युधिष्ठिर उवाच । (१।१)

श्रुता मे कथिताः पूर्वैश्चत्वारो मानवाश्रमाः । (१।२)

व्याख्यानम् एषाम् आचक्ष्व पृच्छतो मे पितामह ॥ (१।३)

भीष्म उवाच । (२।१)

विदिताः सर्व एवेह धर्मास्तव युधिष्ठिर । (२।२)

यथा मम महाबाहो विदिताः साधुसंमताः ॥ (२।३)

यत् तु लिङ्गान्तरगतं पृच्छसे मां युधिष्ठिर । (३।१)

धर्मं धर्मभृतां श्रेष्ठ तन्निबोध नराधिप ॥ (३।२)

सर्वाण्येतानि कौन्तेय विद्यन्ते मनुजर्षभ । (४।१)

साध्वाचारप्रवृत्तानां चातुराश्रम्यकर्मणाम् ॥ (४।२)

अकामद्वेषयुक्तस्य दण्डनीत्या युधिष्ठिर । (५।१)

समेक्षिणश्च भूतेषु भैक्षाश्रमपदं भवेत् ॥ (५।२)

वेत्त्यादानविसर्गं यो निग्रहानुग्रहौ तथा । (६।१)

यथोक्तवृत्तेर् वीरस्य क्षेमाश्रमपदं भवेत् ॥ (६।२)

ज्ञातिसंबन्धिमित्राणि व्यापन्नानि युधिष्ठिर । (७।१)

समभ्युद्धरमाणस्य दीक्षाश्रमपदं भवेत् ॥ (७।२)

आह्निकं भूतयज्ञांश्च पितृयज्ञांश्च मानुषान् । (८।१)

कुर्वतः पार्थ विपुलान् वन्याश्रमपदं भवेत् ॥ (८।२)

पालनात् सर्वभूतानां स्वराष्ट्रपरिपालनात् । (९।१)

दीक्षा बहुविधा राज्ञो वन्याश्रमपदं भवेत् ॥ (९।२)

वेदाध्ययननित्यत्वं क्षमाथाचार्यपूजनम् । (१०।१)

तथोपाध्यायशुश्रूषा ब्रह्माश्रमपदं भवेत् ॥ (१०।२)

अजिह्मम् अशठं मार्गं सेवमानस्य भारत । (११।१)

सर्वदा सर्वभूतेषु ब्रह्माश्रमपदं भवेत् ॥ (११।२)

वानप्रस्थेषु विप्रेषु त्रैविद्येषु च भारत । (१२।१)

प्रयच्छतो ऽर्थान् विपुलान् वन्याश्रमपदं भवेत् ॥ (१२।२)

सर्वभूतेष्वनुक्रोशं कुर्वतस्तस्य भारत । (१३।१)

आनृशंस्यप्रवृत्तस्य सर्वावस्थं पदं भवेत् ॥ (१३।२)

बालवृद्धेषु कौरव्य सर्वावस्थं युधिष्ठिर । (१४।१)

अनुक्रोशं विदधतः सर्वावस्थं पदं भवेत् ॥ (१४।२)

बलात्कृतेषु भूतेषु परित्राणं कुरूद्वह । (१५।१)

शरणागतेषु कौरव्य कुर्वन् गार्हस्थ्यम् आवसेत् ॥ (१५।२)

चराचराणां भूतानां रक्षाम् अपि च सर्वशः । (१६।१)

यथार्हपूजां च सदा कुर्वन् गार्हस्थ्यम् आवसेत् ॥ (१६।२)

ज्येष्ठानुज्येष्ठपत्नीनां भ्रातॄणां पुत्रनप्तृणाम् । (१७।१)

निग्रहानुग्रहौ पार्थ गार्हस्थ्यम् इति तत् तपः ॥ (१७।२)

साधूनाम् अर्चनीयानां प्रजासु विदितात्मनाम् । (१८।१)

पालनं पुरुषव्याघ्र गृहाश्रमपदं भवेत् ॥ (१८।२)

