MBh, 8, 60
Select a line for its word-by-word analysis.
ततः कर्णः कुरुषु प्रद्रुतेषु वरूथिना श्वेतहयेन राजन् । (१।२)
tataḥ karṇaḥ kuruṣu pradruteṣu varūthinā śvetahayena rājan |
पाञ्चालपुत्रान् व्यधमत् सूतपुत्रो महेषुभिर् वात इवाभ्रसंघान् ॥ (१।३)
pāñcālaputrān vyadhamat sūtaputro maheṣubhir vāta ivābhrasaṃghān ||
सूतं रथाद् अञ्जलिकेन पात्य जघान चाश्वाञ् जनमेजयस्य । (२।१)
sūtaṃ rathād añjalikena pātya jaghāna cāśvāñ janamejayasya |
शतानीकं सुतसोमं च भल्लैर् अवाकिरद् धनुषी चाप्य् अकृन्तत् ॥ (२।२)
śatānīkaṃ sutasomaṃ ca bhallair avākirad dhanuṣī cāpy akṛntat ||
धृष्टद्युम्नं निर्बिभेदाथ षड्भिर् जघान चाश्वं दक्षिणं तस्य संख्ये । (३।१)
dhṛṣṭadyumnaṃ nirbibhedātha ṣaḍbhir jaghāna cāśvaṃ dakṣiṇaṃ tasya saṃkhye |
हत्वा चाश्वान् सात्यकेः सूतपुत्रः कैकेयपुत्रं न्यवधीद् विशोकम् ॥ (३।२)
hatvā cāśvān sātyakeḥ sūtaputraḥ kaikeyaputraṃ nyavadhīd viśokam ||
तम् अभ्यधावन् निहते कुमारे कैकेयसेनापतिर् उग्रधन्वा । (४।१)
tam abhyadhāvan nihate kumāre kaikeyasenāpatir ugradhanvā |
शरैर् विभिन्नं भृशम् उग्रवेगैः कर्णात्मजं सो ऽभ्यहनत् सुषेणम् ॥ (४।२)
śarair vibhinnaṃ bhṛśam ugravegaiḥ karṇātmajaṃ so 'bhyahanat suṣeṇam ||
तस्यार्धचन्द्रैस् त्रिभिर् उच्चकर्त प्रसह्य बाहू च शिरश् च कर्णः । (५।१)
tasyārdhacandrais tribhir uccakarta prasahya bāhū ca śiraś ca karṇaḥ |
स स्यन्दनाद् गाम् अपतद् गतासुः परश्वधैः शाल इवावरुग्णः ॥ (५।२)
sa syandanād gām apatad gatāsuḥ paraśvadhaiḥ śāla ivāvarugṇaḥ ||
हताश्वम् अञ्जोगतिभिः सुषेणः शिनिप्रवीरं निशितैः पृषत्कैः । (६।१)
hatāśvam añjogatibhiḥ suṣeṇaḥ śinipravīraṃ niśitaiḥ pṛṣatkaiḥ |
प्रच्छाद्य नृत्यन्न् इव सौतिपुत्रः शैनेयबाणाभिहतः पपात ॥ (६।२)
pracchādya nṛtyann iva sautiputraḥ śaineyabāṇābhihataḥ papāta ||
पुत्रे हते क्रोधपरीतचेताः कर्णः शिनीनाम् ऋषभं जिघांसुः । (७।१)
putre hate krodhaparītacetāḥ karṇaḥ śinīnām ṛṣabhaṃ jighāṃsuḥ |
हतो ऽसि शैनेय इति ब्रुवन् स व्यवासृजद् बाणम् अमित्रसाहम् ॥ (७।२)
hato 'si śaineya iti bruvan sa vyavāsṛjad bāṇam amitrasāham ||
स तस्य चिछेद शरं शिखण्डी त्रिभिस् त्रिभिश् च प्रतुतोद कर्णम् । (८।१)
sa tasya cicheda śaraṃ śikhaṇḍī tribhis tribhiś ca pratutoda karṇam |
शिखण्डिनः कार्मुकं स ध्वजं च छित्त्वा शराभ्याम् अहनत् सुजातम् ॥ (८।२)
śikhaṇḍinaḥ kārmukaṃ sa dhvajaṃ ca chittvā śarābhyām ahanat sujātam ||
शिखण्डिनं षड्भिर् अविध्यद् उग्रो दान्तो धार्ष्टद्युम्नशिरश् चकर्त । (९।१)
