शकुन्तलोवाच । (१।१)

राजन् सर्षपमात्राणि परच्छिद्राणि पश्यसि । (१।२)

आत्मनो बिल्वमात्राणि पश्यन्न् अपि न पश्यसि ॥ (१।३)

मेनका त्रिदशेष्वेव त्रिदशाश्चानु मेनकाम् । (२।१)

ममैवोद्रिच्यते जन्म दुःषन्त तव जन्मतः ॥ (२।२)

क्षितावटसि राजंस्त्वम् अन्तरिक्षे चराम्यहम् । (३।१)

आवयोर् अन्तरं पश्य मेरुसर्षपयोर् इव ॥ (३।२)

महेन्द्रस्य कुबेरस्य यमस्य वरुणस्य च । (४।१)

भवनान्यनुसंयामि प्रभावं पश्य मे नृप । (४।२)

पुरा नरवरः पुत्र उर्वश्यां जनितस्तदा । (४।३)

आयुर् नाम महाराज तव पूर्वपितामहः । (४।४)

महर्षयश्च बहवः क्षत्रियाश्च परंतप । (४।५)

अप्सरस्सु मृगीणां च मातृदोषो न विद्यते ॥ (४।६)

सत्यश्चापि प्रवादो ऽयं यं प्रवक्ष्यामि ते ऽनघ । (५।१)

निदर्शनार्थं न द्वेषात् तच्छ्रुत्वा क्षन्तुम् अर्हसि । (५।२)

पांसुपातेन हृष्यन्ति कुञ्जरा मदशालिनः ॥ (५।३)

विरूपो यावद् आदर्शे नात्मनः पश्यते मुखम् । (६।१)

मन्यते तावद् आत्मानम् अन्येभ्यो रूपवत्तरम् ॥ (६।२)

यदा तु मुखम् आदर्शे विकृतं सो ऽभिवीक्षते । (७।१)

तदेतरं विजानाति आत्मानं नेतरं जनम् ॥ (७।२)

अतीव रूपसम्पन्नो न किंचिद् अवमन्यते । (८।१)

अतीव जल्पन् दुर्वाचो भवतीह विहेठकः ॥ (८।२)

मूर्खो हि जल्पतां पुंसां श्रुत्वा वाचः शुभाशुभाः । (९।१)

अशुभं वाक्यम् आदत्ते पुरीषम् इव सूकरः ॥ (९।२)

प्राज्ञस्तु जल्पतां पुंसां श्रुत्वा वाचः शुभाशुभाः । (१०।१)

गुणवद् वाक्यम् आदत्ते हंसः क्षीरम् इवाम्भसः । (१०।२)

आत्मनो दुष्टभावत्वाज्जानन् नीचो ऽप्रसन्नधीः । (१०।३)

परेषाम् अपि जानाति स्वकर्मसदृशान् गुणान् । (१०।४)

दह्यमानास्तु तीव्रेण नीचाः परयशो ऽग्निना । (१०।५)

अशक्तास्तां गतिं गन्तुं ततो निन्दां प्रकुर्वते ॥ (१०।६)

अन्यान् परिवदन् साधुर् यथा हि परितप्यते । (११।१)

तथा परिवदन्न् अन्यांस्तुष्टो भवति दुर्जनः । (११।२)

अपवादरता मूर्खा भवन्तीह विशेषतः । (११।३)

नापवादरताः सन्तो भवन्ति स्म विशेषतः ॥ (११।४)

अभिवाद्य यथा वृद्धान् सन्तो गच्छन्ति निर्वृतिम् । (१२।१)

एवं सज्जनम् आक्रुश्य मूर्खो भवति निर्वृतः ॥ (१२।२)

सुखं जीवन्त्यदोषज्ञा मूर्खा दोषानुदर्शिनः । (१३।१)

यत्र वाच्याः परैः सन्तः परान् आहुस्तथाविधान् ॥ (१३।२)

अतो हास्यतरं लोके किंचिद् अन्यन् न विद्यते । (१४।१)

यत्र दुर्जन इत्याह दुर्जनः सज्जनं स्वयम् । (१४।२)

