MBh, 3, 225
Select a line for its word-by-word analysis.
एवं वने वर्तमाना नराग्र्याः शीतोष्णवातातपकर्शिताङ्गाः । (१।२)
evaṃ vane vartamānā narāgryāḥ śītoṣṇavātātapakarśitāṅgāḥ |
सरस् तद् आसाद्य वनं च पुण्यं ततः परं किम् अकुर्वन्त पार्थाः ॥ (१।३)
saras tad āsādya vanaṃ ca puṇyaṃ tataḥ paraṃ kim akurvanta pārthāḥ ||
सरस् तद् आसाद्य तु पाण्डुपुत्रा जनं समुत्सृज्य विधाय चैषाम् । (२।२)
saras tad āsādya tu pāṇḍuputrā janaṃ samutsṛjya vidhāya caiṣām |
वनानि रम्याण्यथ पर्वतांश्च नदीप्रदेशांश् च तदा विचेरुः ॥ (२।३)
vanāni ramyāṇyatha parvatāṃśca nadīpradeśāṃś ca tadā viceruḥ ||
तथा वने तान् वसतः प्रवीरान् स्वाध्यायवन्तश् च तपोधनाश् च । (३।१)
tathā vane tān vasataḥ pravīrān svādhyāyavantaś ca tapodhanāś ca |
अभ्याययुर् वेदविदः पुराणास् तान् पूजयामासुर् अथो नराग्र्याः ॥ (३।२)
abhyāyayur vedavidaḥ purāṇās tān pūjayāmāsur atho narāgryāḥ ||
ततः कदाचित् कुशलः कथासु विप्रो ऽभ्यगच्छद् भुवि कौरवेयान् । (४।१)
tataḥ kadācit kuśalaḥ kathāsu vipro 'bhyagacchad bhuvi kauraveyān |
स तैः समेत्याथ यदृच्छयैव वैचित्रवीर्यं नृपम् अभ्यगच्छत् ॥ (४।२)
sa taiḥ sametyātha yadṛcchayaiva vaicitravīryaṃ nṛpam abhyagacchat ||
अथोपविष्टः प्रतिसत्कृतश् च वृद्धेन राज्ञा कुरुसत्तमेन । (५।१)
athopaviṣṭaḥ pratisatkṛtaś ca vṛddhena rājñā kurusattamena |
प्रचोदितः सन् कथयांबभूव धर्मानिलेन्द्रप्रभवान् यमौ च ॥ (५।२)
pracoditaḥ san kathayāṃbabhūva dharmānilendraprabhavān yamau ca ||
कृशांश् च वातातपकर्शिताङ्गान् दुःखस्य चोग्रस्य मुखे प्रपन्नान् । (६।१)
kṛśāṃś ca vātātapakarśitāṅgān duḥkhasya cograsya mukhe prapannān |
तां चाप्यनाथाम् इव वीरनाथां कृष्णां परिक्लेशगुणेन युक्ताम् ॥ (६।२)
tāṃ cāpyanāthām iva vīranāthāṃ kṛṣṇāṃ parikleśaguṇena yuktām ||
ततः कथां तस्य निशम्य राजा वैचित्रवीर्यः कृपयाभितप्तः । (७।१)
tataḥ kathāṃ tasya niśamya rājā vaicitravīryaḥ kṛpayābhitaptaḥ |
वने स्थितान् पार्थिवपुत्रपौत्राञ्श्रुत्वा तदा दुःखनदीं प्रपन्नान् ॥ (७।२)
vane sthitān pārthivaputrapautrāñśrutvā tadā duḥkhanadīṃ prapannān ||
प्रोवाच दैन्याभिहतान्तरात्मा निःश्वासबाष्पोपहतः स पार्थान् । (८।१)
provāca dainyābhihatāntarātmā niḥśvāsabāṣpopahataḥ sa pārthān |