śikhaṇḍinaṃ ṣaḍbhir avidhyad ugro dānto dhārṣṭadyumnaśiraś cakarta |
अथाभिनत् सुतसोमं शरेण स संशितेनाधिरथिर् महात्मा ॥ (९।२)
athābhinat sutasomaṃ śareṇa sa saṃśitenādhirathir mahātmā ||
अथाक्रन्दे तुमुले वर्तमाने धार्ष्टद्युम्ने निहते तत्र कृष्णः । (१०।१)
athākrande tumule vartamāne dhārṣṭadyumne nihate tatra kṛṣṇaḥ |
अपाञ्चाल्यं क्रियते याहि पार्थ कर्णं जहीत्य् अब्रवीद् राजसिंह ॥ (१०।२)
apāñcālyaṃ kriyate yāhi pārtha karṇaṃ jahīty abravīd rājasiṃha ||
ततः प्रहस्याशु नरप्रवीरो रथं रथेनाधिरथेर् जगाम । (११।१)
tataḥ prahasyāśu narapravīro rathaṃ rathenādhirather jagāma |
भये तेषां त्राणम् इच्छन् सुबाहुर् अभ्याहतानां रथयूथपेन ॥ (११।२)
bhaye teṣāṃ trāṇam icchan subāhur abhyāhatānāṃ rathayūthapena ||
विस्फार्य गाण्डीवम् अथोग्रघोषं ज्यया समाहत्य तले भृशं च । (१२।१)
visphārya gāṇḍīvam athograghoṣaṃ jyayā samāhatya tale bhṛśaṃ ca |
बाणान्धकारं सहसैव कृत्वा जघान नागाश्वरथान् नरांश् च ॥ (१२।२)
bāṇāndhakāraṃ sahasaiva kṛtvā jaghāna nāgāśvarathān narāṃś ca ||
तं भीमसेनो ऽनु ययौ रथेन पृष्ठे रक्षन् पाण्डवम् एकवीरम् । (१३।१)
taṃ bhīmaseno 'nu yayau rathena pṛṣṭhe rakṣan pāṇḍavam ekavīram |
तौ राजपुत्रौ त्वरितौ रथाभ्यां कर्णाय याताव् अरिभिर् विमुक्तौ ॥ (१३।२)
tau rājaputrau tvaritau rathābhyāṃ karṇāya yātāv aribhir vimuktau ||
अत्रान्तरे सुमहत् सूतपुत्रश् चक्रे युद्धं सोमकान् संप्रमृद्नन् । (१४।१)
atrāntare sumahat sūtaputraś cakre yuddhaṃ somakān saṃpramṛdnan |
रथाश्वमातङ्गगणाञ् जघान प्रच्छादयामास दिशः शरैश् च ॥ (१४।२)
rathāśvamātaṅgagaṇāñ jaghāna pracchādayāmāsa diśaḥ śaraiś ca ||
तम् उत्तमौजा जनमेजयश् च क्रुद्धौ युधामन्युशिखण्डिनौ च । (१५।१)
tam uttamaujā janamejayaś ca kruddhau yudhāmanyuśikhaṇḍinau ca |
कर्णं विनेदुः सहिताः पृषत्कैः संमर्दमानाः सह पार्षतेन ॥ (१५।२)
karṇaṃ vineduḥ sahitāḥ pṛṣatkaiḥ saṃmardamānāḥ saha pārṣatena ||
ते पञ्च पाञ्चालरथाः सुरूपैर् वैकर्तनं कर्णम् अभिद्रवन्तः । (१६।१)
te pañca pāñcālarathāḥ surūpair vaikartanaṃ karṇam abhidravantaḥ |
तस्माद् रथाच् च्यावयितुं न शेकुर् धैर्यात् कृतात्मानम् इवेन्द्रियाणि ॥ (१६।२)
tasmād rathāc cyāvayituṃ na śekur dhairyāt kṛtātmānam ivendriyāṇi ||
तेषां धनूंषि ध्वजवाजिसूतांस् तूणं पताकाश् च निकृत्य बाणैः । (१७।१)
teṣāṃ dhanūṃṣi dhvajavājisūtāṃs tūṇaṃ patākāś ca nikṛtya bāṇaiḥ |
तान् पञ्चभिः स त्व् अहनत् पृषत्कैः कर्णस् ततः सिंह इवोन्ननाद ॥ (१७।२)