दारुणाल्लोकसंक्लेशाद् दुःखम् आप्नोत्यसंशयम् ॥ (१४।३)

सत्यधर्मच्युतात् पुंसः क्रुद्धाद् आशीविषाद् इव । (१५।१)

अनास्तिको ऽप्युद्विजते जनः किं पुनर् आस्तिकः ॥ (१५।२)

स्वयम् उत्पाद्य वै पुत्रं सदृशं यो ऽवमन्यते । (१६।१)

तस्य देवाः श्रियं घ्नन्ति न च लोकान् उपाश्नुते । (१६।२)

अभव्ये ऽप्यनृते ऽशुद्धे नास्तिके पापकर्मणि । (१६।३)

दुराचारे कलिर् भूयान् न कलिर् धर्मचारिषु ॥ (१६।४)

कुलवंशप्रतिष्ठां हि पितरः पुत्रम् अब्रुवन् । (१७।१)

उत्तमं सर्वधर्माणां तस्मात् पुत्रं न संत्यजेत् ॥ (१७।२)

स्वपत्नीप्रभवान् पञ्च लब्धान् क्रीतान् विवर्धितान् । (१८।१)

कृतान् अन्यासु चोत्पन्नान् पुत्रान् वै मनुर् अब्रवीत् । (१८।२)

तत्र षड् बन्धुदायादाः षड् अदायादबान्धवाः ॥ (१८।३)

धर्मकीर्त्यावहा नॄणां मनसः प्रीतिवर्धनाः । (१९।१)

त्रायन्ते नरकाज्जाताः पुत्रा धर्मप्लवाः पितॄन् ॥ (१९।२)

स त्वं नृपतिशार्दूल न पुत्रं त्यक्तुम् अर्हसि । (२०।१)

तस्मात् पुत्रं च सत्यं च पालयस्व महीपते । (२०।२)

उभयं पालयन् ह्येतन् नानृतं वक्तुम् अर्हसि । (२०।३)

आत्मानं सत्यधर्मौ च पालयानो महीपते । (२०।४)

नरेन्द्रसिंह कपटं न वोढुं त्वम् इहार्हसि ॥ (२०।५)

वरं कूपशताद् वापी वरं वापीशतात् क्रतुः । (२१।१)

वरं सरशताद् यज्ञः वरं यज्ञात् सुपुत्रकः । (२१।२)

वरं क्रतुशतात् पुत्रः सत्यं पुत्रशताद् वरम् ॥ (२१।३)

अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् । (२२।१)

अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यम् एव विशिष्यते ॥ (२२।२)

सर्ववेदाधिगमनं सर्वतीर्थावगाहनम् । (२३।१)

सत्यं च वदतो राजन् समं वा स्यान् न वा समम् ॥ (२३।२)

नास्ति सत्यात् परो धर्मो न सत्याद् विद्यते परम् । (२४।१)

न हि तीव्रतरं किंचिद् अनृताद् इह विद्यते ॥ (२४।२)

राजन् सत्यं परं ब्रह्म सत्यं च समयः परः । (२५।१)

मा त्याक्षीः समयं राजन् सत्यं संगतम् अस्तु ते । (२५।२)

यः पापं न विजानाति कर्म कृत्वा नराधिप । (२५।३)

न हि तादृक् परं पापम् अनृताद् इह विद्यते । (२५।४)

यस्य ते हृदयं वेद सत्यस्यैवानृतस्य च । (२५।५)

कल्याणं साक्षिणं तस्मात् कर्तुम् अर्हसि धर्मतः । (२५।६)

यो न कामान् न च क्रोधान् न मोहाद् अभिवर्तते । (२५।७)

अमित्रं वापि मित्रं वा स वै उत्तमपूरुषः ॥ (२५।८)

अनृते चेत् प्रसङ्गस्ते श्रद्दधासि न चेत् स्वयम् । (२६।१)

आत्मनो हन्त गच्छामि त्वादृशे नास्ति संगतम् । (२६।२)

पुत्रत्वे शङ्कमानस्य बुद्धिर् ज्ञापकदीपिनी । (२६।३)

गतिः स्वरः स्मृतिः सत्त्वं शीलं विद्या च विक्रमः । (२६।४)

