भीष्म उवाच । (१।१)

इत्येवम् उक्त्वा वचनं ब्रह्मर्षिः सुमहातपाः । (१।२)

प्रातिष्ठत शुकः सिद्धिं हित्वा लोकांश्चतुर्विधान् ॥ (१।३)

तमो ह्यष्टविधं हित्वा जहौ पञ्चविधं रजः । (२।१)

ततः सत्त्वं जहौ धीमांस्तद् अद्भुतम् इवाभवत् ॥ (२।२)

ततस्तस्मिन् पदे नित्ये निर्गुणे लिङ्गवर्जिते । (३।१)

ब्रह्मणि प्रत्यतिष्ठत् स विधूमो ऽग्निर् इव ज्वलन् ॥ (३।२)

उल्कापाता दिशां दाहा भूमिकम्पास्तथैव च । (४।१)

प्रादुर्भूताः क्षणे तस्मिंस्तद् अद्भुतम् इवाभवत् ॥ (४।२)

द्रुमाः शाखाश्च मुमुचुः शिखराणि च पर्वताः । (५।१)

निर्घातशब्दैश्च गिरिर् हिमवान् दीर्यतीव ह ॥ (५।२)

न बभासे सहस्रांशुर् न जज्वाल च पावकः । (६।१)

ह्रदाश्च सरितश्चैव चुक्षुभुः सागरास्तथा ॥ (६।२)

ववर्ष वासवस्तोयं रसवच्च सुगन्धि च । (७।१)

ववौ समीरणश्चापि दिव्यगन्धवहः शुचिः ॥ (७।२)

स शृङ्गे ऽप्रतिमे दिव्ये हिमवन्मेरुसंभवे । (८।१)

संश्लिष्टे श्वेतपीते द्वे रुक्मरूप्यमये शुभे ॥ (८।२)

शतयोजनविस्तारे तिर्यग् ऊर्ध्वं च भारत । (९।१)

उदीचीं दिशम् आश्रित्य रुचिरे संददर्श ह ॥ (९।२)

सो ऽविशङ्केन मनसा तथैवाभ्यपतच्छुकः । (१०।१)

ततः पर्वतशृङ्गे द्वे सहसैव द्विधाकृते । (१०।२)

अदृश्येतां महाराज तद् अद्भुतम् इवाभवत् ॥ (१०।३)

ततः पर्वतशृङ्गाभ्यां सहसैव विनिःसृतः । (११।१)

न च प्रतिजघानास्य स गतिं पर्वतोत्तमः ॥ (११।२)

ततो महान् अभूच्छब्दो दिवि सर्वदिवौकसाम् । (१२।१)

गन्धर्वाणाम् ऋषीणां च ये च शैलनिवासिनः ॥ (१२।२)

दृष्ट्वा शुकम् अतिक्रान्तं पर्वतं च द्विधाकृतम् । (१३।१)

साधु साध्विति तत्रासीन्नादः सर्वत्र भारत ॥ (१३।२)

स पूज्यमानो देवैश्च गन्धर्वैर् ऋषिभिस्तथा । (१४।१)

यक्षराक्षससंघैश्च विद्याधरगणैस्तथा ॥ (१४।२)

दिव्यैः पुष्पैः समाकीर्णम् अन्तरिक्षं समन्ततः । (१५।१)

आसीत् किल महाराज शुकाभिपतने तदा ॥ (१५।२)

ततो मन्दाकिनीं रम्याम् उपरिष्टाद् अभिव्रजन् । (१६।१)

शुको ददर्श धर्मात्मा पुष्पितद्रुमकाननाम् ॥ (१६।२)

तस्यां क्रीडन्त्यभिरताः स्नान्ति चैवाप्सरोगणाः । (१७।१)

शून्याकारं निराकाराः शुकं दृष्ट्वा विवाससः ॥ (१७।२)

तं प्रक्रमन्तम् आज्ञाय पिता स्नेहसमन्वितः । (१८।१)

उत्तमां गतिम् आस्थाय पृष्ठतो ऽनुससार ह ॥ (१८।२)

शुकस्तु मारुताद् ऊर्ध्वं गतिं कृत्वान्तरिक्षगाम् । (१९।१)

दर्शयित्वा प्रभावं स्वं सर्वभूतो ऽभवत् तदा ॥ (१९।२)

महायोगगतिं त्वग्र्यां व्यासोत्थाय महातपाः । (२०।१)

निमेषान्तरमात्रेण शुकाभिपतनं ययौ ॥ (२०।२)

