वैशंपायन उवाच । (१।१)

ययातिः । (१।२)

वैशंपायनः । (१।३)

तस्मिन् नक्षत्रसंयोगे शुक्ले पुण्यर्क्षगेन्दुना । (१।४)

स राजा मुमुदे सम्राट् तया शर्मिष्ठया सह । (१।५)

प्रजानां श्रीर् इवाग्र्या मे शर्मिष्ठा ह्यभवद् वधूः । (१।६)

पन्नगीवोग्ररूपा वै देवयानी ममाप्यभूत् । (१।७)

पर्जन्य इव सस्यानां देवानाम् अमृतं यथा । (१।८)

तद्वन् ममापि सम्भूता शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी । (१।९)

इत्येवं मनसा ध्यात्वा देवयानीम् अवर्जयत् । (१।१०)

श्रुत्वा कुमारं जातं तु देवयानी शुचिस्मिता । (१।११)

चिन्तयामास दुःखार्ता शर्मिष्ठां प्रति भारत ॥ (१।१२)

अभिगम्य च शर्मिष्ठां देवयान्यब्रवीद् इदम् । (२।१)

किम् इदं वृजिनं सुभ्रु कृतं ते कामलुब्धया ॥ (२।२)

शर्मिष्ठोवाच । (३।१)

ऋषिर् अभ्यागतः कश्चिद् धर्मात्मा वेदपारगः । (३।२)

स मया वरदः कामं याचितो धर्मसंहितम् । (३।३)

अपत्यार्थे स तु मया वृतो वै चारुहासिनि ॥ (३।४)

नाहम् अन्यायतः कामम् आचरामि शुचिस्मिते । (४।१)

तस्माद् ऋषेर् ममापत्यम् इति सत्यं ब्रवीमि ते ॥ (४।२)

देवयान्युवाच । (५।१)

शोभनं भीरु सत्यं चेद् अथ स ज्ञायते द्विजः । (५।२)

गोत्रनामाभिजनतो वेत्तुम् इच्छामि तं द्विजम् ॥ (५।३)

शर्मिष्ठोवाच । (६।१)

ओजसा तेजसा चैव दीप्यमानं रविं यथा । (६।२)

तं दृष्ट्वा मम संप्रष्टुं शक्तिर् नासीच्छुचिस्मिते ॥ (६।३)

देवयान्युवाच । (७।१)

यद्येतद् एवं शर्मिष्ठे न मन्युर् विद्यते मम । (७।२)

अपत्यं यदि ते लब्धं ज्येष्ठाच्छ्रेष्ठाच्च वै द्विजात् ॥ (७।३)

वैशंपायन उवाच । (८।१)

अन्योन्यम् एवम् उक्त्वा च सम्प्रहस्य च ते मिथः । (८।२)

जगाम भार्गवी वेश्म तथ्यम् इत्येव जज्ञुषी ॥ (८।३)

ययातिर् देवयान्यां तु पुत्रावजनयन् नृपः । (९।१)

यदुं च तुर्वसुं चैव शक्रविष्णू इवापरौ । (९।२)

तस्मिन् काले तु राजर्षिर् ययातिः पृथिवीपतिः । (९।३)

माध्वीकरसंयुक्तां मदिरां मदवर्धिनीम् । (९।४)

पाययामास शुक्रस्य तनयां रक्तपिञ्जराम् । (९।५)

पीत्वा पीत्वा च मदिरां देवयानी मुमोह सा । (९।६)

रुदती गायमाना सा नृत्यन्ती च मुहुर् मुहुः । (९।७)

बहु प्रलपती देवी राजानम् इदम् अब्रवीत् । (९।८)

राजवद् रूपवेषौ ते किमर्थं त्वम् इहागतः । (९।९)

केन कार्येण सम्प्राप्तो निर्जनं गहनं वनम् । (९।१०)

द्विजश्रेष्ठ नृपश्रेष्ठो ययातिश्चोग्रदर्शनः । (९।११)

तस्माद् इतः पलायस्व हितम् इच्छसि चेद् द्विज । (९।१२)

इत्येवं प्रलपन्तीं तां देवयानीं तु नाहुषः । (९।१३)

भर्त्सयामास वचनैर् अपापां पापवर्धिनीम् । (९।१४)

ततो वर्षवरान् मूकान् पङ्गून् वृद्धान् सपण्डकान् । (९।१५)

रक्षणे देवयान्याः स पोषणे च शशास तान् । (९।१६)

ततस्तु नाहुषो राजा शर्मिष्ठां प्राप्य बुद्धिमान् । (९।१७)

रेमे च सुचिरं कालं तया शर्मिष्ठया सह ॥ (९।१८)

तस्माद् एव तु राजर्षेः शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी । (१०।१)

द्रुह्युं चानुं च पूरुं च त्रीन् कुमारान् अजीजनत् । (१०।२)

शर्मिष्ठाकामुको राजा यदासीत् तद्रताकुलः । (१०।३)

मदिराविवशां कृत्वा रेमे शर्मिष्ठयान्वहम् ॥ (१०।४)

ततः काले तु कस्मिंश्चिद् देवयानी शुचिस्मिता । (११।१)