धृष्णुप्रकृतिभावौ च आवर्ता रोमराजयः । (२६।५)

समा यस्य यदि स्युस्ते तस्य पुत्रो न संशयः । (२६।६)

सादृश्येनोद्धृतं बिम्बं तव देहाद् विशांपते । (२६।७)

तातेति भाषमाणं वै मा स्म राजन् वृथा कृथाः । (२६।८)

ऋते ऽपि गर्दभक्षीरात् पयः पास्यति मे सुतः ॥ (२६।९)

ऋते ऽपि त्वयि दुःषन्त शैलराजावतंसकाम् । (२७।१)

चतुरन्ताम् इमाम् उर्वीं पुत्रो मे पालयिष्यति । (२७।२)

एवम् उक्तो महेन्द्रेण भविष्यति च नान्यथा । (२७।३)

साक्षित्वे बहवो ऽप्युक्ता देवदूतादयो मताः । (२७।४)

न ब्रुवन्ति तथा सत्यम् उताहो वानृतं किल । (२७।५)

असाक्षिणी मन्दभाग्या गमिष्यामि यथागतम् ॥ (२७।६)

वैशंपायन उवाच । (२८।१)

एतावद् उक्त्वा वचनं प्रातिष्ठत शकुन्तला । (२८।२)

तस्याः क्रोधसमुत्थो ऽग्निः सधूमो मूर्ध्न्यदृश्यत । (२८।३)

संनियम्यात्मनो ऽङ्गेषु ततः क्रोधाग्निम् आत्मजम् । (२८।४)

प्रस्थितैवानवद्याङ्गी सह पुत्रेण वै वनम् । (२८।५)

अथान्तरिक्षे दुःषन्तं वाग् उवाचाशरीरिणी । (२८।६)

ऋत्विक्पुरोहिताचार्यैर् मन्त्रिभिश्चावृतं तदा ॥ (२८।७)

भस्त्रा माता पितुः पुत्रो येन जातः स एव सः । (२९।१)

भरस्व पुत्रं दुःषन्त मावमंस्थाः शकुन्तलाम् । (२९।२)

सत्यम् आह शकुन्तला । (२९।३)

सर्वेभ्यो ह्यङ्गम् अङ्गेभ्यः साक्षाद् उत्पद्यते सुतः । (२९।४)

आत्मा चैव सुतो नाम तेनैव तव पौरव । (२९।५)

आहितं ह्यात्मनात्मानं परिरक्ष इमं सुतम् । (२९।६)

अनन्यां त्वं प्रतीक्षस्व । (२९।७)

स्त्रियः पवित्रम् अतुलम् एतद् दुःषन्त धर्मतः । (२९।८)

मासि मासि रजो ह्यासां दुरितान्यपकर्षति । (२९।९)

ततः सर्वाणि भूतानि व्याजह्रुस्तं समन्ततः । (२९।१०)

आहितस्त्वत्तनोर् एष ॥ (२९।११)

रेतोधाः पुत्र उन्नयति नरदेव यमक्षयात् । (३०।१)

त्वं चास्य धाता गर्भस्य सत्यम् आह शकुन्तला । (३०।२)

पतिर् जायां प्रविशति स तस्यां जायते पुनः । (३०।३)

अन्योन्यप्रकृतिर् ह्येषा ॥ (३०।४)

जाया जनयते पुत्रम् आत्मनो ऽङ्गं द्विधा कृतम् । (३१।१)

तस्माद् भरस्व दुःषन्त पुत्रं शाकुन्तलं नृप ॥ (३१।२)

अभूतिर् एषा कस्त्यज्याज्जीवञ् जीवन्तम् आत्मजम् । (३२।१)

शाकुन्तलं महात्मानं दौःषन्तिं भर पौरव ॥ (३२।२)

भर्तव्यो ऽयं त्वया यस्माद् अस्माकं वचनाद् अपि । (३३।१)

तस्माद् भवत्वयं नाम्ना भरतो नाम ते सुतः । (३३।२)

वैशंपायनः । (३३।३)

एवम् उक्त्वा ततो देवा ऋषयश्च तपोधनाः । (३३।४)