वाचं कथंचित् स्थिरताम् उपेत्य तत् सर्वम् आत्मप्रभवं विचिन्त्य ॥ (८।२)
vācaṃ kathaṃcit sthiratām upetya tat sarvam ātmaprabhavaṃ vicintya ||
कथं नु सत्यः शुचिर् आर्यवृत्तो ज्येष्ठः सुतानां मम धर्मराजः । (९।१)
kathaṃ nu satyaḥ śucir āryavṛtto jyeṣṭhaḥ sutānāṃ mama dharmarājaḥ |
अजातशत्रुः पृथिवीतलस्थः शेते पुरा राङ्कवकूटशायी ॥ (९।२)
ajātaśatruḥ pṛthivītalasthaḥ śete purā rāṅkavakūṭaśāyī ||
प्रबोध्यते मागधसूतपूगैर् नित्यं स्तुवद्भिः स्वयम् इन्द्रकल्पः । (१०।१)
prabodhyate māgadhasūtapūgair nityaṃ stuvadbhiḥ svayam indrakalpaḥ |
पतत्रिसंघैः स जघन्यरात्रे प्रबोध्यते नूनम् इडातलस्थः ॥ (१०।२)
patatrisaṃghaiḥ sa jaghanyarātre prabodhyate nūnam iḍātalasthaḥ ||
कथं नु वातातपकर्शिताङ्गो वृकोदरः कोपपरिप्लुताङ्गः । (११।१)
kathaṃ nu vātātapakarśitāṅgo vṛkodaraḥ kopapariplutāṅgaḥ |
शेते पृथिव्याम् अतथोचिताङ्गः कृष्णासमक्षं वसुधातलस्थः ॥ (११।२)
śete pṛthivyām atathocitāṅgaḥ kṛṣṇāsamakṣaṃ vasudhātalasthaḥ ||
तथार्जुनः सुकुमारो मनस्वी वशे स्थितो धर्मसुतस्य राज्ञः । (१२।१)
tathārjunaḥ sukumāro manasvī vaśe sthito dharmasutasya rājñaḥ |
विदूयमानैर् इव सर्वगात्रैर् ध्रुवं न शेते वसतीर् अमर्षात् ॥ (१२।२)
vidūyamānair iva sarvagātrair dhruvaṃ na śete vasatīr amarṣāt ||
यमौ च कृष्णां च युधिष्ठिरं च भीमं च दृष्ट्वा सुखविप्रयुक्तान् । (१३।१)
yamau ca kṛṣṇāṃ ca yudhiṣṭhiraṃ ca bhīmaṃ ca dṛṣṭvā sukhaviprayuktān |
विनिःश्वसन् सर्प इवोग्रतेजा ध्रुवं न शेते वसतीर् अमर्षात् ॥ (१३।२)
viniḥśvasan sarpa ivogratejā dhruvaṃ na śete vasatīr amarṣāt ||
तथा यमौ चाप्यसुखौ सुखार्हौ समृद्धरूपावमरौ दिवीव । (१४।१)
tathā yamau cāpyasukhau sukhārhau samṛddharūpāvamarau divīva |
प्रजागरस्थौ ध्रुवम् अप्रशान्तौ धर्मेण सत्येन च वार्यमाणौ ॥ (१४।२)
prajāgarasthau dhruvam apraśāntau dharmeṇa satyena ca vāryamāṇau ||
समीरणेनापि समो बलेन समीरणस्यैव सुतो बलीयान् । (१५।१)
samīraṇenāpi samo balena samīraṇasyaiva suto balīyān |
स धर्मपाशेन सितोग्रतेजा ध्रुवं विनिःश्वस्य सहत्यमर्षम् ॥ (१५।२)
sa dharmapāśena sitogratejā dhruvaṃ viniḥśvasya sahatyamarṣam ||
स चापि भूमौ परिवर्तमानो वधं सुतानां मम काङ्क्षमाणः । (१६।१)
sa cāpi bhūmau parivartamāno vadhaṃ sutānāṃ mama kāṅkṣamāṇaḥ |