tān pañcabhiḥ sa tv ahanat pṛṣatkaiḥ karṇas tataḥ siṃha ivonnanāda ||
तस्यास्यतस् तान् अभिनिघ्नतश् च ज्याबाणहस्तस्य धनुःस्वनेन । (१८।१)
tasyāsyatas tān abhinighnataś ca jyābāṇahastasya dhanuḥsvanena |
साद्रिद्रुमा स्यात् पृथिवी विशीर्णा इत्य् एव मत्वा जनता व्यषीदत् ॥ (१८।२)
sādridrumā syāt pṛthivī viśīrṇā ity eva matvā janatā vyaṣīdat ||
स शक्रचापप्रतिमेन धन्वना भृशाततेनाधिरथिः शरान् सृजन् । (१९।१)
sa śakracāpapratimena dhanvanā bhṛśātatenādhirathiḥ śarān sṛjan |
बभौ रणे दीप्तमरीचिमण्डलो यथांशुमाली परिवेषवांस् तथा ॥ (१९।२)
babhau raṇe dīptamarīcimaṇḍalo yathāṃśumālī pariveṣavāṃs tathā ||
शिखण्डिनं द्वादशभिः पराभिनच्छितैः शरैः षड्भिर् अथोत्तमौजसम् । (२०।१)
śikhaṇḍinaṃ dvādaśabhiḥ parābhinacchitaiḥ śaraiḥ ṣaḍbhir athottamaujasam |
त्रिभिर् युधामन्युम् अविध्यद् आशुगैस् त्रिभिस् त्रिभिः सोमकपार्षतात्मजौ ॥ (२०।२)
tribhir yudhāmanyum avidhyad āśugais tribhis tribhiḥ somakapārṣatātmajau ||
पराजिताः पञ्च महारथास् तु ते महाहवे सूतसुतेन मारिष । (२१।१)
parājitāḥ pañca mahārathās tu te mahāhave sūtasutena māriṣa |
निरुद्यमास् तस्थुर् अमित्रमर्दना यथेन्द्रियार्थात्मवता पराजिताः ॥ (२१।२)
nirudyamās tasthur amitramardanā yathendriyārthātmavatā parājitāḥ ||
निमज्जतस् तान् अथ कर्णसागरे विपन्ननावो वणिजो यथार्णवे । (२२।१)
nimajjatas tān atha karṇasāgare vipannanāvo vaṇijo yathārṇave |
उद्दध्रिरे नौभिर् इवार्णवाद् रथैः सुकल्पितैर् द्रौपदिजाः स्वमातुलान् ॥ (२२।२)
uddadhrire naubhir ivārṇavād rathaiḥ sukalpitair draupadijāḥ svamātulān ||
ततः शिनीनाम् ऋषभः शितैः शरैर् निकृत्य कर्णप्रहितान् इषून् बहून् । (२३।१)
tataḥ śinīnām ṛṣabhaḥ śitaiḥ śarair nikṛtya karṇaprahitān iṣūn bahūn |
विदार्य कर्णं निशितैर् अयस्मयैस् तवात्मजं ज्येष्ठम् अविध्यद् अष्टभिः ॥ (२३।२)
vidārya karṇaṃ niśitair ayasmayais tavātmajaṃ jyeṣṭham avidhyad aṣṭabhiḥ ||
कृपो ऽथ भोजश् च तवात्मजस् तथा स्वयं च कर्णो निशितैर् अताडयत् । (२४।१)
kṛpo 'tha bhojaś ca tavātmajas tathā svayaṃ ca karṇo niśitair atāḍayat |
स तैश् चतुर्भिर् युयुधे यदूत्तमो दिगीश्वरैर् दैत्यपतिर् यथा तथा ॥ (२४।२)
sa taiś caturbhir yuyudhe yadūttamo digīśvarair daityapatir yathā tathā ||
समानतेनेष्वसनेन कूजता भृशाततेनामितबाणवर्षिणा । (२५।१)
samānateneṣvasanena kūjatā bhṛśātatenāmitabāṇavarṣiṇā |
बभूव दुर्धर्षतरः स सात्यकिः शरन्नभोमध्यगतो यथा रविः ॥ (२५।२)
babhūva durdharṣataraḥ sa sātyakiḥ śarannabhomadhyagato yathā raviḥ ||