पतिव्रतेति संहृष्टाः पुष्पवृष्टिं ववर्षिरे ॥ (३३।५)

तच्छ्रुत्वा पौरवो राजा व्याहृतं वै दिवौकसाम् । (३४।१)

सिंहासनात् समुत्थाय प्रणम्य च दिवौकसः । (३४।२)

पुरोहितम् अमात्यांश्च सम्प्रहृष्टो ऽब्रवीद् इदम् ॥ (३४।३)

शृण्वन्त्वेतद् भवन्तो ऽस्य देवदूतस्य भाषितम् । (३५।१)

शृण्वन्तु देवतानां च महर्षीणां च भाषितम् । (३५।२)

अहम् अप्येवम् एवैनं जानामि स्वयम् आत्मजम् ॥ (३५।३)

यद्यहं वचनाद् एव गृह्णीयाम् इमम् आत्मजम् । (३६।१)

भवेद्धि शङ्का लोकस्य नैवं शुद्धो भवेद् अयम् ॥ (३६।२)

तं विशोध्य तदा राजा देवदूतेन भारत । (३७।१)

हृष्टः प्रमुदितश्चापि प्रतिजग्राह तं सुतम् । (३७।२)

ततस्तस्य तदा राजा पितृकार्याणि सर्वशः । (३७।३)

कारयामास मुदितः प्रीतिमान् आत्मजस्य ह ॥ (३७।४)

मूर्ध्नि चैनम् उपाघ्राय सस्नेहं परिषस्वजे । (३८।१)

सभाज्यमानो विप्रैश्च स्तूयमानश्च बन्दिभिः । (३८।२)

स मुदं परमां लेभे पुत्रसंस्पर्शजां नृपः ॥ (३८।३)

तां चैव भार्यां धर्मज्ञः पूजयामास धर्मतः । (३९।१)

अब्रवीच्चैव तां राजा सान्त्वपूर्वम् इदं वचः ॥ (३९।२)

कृतो लोकपरोक्षो ऽयं संबन्धो वै त्वया सह । (४०।१)

लोकस्यायं परोक्षस्तु संबन्धो नौ पुराभवत् । (४०।२)

कृतो लोकसमक्षो ऽद्य संबन्धो वै पुनः कृतः । (४०।३)

तस्माद् एतन् मया त्वद्य तन्निमित्तं प्रभाषितम् । (४०।४)

तस्माद् एतन् मया देवि त्वच्छुद्ध्यर्थं विचारितम् । (४०।५)

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चैव पृथग्विधाः । (४०।६)

त्वां देवि पूजयिष्यन्ति निर्विशङ्कं पतिव्रताम् ॥ (४०।७)

मन्यते चैव लोकस्ते स्त्रीभावान् मयि संगतम् । (४१।१)

पुत्रश्चायं वृतो राज्ये मया तस्माद् विचारितम् ॥ (४१।२)

यच्च कोपितयात्यर्थं त्वयोक्तो ऽस्म्यप्रियं प्रिये । (४२।१)

प्रणयिन्या विशालाक्षि तत् क्षान्तं ते मया शुभे । (४२।२)

अनृतं वाप्यनिष्टं वा दुरुक्तं वापि दुष्कृतम् । (४२।३)

त्वयाप्येवं विशालाक्षि क्षन्तव्यं मम दुर्वचः । (४२।४)

क्षम्याः पतिकृतं नार्यः पातिव्रत्यं व्रजन्ति याः ॥ (४२।५)

ताम् एवम् उक्त्वा राजर्षिर् दुःषन्तो महिषीं प्रियाम् । (४३।१)

ताम् अनिन्दितगामिनीम् । (४३।२)

अन्तःपुरं प्रवेश्यैव । (४३।३)

वासोभिर् अन्नपानैश्च पूजयामास भारत । (४३।४)

स मातरम् उपस्थाय रथन्तर्याम् अभाषत । (४३।५)

मम पुत्रो वने जातस्तव शोकप्रणाशनः । (४३।६)

ऋणाद् अद्य विमुक्तो ऽहं तव पौत्रेण शोभने । (४३।७)