स ददर्श द्विधा कृत्वा पर्वताग्रं शुकं गतम् । (२१।१)

शशंसुर् ऋषयस्तस्मै कर्म पुत्रस्य तत् तदा ॥ (२१।२)

ततः शुकेति दीर्घेण शैक्षेणाक्रन्दितस्तदा । (२२।१)

स्वयं पित्रा स्वरेणोच्चैस्त्रींल्लोकान् अनुनाद्य वै ॥ (२२।२)

शुकः सर्वगतो भूत्वा सर्वात्मा सर्वतोमुखः । (२३।१)

प्रत्यभाषत धर्मात्मा भोःशब्देनानुनादयन् ॥ (२३।२)

तत एकाक्षरं नादं भो इत्येव समीरयन् । (२४।१)

प्रत्याहरज्जगत् सर्वम् उच्चैः स्थावरजङ्गमम् ॥ (२४।२)

ततः प्रभृति चाद्यापि शब्दान् उच्चारितान् पृथक् । (२५।१)

गिरिगह्वरपृष्ठेषु व्याजहार शुकं प्रति ॥ (२५।२)

अन्तर्हितः प्रभावं तु दर्शयित्वा शुकस्तदा । (२६।१)

गुणान् संत्यज्य शब्दादीन् पदम् अध्यगमत् परम् ॥ (२६।२)

महिमानं तु तं दृष्ट्वा पुत्रस्यामिततेजसः । (२७।१)

निषसाद गिरिप्रस्थे पुत्रम् एवानुचिन्तयन् ॥ (२७।२)

ततो मन्दाकिनीतीरे क्रीडन्तो ऽप्सरसां गणाः । (२८।१)

आसाद्य तम् ऋषिं सर्वाः संभ्रान्ता गतचेतसः ॥ (२८।२)

जले निलिल्यिरे काश्चित् काश्चिद् गुल्मान् प्रपेदिरे । (२९।१)

वसनान्याददुः काश्चिद् दृष्ट्वा तं मुनिसत्तमम् ॥ (२९।२)

तां मुक्ततां तु विज्ञाय मुनिः पुत्रस्य वै तदा । (३०।१)

सक्तताम् आत्मनश्चैव प्रीतो ऽभूद् व्रीडितश्च ह ॥ (३०।२)

तं देवगन्धर्ववृतो महर्षिगणपूजितः । (३१।१)

पिनाकहस्तो भगवान् अभ्यागच्छत शंकरः ॥ (३१।२)

तम् उवाच महादेवः सान्त्वपूर्वम् इदं वचः । (३२।१)

पुत्रशोकाभिसंतप्तं कृष्णद्वैपायनं तदा ॥ (३२।२)

अग्नेर् भूमेर् अपां वायोर् अन्तरिक्षस्य चैव ह । (३३।१)

वीर्येण सदृशः पुत्रस्त्वया मत्तः पुरा वृतः ॥ (३३।२)

स तथालक्षणो जातस्तपसा तव संभृतः । (३४।१)

मम चैव प्रभावेन ब्रह्मतेजोमयः शुचिः ॥ (३४।२)

स गतिं परमां प्राप्तो दुष्प्रापाम् अजितेन्द्रियैः । (३५।१)

दैवतैर् अपि विप्रर्षे तं त्वं किम् अनुशोचसि ॥ (३५।२)

यावत् स्थास्यन्ति गिरयो यावत् स्थास्यन्ति सागराः । (३६।१)

तावत् तवाक्षया कीर्तिः सपुत्रस्य भविष्यति ॥ (३६।२)

छायां स्वपुत्रसदृशीं सर्वतो ऽनपगां सदा । (३७।१)

द्रक्ष्यसे त्वं च लोके ऽस्मिन्मत्प्रसादान्महामुने ॥ (३७।२)

सो ऽनुनीतो भगवता स्वयं रुद्रेण भारत । (३८।१)

छायां पश्यन् समावृत्तः स मुनिः परया मुदा ॥ (३८।२)

इति जन्म गतिश्चैव शुकस्य भरतर्षभ । (३९।१)

विस्तरेण मयाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ (३९।२)

एतद् आचष्ट मे राजन् देवर्षिर् नारदः पुरा । (४०।१)

व्यासश्चैव महायोगी संजल्पेषु पदे पदे ॥ (४०।२)

इतिहासम् इमं पुण्यं मोक्षधर्मार्थसंहितम् । (४१।१)

धारयेद् यः शमपरः स गच्छेत् परमां गतिम् ॥ (४१।२)