सत्येन धर्मेण च वार्यमाणः कालं प्रतीक्षत्यधिको रणे ऽन्यैः ॥ (१६।२)
satyena dharmeṇa ca vāryamāṇaḥ kālaṃ pratīkṣatyadhiko raṇe 'nyaiḥ ||
अजातशत्रौ तु जिते निकृत्या दुःशासनो यत् परुषाण्यवोचत् । (१७।१)
ajātaśatrau tu jite nikṛtyā duḥśāsano yat paruṣāṇyavocat |
तानि प्रविष्टानि वृकोदराङ्गं दहन्ति मर्माग्निर् इवेन्धनानि ॥ (१७।२)
tāni praviṣṭāni vṛkodarāṅgaṃ dahanti marmāgnir ivendhanāni ||
न पापकं ध्यास्यति धर्मपुत्रो धनंजयश् चाप्यनुवर्तते तम् । (१८।१)
na pāpakaṃ dhyāsyati dharmaputro dhanaṃjayaś cāpyanuvartate tam |
अरण्यवासेन विवर्धते तु भीमस्य कोपो ऽग्निर् इवानिलेन ॥ (१८।२)
araṇyavāsena vivardhate tu bhīmasya kopo 'gnir ivānilena ||
स तेन कोपेन विदीर्यमाणः करं करेणाभिनिपीड्य वीरः । (१९।१)
sa tena kopena vidīryamāṇaḥ karaṃ kareṇābhinipīḍya vīraḥ |
विनिःश्वसत्युष्णम् अतीव घोरं दहन्न् इवेमान् मम पुत्रपौत्रान् ॥ (१९।२)
viniḥśvasatyuṣṇam atīva ghoraṃ dahann ivemān mama putrapautrān ||
गाण्डीवधन्वा च वृकोदरश् च संरम्भिणावन्तककालकल्पौ । (२०।१)
gāṇḍīvadhanvā ca vṛkodaraś ca saṃrambhiṇāvantakakālakalpau |
न शेषयेतां युधि शत्रुसेनां शरान् किरन्तावशनिप्रकाशान् ॥ (२०।२)
na śeṣayetāṃ yudhi śatrusenāṃ śarān kirantāvaśaniprakāśān ||
दुर्योधनः शकुनिः सूतपुत्रो दुःशासनश् चापि सुमन्दचेताः । (२१।१)
duryodhanaḥ śakuniḥ sūtaputro duḥśāsanaś cāpi sumandacetāḥ |
मधु प्रपश्यन्ति न तु प्रपातं वृकोदरं चैव धनंजयं च ॥ (२१।२)
madhu prapaśyanti na tu prapātaṃ vṛkodaraṃ caiva dhanaṃjayaṃ ca ||
शुभाशुभं पुरुषः कर्म कृत्वा प्रतीक्षते तस्य फलं स्म कर्ता । (२२।१)
śubhāśubhaṃ puruṣaḥ karma kṛtvā pratīkṣate tasya phalaṃ sma kartā |
स तेन युज्यत्यवशः फलेन मोक्षः कथं स्यात् पुरुषस्य तस्मात् ॥ (२२।२)
sa tena yujyatyavaśaḥ phalena mokṣaḥ kathaṃ syāt puruṣasya tasmāt ||
क्षेत्रे सुकृष्टे ह्युपिते च बीजे देवे च वर्षत्यृतुकालयुक्तम् । (२३।१)
kṣetre sukṛṣṭe hyupite ca bīje deve ca varṣatyṛtukālayuktam |
न स्यात् फलं तस्य कुतः प्रसिद्धिर् अन्यत्र दैवाद् इति चिन्तयामि ॥ (२३।२)
na syāt phalaṃ tasya kutaḥ prasiddhir anyatra daivād iti cintayāmi ||
कृतं मताक्षेण यथा न साधु साधुप्रवृत्तेन च पाण्डवेन । (२४।१)
kṛtaṃ matākṣeṇa yathā na sādhu sādhupravṛttena ca pāṇḍavena |