पुनः समासाद्य रथान् सुदंशिताः शिनिप्रवीरं जुगुपुः परंतपाः । (२६।१)
punaḥ samāsādya rathān sudaṃśitāḥ śinipravīraṃ jugupuḥ paraṃtapāḥ |
समेत्य पाञ्चालरथा महारणे मरुद्गणाः शक्रम् इवारिनिग्रहे ॥ (२६।२)
sametya pāñcālarathā mahāraṇe marudgaṇāḥ śakram ivārinigrahe ||
ततो ऽभवद् युद्धम् अतीव दारुणं तवाहितानां तव सैनिकैः सह । (२७।१)
tato 'bhavad yuddham atīva dāruṇaṃ tavāhitānāṃ tava sainikaiḥ saha |
रथाश्वमातङ्गविनाशनं तथा यथा सुराणाम् असुरैः पुराभवत् ॥ (२७।२)
rathāśvamātaṅgavināśanaṃ tathā yathā surāṇām asuraiḥ purābhavat ||
रथद्विपा वाजिपदातयो ऽपि वा भ्रमन्ति नानाविधशस्त्रवेष्टिताः । (२८।१)
rathadvipā vājipadātayo 'pi vā bhramanti nānāvidhaśastraveṣṭitāḥ |
परस्परेणाभिहताश् च चस्खलुर् विनेदुर् आर्ता व्यसवो ऽपतन्त च ॥ (२८।२)
paraspareṇābhihatāś ca caskhalur vinedur ārtā vyasavo 'patanta ca ||
तथा गते भीमम् अभीस् तवात्मजः ससार राजावरजः किरञ् शरैः । (२९।१)
tathā gate bhīmam abhīs tavātmajaḥ sasāra rājāvarajaḥ kirañ śaraiḥ |
तम् अभ्यधावत् त्वरितो वृकोदरो महारुरुं सिंह इवाभिपेतिवान् ॥ (२९।२)
tam abhyadhāvat tvarito vṛkodaro mahāruruṃ siṃha ivābhipetivān ||
ततस् तयोर् युद्धम् अतीतमानुषं प्रदीव्यतोः प्राणदुरोदरे ऽभवत् । (३०।१)
tatas tayor yuddham atītamānuṣaṃ pradīvyatoḥ prāṇadurodare 'bhavat |
परस्परेणाभिनिविष्टरोषयोर् उदग्रयोः शम्बरशक्रयोर् यथा ॥ (३०।२)
paraspareṇābhiniviṣṭaroṣayor udagrayoḥ śambaraśakrayor yathā ||
शरैः शरीरान्तकरैः सुतेजनैर् निजघ्नतुस् ताव् इतरेतरं भृशम् । (३१।१)
śaraiḥ śarīrāntakaraiḥ sutejanair nijaghnatus tāv itaretaraṃ bhṛśam |
सकृत्प्रभिन्नाव् इव वाशितान्तरे महागजौ मन्मथसक्तचेतसौ ॥ (३१।२)
sakṛtprabhinnāv iva vāśitāntare mahāgajau manmathasaktacetasau ||
तवात्मजस्याथ वृकोदरस् त्वरन् धनुः क्षुराभ्यां ध्वजम् एव चाछिनत् । (३२।१)
tavātmajasyātha vṛkodaras tvaran dhanuḥ kṣurābhyāṃ dhvajam eva cāchinat |
ललाटम् अप्य् अस्य बिभेद पत्रिणा शिरश् च कायात् प्रजहार सारथेः ॥ (३२।२)
lalāṭam apy asya bibheda patriṇā śiraś ca kāyāt prajahāra sāratheḥ ||
स राजपुत्रो ऽन्यद् अवाप्य कार्मुकं वृकोदरं द्वादशभिः पराभिनत् । (३३।१)
sa rājaputro 'nyad avāpya kārmukaṃ vṛkodaraṃ dvādaśabhiḥ parābhinat |
स्वयं नियच्छंस् तुरगान् अजिह्मगैः शरैश् च भीमं पुनर् अभ्यवीवृषत् ॥ (३३।२)
svayaṃ niyacchaṃs turagān ajihmagaiḥ śaraiś ca bhīmaṃ punar abhyavīvṛṣat ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.