विश्वामित्रसुता चेयं कण्वेन च विवर्धिता । (४३।८)

स्नुषा तव महाभागे प्रसीदस्व शकुन्तलाम् । (४३।९)

पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा पौत्रं सा परिषस्वजे । (४३।१०)

पादयोः पतितां तत्र रथन्तर्या शकुन्तलाम् । (४३।११)

परिष्वज्य च बाहुभ्यां हर्षाद् अश्रूण्यवर्तयत् । (४३।१२)

उवाच वचनं सत्यं लक्षये लक्षणानि च । (४३।१३)

तव पुत्रो विशालाक्षि चक्रवर्ती भविष्यति । (४३।१४)

तव भर्ता विशालाक्षि त्रैलोक्यविजयी भवेत् । (४३।१५)

दिव्यान् भोगान् अनुप्राप्ता भव त्वं वरवर्णिनि । (४३।१६)

एवम् उक्ता रथन्तर्या परं हर्षम् अवाप सा । (४३।१७)

शकुन्तलां ततो राजा शास्त्रोक्तेनैव कर्मणा । (४३।१८)

ततो ऽग्रमहिषीं कृत्वा सर्वाभरणभूषिताम् । (४३।१९)

ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्त्वा सैनिकानां च भूपतिः ॥ (४३।२०)

दुःषन्तश्च ततो राजा पुत्रं शाकुन्तलं तदा । (४४।१)

भरतं नामतः कृत्वा यौवराज्ये ऽभ्यषेचयत् । (४४।२)

ततश्चिराय राज्यं तत् कृत्वा राजन्युपेयुषि । (४४।३)

कालधर्मं स भरतस्ततो राज्यम् अवाप्तवान् । (४४।४)

भरते भारम् आवेश्य कृतकृत्यो ऽभवन् नृपः । (४४।५)

ततो वर्षशतं पूर्णं राज्यं कृत्वा त्वसौ नृपः । (४४।६)

कृत्वा दानानि दुःषन्तः स्वर्गलोकम् उपेयिवान् । (४४।७)

दौःषन्तिर् भरतो राज्यं यथान्यायम् अवाप सः ॥ (४४।८)

तस्य तत् प्रथितं चक्रं प्रावर्तत महात्मनः । (४५।१)

भास्वरं दिव्यम् अजितं लोकसंनादनं महत् ॥ (४५।२)

स विजित्य महीपालांश्चकार वशवर्तिनः । (४६।१)

चचार च सतां धर्मं प्राप चानुत्तमं यशः ॥ (४६।२)

स राजा चक्रवर्त्यासीत् सार्वभौमः प्रतापवान् । (४७।१)

ईजे च बहुभिर् यज्ञैर् यथा शक्रो मरुत्पतिः ॥ (४७।२)

याजयामास तं कण्वो दक्षवद् भूरिदक्षिणम् । (४८।१)

श्रीमान् गोविततं नाम वाजिमेधम् अवाप सः । (४८।२)

यस्मिन् सहस्रं पद्मानां कण्वाय भरतो ददौ ॥ (४८।३)

भरताद् भारती कीर्तिर् येनेदं भारतं कुलम् । (४९।१)

अपरे ये च पूर्वे च भारता इति विश्रुताः ॥ (४९।२)

भरतस्यान्ववाये हि देवकल्पा महौजसः । (५०।१)

बभूवुर् ब्रह्मकल्पाश्च बहवो राजसत्तमाः ॥ (५०।२)

येषाम् अपरिमेयानि नामधेयानि सर्वशः । (५१।१)

तेषां तु ते यथामुख्यं कीर्तयिष्यामि भारत । (५१।२)

महाभागान् देवकल्पान् सत्यार्जवपरायणान् । (५१।३)

य इदं शृणुयान् नित्यं शाकुन्तलम् अनुत्तमम् । (५१।४)

स पुत्रवान् भवेद् राजन् दुःषन्तवद् इति ध्रुवम् । (५१।५)

तस्माच्छ्रोतव्यम् एतद् वै श्रावयेच्च प्रयत्नतः । (५१।६)

श्रीः कीर्तिर् विशदा नॄणां द्वैपायनवचो यथा ॥ (५१।७)