आश्रमस्थानि सर्वाणि यस्तु वेश्मनि भारत । (१९।१)

आददीतेह भोज्येन तद् गार्हस्थ्यं युधिष्ठिर ॥ (१९।२)

यः स्थितः पुरुषो धर्मे धात्रा सृष्टे यथार्थवत् । (२०।१)

आश्रमाणां स सर्वेषां फलं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥ (२०।२)

यस्मिन्न नश्यन्ति गुणाः कौन्तेय पुरुषे सदा । (२१।१)

आश्रमस्थं तम् अप्याहुर् नरश्रेष्ठं युधिष्ठिर ॥ (२१।२)

स्थानमानं वयोमानं कुलमानं तथैव च । (२२।१)

कुर्वन् वसति सर्वेषु ह्याश्रमेषु युधिष्ठिर ॥ (२२।२)

देशधर्मांश्च कौन्तेय कुलधर्मांस्तथैव च । (२३।१)

पालयन् पुरुषव्याघ्र राजा सर्वाश्रमी भवेत् ॥ (२३।२)

काले विभूतिं भूतानाम् उपहारांस्तथैव च । (२४।१)

अर्हयन् पुरुषव्याघ्र साधूनाम् आश्रमे वसेत् ॥ (२४।२)

दशधर्मगतश्चापि यो धर्मं प्रत्यवेक्षते । (२५।१)

सर्वलोकस्य कौन्तेय राजा भवति सो ऽऽश्रमी ॥ (२५।२)

ये धर्मकुशला लोके धर्मं कुर्वन्ति साधवः । (२६।१)

पालिता यस्य विषये पादो ऽंशस्तस्य भूपतेः ॥ (२६।२)

धर्मारामान् धर्मपरान् ये न रक्षन्ति मानवान् । (२७।१)

पार्थिवाः पुरुषव्याघ्र तेषां पापं हरन्ति ते ॥ (२७।२)

ये च रक्षासहायाः स्युः पार्थिवानां युधिष्ठिर । (२८।१)

ते चैवांशहराः सर्वे धर्मे परकृते ऽनघ ॥ (२८।२)

सर्वाश्रमपदे ह्याहुर् गार्हस्थ्यं दीप्तनिर्णयम् । (२९।१)

पावनं पुरुषव्याघ्र यं वयं पर्युपास्महे ॥ (२९।२)

आत्मोपमस्तु भूतेषु यो वै भवति मानवः । (३०।१)

न्यस्तदण्डो जितक्रोधः स प्रेत्य लभते सुखम् ॥ (३०।२)

धर्मोत्थिता सत्त्ववीर्या धर्मसेतुवटाकरा । (३१।१)

त्यागवाताध्वगा शीघ्रा नौस्त्वा संतारयिष्यति ॥ (३१।२)

यदा निवृत्तः सर्वस्मात् कामो यो ऽस्य हृदि स्थितः । (३२।१)

तदा भवति सत्त्वस्थस्ततो ब्रह्म समश्नुते ॥ (३२।२)

सुप्रसन्नस्तु भावेन योगेन च नराधिप । (३३।१)

धर्मं पुरुषशार्दूल प्राप्स्यसे पालने रतः ॥ (३३।२)

वेदाध्ययनशीलानां विप्राणां साधुकर्मणाम् । (३४।१)

पालने यत्नम् आतिष्ठ सर्वलोकस्य चानघ ॥ (३४।२)

वने चरति यो धर्मम् आश्रमेषु च भारत । (३५।१)

रक्षया तच्छतगुणं धर्मं प्राप्नोति पार्थिवः ॥ (३५।२)

एष ते विविधो धर्मः पाण्डवश्रेष्ठ कीर्तितः । (३६।१)

अनुतिष्ठ त्वम् एनं वै पूर्वैर् दृष्टं सनातनम् ॥ (३६।२)

चातुराश्रम्यम् एकाग्रः चातुर्वर्ण्यं च पाण्डव । (३७।१)

धर्मं पुरुषशार्दूल प्राप्स्यसे पालने रतः ॥ (३७।२)