MBh, 3, 66
Select a line for its word-by-word analysis.
भार्येयं तस्य कल्याणी पुण्यश्लोकस्य धीमतः ॥ (२।२)
bhāryeyaṃ tasya kalyāṇī puṇyaślokasya dhīmataḥ ||
स वै द्यूते जितो भ्रात्रा हृतराज्यो महीपतिः । (३।१)
sa vai dyūte jito bhrātrā hṛtarājyo mahīpatiḥ |
दमयन्त्या गतः सार्धं न प्रज्ञायत कर्हिचित् ॥ (३।२)
damayantyā gataḥ sārdhaṃ na prajñāyata karhicit ||
ते वयं दमयन्त्यर्थे चरामः पृथिवीम् इमाम् । (४।१)
te vayaṃ damayantyarthe carāmaḥ pṛthivīm imām |
अस्याश् चैव भ्रुवोर् मध्ये सहजः पिप्लुर् उत्तमः । (५।२)
asyāś caiva bhruvor madhye sahajaḥ piplur uttamaḥ |
श्यामायाः पद्मसंकाशो लक्षितो ऽन्तर्हितो मया ॥ (५।३)
śyāmāyāḥ padmasaṃkāśo lakṣito 'ntarhito mayā ||
मलेन संवृतो ह्यस्यास् तन्वभ्रेणेव चन्द्रमाः । (६।१)
malena saṃvṛto hyasyās tanvabhreṇeva candramāḥ |
चिह्नभूतो विभूत्यर्थम् अयं धात्रा विनिर्मितः ॥ (६।२)
cihnabhūto vibhūtyartham ayaṃ dhātrā vinirmitaḥ ||
असंस्कृतम् अपि व्यक्तं भाति काञ्चनसंनिभम् ॥ (७।३)
asaṃskṛtam api vyaktaṃ bhāti kāñcanasaṃnibham ||
लक्षितेयं मया देवी पिहितो ऽग्निर् इवोष्मणा ॥ (८।२)
lakṣiteyaṃ mayā devī pihito 'gnir ivoṣmaṇā ||
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य सुदेवस्य विशां पते । (९।२)
tacchrutvā vacanaṃ tasya sudevasya viśāṃ pate |
दमयन्त्यास् तदा व्यभ्रे नभसीव निशाकरः ॥ (१०।२)
damayantyās tadā vyabhre nabhasīva niśākaraḥ ||
पिप्लुं दृष्ट्वा सुनन्दा च राजमाता च भारत । (११।१)
pipluṃ dṛṣṭvā sunandā ca rājamātā ca bhārata |
रुदन्त्यौ तां परिष्वज्य मुहूर्तम् इव तस्थतुः । (११।२)
rudantyau tāṃ pariṣvajya muhūrtam iva tasthatuḥ |
उत्सृज्य बाष्पं शनकै राजमातेदम् अब्रवीत् ॥ (११।३)
utsṛjya bāṣpaṃ śanakai rājamātedam abravīt ||
भगिन्या दुहिता मे ऽसि पिप्लुनानेन सूचिता । (१२।१)
bhaginyā duhitā me 'si piplunānena sūcitā |
सुते दशार्णाधिपतेः सुदाम्नश् चारुदर्शने ॥ (१२।३)
sute daśārṇādhipateḥ sudāmnaś cārudarśane ||
भीमस्य राज्ञः सा दत्ता वीरबाहोर् अहं पुनः । (१३।१)
bhīmasya rājñaḥ sā dattā vīrabāhor ahaṃ punaḥ |
त्वं तु जाता मया दृष्टा दशार्णेषु पितुर् गृहे ॥ (१३।२)
tvaṃ tu jātā mayā dṛṣṭā daśārṇeṣu pitur gṛhe ||
यथैव ते पितुर् गेहं तथेदम् अपि भामिनि । (१४।१)
yathaiva te pitur gehaṃ tathedam api bhāmini |
अभिवाद्य मातुर् भगिनीम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (१५।२)
abhivādya mātur bhaginīm idaṃ vacanam abravīt ||
सर्वकामैः सुविहिता रक्ष्यमाणा सदा त्वया ॥ (१६।२)
sarvakāmaiḥ suvihitā rakṣyamāṇā sadā tvayā ||
चिरविप्रोषितां मातर् माम् अनुज्ञातुम् अर्हसि ॥ (१७।२)
ciraviproṣitāṃ mātar mām anujñātum arhasi ||
पित्रा विहीनौ शोकार्तौ मया चैव कथं नु तौ ॥ (१८।२)
pitrā vihīnau śokārtau mayā caiva kathaṃ nu tau ||
यदि चापि प्रियं किंचिन्मयि कर्तुम् इहेच्छसि । (१९।१)
yadi cāpi priyaṃ kiṃcinmayi kartum ihecchasi |
विदर्भान् यातुम् इच्छामि शीघ्रं मे यानम् आदिश ॥ (१९।२)
vidarbhān yātum icchāmi śīghraṃ me yānam ādiśa ||
बाढम् इत्य् एव ताम् उक्त्वा हृष्टा मातृष्वसा नृप । (२०।१)
bāḍham ity eva tām uktvā hṛṣṭā mātṛṣvasā nṛpa |
तां तु बन्धुजनः सर्वः प्रहृष्टः प्रत्यपूजयत् ॥ (२२।२)
tāṃ tu bandhujanaḥ sarvaḥ prahṛṣṭaḥ pratyapūjayat ||
सर्वान् कुशलिनो दृष्ट्वा बान्धवान् दारकौ च तौ । (२३।१)
sarvān kuśalino dṛṣṭvā bāndhavān dārakau ca tau |
देवताः पूजयामास ब्राह्मणांश् च यशस्विनी । (२४।१)
devatāḥ pūjayāmāsa brāhmaṇāṃś ca yaśasvinī |
विधिना परेण कल्याणी दमयन्ती विशां पते ॥ (२४।२)
vidhinā pareṇa kalyāṇī damayantī viśāṃ pate ||
प्रीतो दृष्ट्वैव तनयां ग्रामेण द्रविणेन च ॥ (२५।२)
prīto dṛṣṭvaiva tanayāṃ grāmeṇa draviṇena ca ||
सा व्युष्टा रजनीं तत्र पितुर् वेश्मनि भामिनी । (२६।१)
sā vyuṣṭā rajanīṃ tatra pitur veśmani bhāminī |
विश्रान्ता मातरं राजन्न् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥ (२६।२)
viśrāntā mātaraṃ rājann idaṃ vacanam abravīt ||
Data courtesy of The Digital Corpus of Sanskrit.