ययातिसहिता राजन् निर्जगाम महावनम् ॥ (११।२)

ददर्श च तदा तत्र कुमारान् देवरूपिणः । (१२।१)

क्रीडमानान् सुविश्रब्धान् विस्मिता चेदम् अब्रवीत् ॥ (१२।२)

कस्यैते दारका राजन् देवपुत्रोपमाः शुभाः । (१३।१)

वर्चसा रूपतश्चैव सदृशा मे मतास्तव ॥ (१३।२)

एवं पृष्ट्वा तु राजानं कुमारान् पर्यपृच्छत । (१४।१)

पश्यन्तम् अवनीतलम् । (१४।२)

ज्ञात्वा तु तत्कृतं शापम् । (१४।३)

तस्मिन् काले तु तच्छ्रुत्वा धात्री तेषां वचो ऽब्रवीत् । (१४।४)

किं न ब्रूत कुमारा वः पितरं वै द्विजर्षभम् । (१४।५)

किंनामधेयगोत्रो वः पुत्रका ब्राह्मणः पिता । (१४।६)

प्रब्रूत तत्त्वतः क्षिप्रं कश्चासौ क्व च वर्तते । (१४।७)

विब्रूत मे यथातथ्यं श्रोतुम् इच्छामि तं ह्यहम् । (१४।८)

एवम् उक्ताः कुमारास्ते देवयान्या सुमध्यया ॥ (१४।९)

ते ऽदर्शयन् प्रदेशिन्या तम् एव नृपसत्तमम् । (१५।१)

शर्मिष्ठां मातरं चैव तस्याचख्युश्च दारकाः । (१५।२)

ऋषिश्च ब्राह्मणश्चैव द्विजातिश्चैव नः पिता । (१५।३)

शर्मिष्ठा नानृतं ब्रूयाद् देवयानि क्षमस्व वै । (१५।४)

तया रहः पृच्छ्यमानास्तथ्यम् ऊचुश्च दारकाः ॥ (१५।५)

इत्युक्त्वा सहितास्ते तु राजानम् उपचक्रमुः । (१६।१)

नाभ्यनन्दत तान् राजा देवयान्यास्तदान्तिके । (१६।२)

रुदन्तस्ते ऽथ शर्मिष्ठाम् अभ्ययुर् बालकास्ततः । (१६।३)

नातिदूराच्च राजानम् अवातिष्ठद् अवाङ्मुखी ॥ (१६।४)

दृष्ट्वा तु तेषां बालानां प्रणयं पार्थिवं प्रति । (१७।१)

बुद्ध्वा च तत्त्वतो देवी शर्मिष्ठाम् इदम् अब्रवीत् । (१७।२)

श्रुत्वा तु तेषां बालानां सव्रीड इव पार्थिवः । (१७।३)

प्रतिवक्तुम् अशक्तो ऽभूत् तूष्णींभूतो ऽभवन् नृपः । (१७।४)

गृहीत्वा तु करे रोषाच्छर्मिष्ठां पुनर् अब्रवीत् । (१७।५)

देवयान्युवाच । (१७।६)

अभ्यागच्छति मां कश्चिद् ऋषिर् इत्येवम् अब्रवीत् । (१७।७)

ययातिम् एव नूनं त्वं प्रोत्साहयसि भामिनि । (१७।८)

पूर्वम् एव मया प्रोक्तं त्वया तु वृजिनं कृतम् ॥ (१७।९)

मदधीना सती कस्माद् अकार्षीर् विप्रियं मम । (१८।१)

तम् एवासुरधर्मं त्वम् आस्थिता न बिभेषि किम् ॥ (१८।२)

शर्मिष्ठोवाच । (१९।१)

यद् उक्तम् ऋषिर् इत्येव तत् सत्यं चारुहासिनि । (१९।२)

न्यायतो धर्मतश्चैव चरन्ती न बिभेमि ते ॥ (१९।३)

यदा त्वया वृतो राजा वृत एव तदा मया । (२०।१)

सखीभर्ता हि धर्मेण भर्ता भवति शोभने ॥ (२०।२)

पूज्यासि मम मान्या च ज्येष्ठा श्रेष्ठा च ब्राह्मणी । (२१।१)

त्वत्तो ऽपि मे पूज्यतमो राजर्षिः किं न वेत्थ तत् । (२१।२)

तव पित्रा मे गुरुणा सहदत्ते उभे शुभे । (२१।३)

ततो भर्ता च पूज्यश्च पोष्यां पोषयतीह माम् ॥ (२१।४)

वैशंपायन उवाच । (२२।१)

श्रुत्वा तस्यास्ततो वाक्यं देवयान्यब्रवीद् इदम् । (२२।२)

राजन् नाद्येह वत्स्यामि विप्रियं मे कृतं त्वया । (२२।३)

रमस्वेह यथाकामं देव्या शर्मिष्ठया सह । (२२।४)

प्रतिजज्वाल कोपेन देवयानी तदा भृशम् । (२२।५)

निर्दहन्तीव सव्रीडां शर्मिष्ठां समुदीक्ष्य च । (२२।६)