मया च दुष्पुत्रवशानुगेन यथा कुरूणाम् अयम् अन्तकालः ॥ (२४।२)
mayā ca duṣputravaśānugena yathā kurūṇām ayam antakālaḥ ||
ध्रुवं प्रवास्यत्यसमीरितो ऽपि ध्रुवं प्रजास्यत्युत गर्भिणी या । (२५।१)
dhruvaṃ pravāsyatyasamīrito 'pi dhruvaṃ prajāsyatyuta garbhiṇī yā |
ध्रुवं दिनादौ रजनीप्रणाशस् तथा क्षपादौ च दिनप्रणाशः ॥ (२५।२)
dhruvaṃ dinādau rajanīpraṇāśas tathā kṣapādau ca dinapraṇāśaḥ ||
क्रियेत कस्मान् न परे च कुर्युर् वित्तं न दद्युः पुरुषाः कथंचित् । (२६।१)
kriyeta kasmān na pare ca kuryur vittaṃ na dadyuḥ puruṣāḥ kathaṃcit |
प्राप्यार्थकालं च भवेद् अनर्थः कथं नु तत् स्याद् इति तत् कुतः स्यात् ॥ (२६।२)
prāpyārthakālaṃ ca bhaved anarthaḥ kathaṃ nu tat syād iti tat kutaḥ syāt ||
कथं न भिद्येत न च स्रवेत न च प्रसिच्येद् इति रक्षितव्यम् । (२७।१)
kathaṃ na bhidyeta na ca sraveta na ca prasicyed iti rakṣitavyam |
अरक्ष्यमाणः शतधा विशीर्येद् ध्रुवं न नाशो ऽस्ति कृतस्य लोके ॥ (२७।२)
arakṣyamāṇaḥ śatadhā viśīryed dhruvaṃ na nāśo 'sti kṛtasya loke ||
गतो ह्यरण्याद् अपि शक्रलोकं धनंजयः पश्यत वीर्यम् अस्य । (२८।१)
gato hyaraṇyād api śakralokaṃ dhanaṃjayaḥ paśyata vīryam asya |
अस्त्राणि दिव्यानि चतुर्विधानि ज्ञात्वा पुनर् लोकम् इमं प्रपन्नः ॥ (२८।२)
astrāṇi divyāni caturvidhāni jñātvā punar lokam imaṃ prapannaḥ ||
स्वर्गं हि गत्वा सशरीर एव को मानुषः पुनर् आगन्तुम् इच्छेत् । (२९।१)
svargaṃ hi gatvā saśarīra eva ko mānuṣaḥ punar āgantum icchet |
अन्यत्र कालोपहतान् अनेकान् समीक्षमाणस् तु कुरून् मुमूर्षून् ॥ (२९।२)
anyatra kālopahatān anekān samīkṣamāṇas tu kurūn mumūrṣūn ||
धनुर्ग्राहश् चार्जुनः सव्यसाची धनुश् च तद् गाण्डिवं लोकसारम् । (३०।१)
dhanurgrāhaś cārjunaḥ savyasācī dhanuś ca tad gāṇḍivaṃ lokasāram |
अस्त्राणि दिव्यानि च तानि तस्य त्रयस्य तेजः प्रसहेत को नु ॥ (३०।२)
astrāṇi divyāni ca tāni tasya trayasya tejaḥ prasaheta ko nu ||
निशम्य तद् वचनं पार्थिवस्य दुर्योधनो रहिते सौबलश् च । (३१।१)
niśamya tad vacanaṃ pārthivasya duryodhano rahite saubalaś ca |
अबोधयत् कर्णम् उपेत्य सर्वं स चाप्यहृष्टो ऽभवद् अल्पचेताः ॥ (३१।२)
abodhayat karṇam upetya sarvaṃ sa cāpyahṛṣṭo 'bhavad alpacetāḥ ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.