराष्ट्रास्त्रयो वयम् ॥ (४७।२)

ते चैव भ्रातरः पञ्च वासुदेवो ऽथ सात्यकिः । (४८।१)

अहं च कृतवर्मा च कृपः शारद्वतस्तथा ॥ (४८।२)

द्रौपदेया हताः सर्वे धृष्टद्युम्नस्य चात्मजाः । (४९।१)

पाञ्चाला निहताः सर्वे मत्स्यशेषं च भारत ॥ (४९।२)

कृते प्रतिकृतं पश्य हतपुत्रा हि पाण्डवाः । (५०।१)

सौप्तिके शिबिरं तेषां हतं सनरवाहनम् ॥ (५०।२)

मया च पापकर्मासौ धृष्टद्युम्नो महीपते । (५१।१)

प्रविश्य शिबिरं रात्रौ पशुमारेण मारितः ॥ (५१।२)

दुर्योधनस्तु तां वाचं निशम्य मनसः प्रियाम् । (५२।१)

प्रतिलभ्य पुनश्चेत इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (५२।२)

न मे ऽकरोत् तद् गाङ्गेयो न कर्णो न च ते पिता । (५३।१)

यत् त्वया कृपभोजाभ्यां सहितेनाद्य मे कृतम् ॥ (५३।२)

स चेत् सेनापतिः क्षुद्रो हतः सार्धं शिखण्डिना । (५४।१)

तेन मन्ये मघवता समम् आत्मानम् अद्य वै ॥ (५४।२)

स्वस्ति प्राप्नुत भद्रं वः स्वर्गे नः संगमः पुनः । (५५।१)

इत्येवम् उक्त्वा तूष्णीं स कुरुराजो महामनाः । (५५।२)

प्राणान् उदसृजद् वीरः सुहृदां शोकम् आदधत् ॥ (५५।३)

तथेति ते परिष्वक्ताः परिष्वज्य च तं नृपम् । (५६।१)

पुनः पुनः प्रेक्षमाणाः स्वकान् आरुरुहू रथान् ॥ (५६।२)

इत्येवं तव पुत्रस्य निशम्य करुणां गिरम् । (५७।१)

प्रत्यूषकाले शोकार्तः प्राधावं नगरं प्रति ॥ (५७।२)

तव पुत्रे गते स्वर्गं शोकार्तस्य ममानघ । (५८।१)

ऋषिदत्तं प्रनष्टं तद् दिव्यदर्शित्वम् अद्य वै ॥ (५८।२)

वैशंपायन उवाच । (५९।१)

इति श्रुत्वा स नृपतिः पुत्रज्ञातिवधं तदा । (५९।२)

निःश्वस्य दीर्घम् उष्णं च ततश्चिन्तापरो ऽभवत् ॥ (५९।३)