अपविध्य च सर्वाणि भूषणान्यसितेक्षणा ॥ (२२।७)

सहसोत्पतितां श्यामां दृष्ट्वा तां साश्रुलोचनाम् । (२३।१)

त्वरितं सकाशं काव्यस्य प्रस्थितां व्यथितस्तदा ॥ (२३।२)

अनुवव्राज संभ्रान्तः पृष्ठतः सान्त्वयन् नृपः । (२४।१)

न्यवर्तत न चैव स्म क्रोधसंरक्तलोचना ॥ (२४।२)

अविब्रुवन्ती किंचित् तु राजानं चारुलोचना । (२५।१)

अचिराद् इव सम्प्राप्ता काव्यस्योशनसो ऽन्तिकम् ॥ (२५।२)

सा तु दृष्ट्वैव पितरम् अभिवाद्याग्रतः स्थिता । (२६।१)

अनन्तरं ययातिस्तु पूजयामास भार्गवम् ॥ (२६।२)

देवयान्युवाच । (२७।१)

अधर्मेण जितो धर्मः प्रवृत्तम् अधरोत्तरम् । (२७।२)

शर्मिष्ठयातिवृत्तास्मि दुहित्रा वृषपर्वणः ॥ (२७।३)

त्रयो ऽस्यां जनिताः पुत्रा राज्ञानेन ययातिना । (२८।१)

दुर्भगाया मम द्वौ तु पुत्रौ तात ब्रवीमि ते ॥ (२८।२)

धर्मज्ञ इति विख्यात एष राजा भृगूद्वह । (२९।१)

अतिक्रान्तश्च मर्यादां काव्यैतत् कथयामि ते ॥ (२९।२)

शुक्र उवाच । (३०।१)

धर्मज्ञः सन् महाराज यो ऽधर्मम् अकृथाः प्रियम् । (३०।२)

तस्माज्जरा त्वाम् अचिराद् धर्षयिष्यति दुर्जया ॥ (३०।३)

ययातिर् उवाच । (३१।१)

ऋतुं वै याचमानाया भगवन् नान्यचेतसा । (३१।२)

दुहितुर् दानवेन्द्रस्य धर्म्यम् एतत् कृतं मया ॥ (३१।३)

ऋतुं वै याचमानाया न ददाति पुमान् वृतः । (३२।१)

भ्रूणहेत्युच्यते ब्रह्मन् स इह ब्रह्मवादिभिः ॥ (३२।२)

अभिकामां स्त्रियं यस्तु गम्यां रहसि याचितः । (३३।१)

नोपैति स च धर्मेषु भ्रूणहेत्युच्यते बुधैः । (३३।२)

यद् यद् याचति मां कश्चित् तत् तद् देयम् इति व्रतम् । (३३।३)

त्वयापि सा च दत्ता मे नान्यं नाथम् इहेच्छति । (३३।४)

मत्वैतन् मम धर्मं तु कृतं ब्रह्मन् क्षमस्व माम् ॥ (३३।५)

इत्येतानि समीक्ष्याहं कारणानि भृगूद्वह । (३४।१)

अधर्मभयसंविग्नः शर्मिष्ठाम् उपजग्मिवान् ॥ (३४।२)

शुक्र उवाच । (३५।१)

नन्वहं प्रत्यवेक्ष्यस्ते मदधीनो ऽसि पार्थिव । (३५।२)

मिथ्याचारस्य धर्मेषु चौर्यं भवति नाहुष ॥ (३५।३)

वैशंपायन उवाच । (३६।१)

क्रुद्धेनोशनसा शप्तो ययातिर् नाहुषस्तदा । (३६।२)

पूर्वं वयः परित्यज्य जरां सद्यो ऽन्वपद्यत ॥ (३६।३)

ययातिर् उवाच । (३७।१)

अतृप्तो यौवनस्याहं देवयान्यां भृगूद्वह । (३७।२)

प्रसादं कुरु मे ब्रह्मञ् जरेयं मा विशेत माम् ॥ (३७।३)

शुक्र उवाच । (३८।१)

नाहं मृषा ब्रवीम्येतज्जरां प्राप्तो ऽसि भूमिप । (३८।२)

जरां त्वेतां त्वम् अन्यस्मै संक्रामय यदीच्छसि ॥ (३८।३)

ययातिर् उवाच । (३९।१)

राज्यभाक् स भवेद् ब्रह्मन् पुण्यभाक् कीर्तिभाक् तथा । (३९।२)

यो मे दद्याद् वयः पुत्रस्तद् भवान् अनुमन्यताम् ॥ (३९।३)

शुक्र उवाच । (४०।१)

पुत्रो ज्येष्ठः कनिष्ठो वा यो ददाति वयस्तव । (४०।२)

संक्रामयिष्यसि जरां यथेष्टं नहुषात्मज । (४०।३)

माम् अनुध्याय भावेन न च पापम् अवाप्स्यसि ॥ (४०।४)

वयो दास्यति ते पुत्रो यः स राजा भविष्यति । (४१।१)

आयुष्मान् कीर्तिमांश्चैव बह्वपत्यस्तथैव च ॥ (४१।२)